Η ανάληψη της διακυβέρνησης από το ΠΑΣΟΚ

Η ανάληψη της διακυβέρνησης από το ΠΑΣΟΚ

Δημήτρης Κατσορίδας*

35 χρόνια από το 1981

1. Οι ιστο­ρι­κοί όροι γέν­νη­σης του ΠΑΣΟΚ

Στις 3 Σε­πτέμ­βρη 1974 δό­θη­κε στη δη­μο­σιό­τη­τα η Δια­κή­ρυ­ξη ίδρυ­σης του ΠΑΣΟΚ. Στις 15 Σε­πτέμ­βρη 1974 έγινε έκ­κλη­ση στον λαϊκό πα­ρά­γο­ντα να ανα­λά­βει δράση και μέσα από Επι­τρο­πές Πρω­το­βου­λί­ας να ορ­γα­νώ­σει το κόμμα με τη μέ­θο­δο της Αυ­το­ορ­γά­νω­σης. Η αντα­πό­κρι­ση ξε­πέ­ρα­σε κάθε προσ­δο­κία και σε σύ­ντο­μο χρο­νι­κό διά­στη­μα δη­μιουρ­γή­θη­καν πα­ντού επι­τρο­πές πρω­το­βου­λί­ας του ΠΑΣΟΚ, συμ­βάλ­λο­ντας στο να σπά­σει το κλίμα φο­βί­ας και τρο­μο­κρα­τί­ας, που είχε επι­βά­λει μέχρι τότε η Δεξιά μετά τον εμ­φύ­λιο πό­λε­μο.

Η ίδρυ­ση του ΠΑΣΟΚ απο­τέ­λε­σε ένα σταθ­μό που άλ­λα­ξε τα πο­λι­τι­κά πράγ­μα­τα της χώρας. Απο­τέ­λε­σε ένα τμήμα της πο­λι­τι­κής έκ­φρα­σης του κοι­νω­νι­κού και πο­λι­τι­κού ρι­ζο­σπα­στι­σμού της Με­τα­πο­λί­τευ­σης, γι’ αυτό και γνώ­ρι­σε τόσο γρή­γο­ρη ανά­πτυ­ξη.

Η για πρώτη φορά ανά­λη­ψη της δια­κυ­βέρ­νη­σης από ένα κόμμα της Αρι­στε­ράς, όπως ήταν το ΠΑΣΟΚ, το 1981, αντα­να­κλού­σε βα­θιές κοι­νω­νι­κές και πο­λι­τι­κές διερ­γα­σί­ες, τις οποί­ες η πα­ρα­δο­σια­κή Αρι­στε­ρά (ΚΚΕ και ΚΚΕ εσω­τε­ρι­κού) δεν μπό­ρε­σε να εκ­προ­σω­πή­σει. Αντί­θε­τα, το ΠΑΣΟΚ μπό­ρε­σε και έκ­φρα­σε τη διά­θε­ση μιας ση­μα­ντι­κής με­ρί­δας της ελ­λη­νι­κής κοι­νω­νί­ας για κοι­νω­νι­κές και πο­λι­τι­κές με­ταρ­ρυθ­μί­σεις με υπό­σχε­ση τη σο­σια­λι­στι­κή αλ­λα­γή.

2. Οι προ­σαρ­μο­γές στην πο­ρεία ανά­λη­ψης της κυ­βέρ­νη­σης

Όμως, από την πρώτη στιγ­μή φά­νη­κε η πίεση του αστι­σμού και των συ­γκρο­τη­μά­των του Τύπου στο εσω­τε­ρι­κό του για προ­σαρ­μο­γή στους κα­νό­νες που αυτοί επέ­βαλ­λαν. Η προ­ο­πτι­κή της ανά­λη­ψης της δια­κυ­βέρ­νη­σης της χώρας από το ΠΑΣΟΚ οδη­γεί την ηγε­σία του, τον Φε­βρουά­ριο του 1978, στη δια­τύ­πω­ση της στρα­τη­γι­κής της Εθνι­κής Λαϊ­κής Ενό­τη­τας (ΕΛΕ) και σε προ­σαρ­μο­γή των θέ­σε­ών του και άρα σε αλ­λα­γή όσον αφορά την πο­λι­τι­κή των συμ­μα­χιών, προ­κει­μέ­νου να προ­σεγ­γί­σει «ευ­ρύ­τε­ρα ακρο­α­τή­ρια».

Ου­σια­στι­κά, με την ΕΛΕ, η ηγε­σία του ΠΑΣΟΚ αρ­χί­ζει να απο­ποιεί­ται στα­δια­κά τις ρι­ζο­σπα­στι­κές θέ­σεις, όπως για πα­ρά­δειγ­μα τη Συ­ντα­κτι­κή Εθνο­συ­νέ­λευ­ση για ένα νέο σο­σια­λι­στι­κό Σύ­νταγ­μα, και να προ­σα­να­το­λί­ζε­ται στη συ­νερ­γα­σία της ερ­γα­τι­κής τάξης με με­ρί­δες της αστι­κής τάξης στο πλαί­σιο ενός «…νέου ιστο­ρι­κού μπλοκ εξου­σί­ας…», με σκοπό τη δια­χεί­ρι­ση και τον εκ­συγ­χρο­νι­σμό των δομών του κα­πι­τα­λι­στι­κού συ­στή­μα­τος.

Έτσι, όταν το ΠΑΣΟΚ ανέ­λα­βε τη δια­κυ­βέρ­νη­ση της χώρας, το 1981, είχαν ήδη απο­νευ­ρω­θεί από τη Δια­κή­ρυ­ξη της 3ης του Σε­πτέμ­βρη τα ρι­ζο­σπα­στι­κά χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά της, καθώς επί­σης η δυ­να­τό­τη­τα δια­μόρ­φω­σης ενός σο­σια­λι­στι­κού προ­γράμ­μα­τος ρή­ξε­ων με το αστι­κό σύ­στη­μα.

Ως ένα πρώτο συ­μπέ­ρα­σμα που μπο­ρού­με να εξά­γου­με από τα πα­ρα­πά­νω είναι ότι οι πο­λι­τι­κές και κοι­νω­νι­κές συμ­μα­χί­ες για ένα αρι­στε­ρό κόμμα είναι βε­βαί­ως ανα­γκαί­ες, όμως, με την προ­ϋ­πό­θε­ση ότι θα γί­νο­νται στη βάση ενός προ­γράμ­μα­τος με συ­γκε­κρι­μέ­νες κοι­νω­νι­κές ανα­φο­ρές, τα­ξι­κά προσ­διο­ρι­σμέ­νου, το οποίο ναι μεν θα προ­βά­λει μέτρα που θα λαμ­βά­νουν υπόψη αι­τή­μα­τα με­ρί­δων των αγρο­τών και των μι­κρο­α­στών, αλλά δεν θα χάνει από τον κοι­νω­νι­κό του ορί­ζο­ντα τη σο­σια­λι­στι­κή προ­ο­πτι­κή. Μόνο έτσι μπο­ρούν να εξα­σφα­λι­σθούν οι σχέ­σεις εκ­προ­σώ­πη­σης και να ελα­χι­στο­ποιού­νται οι κίν­δυ­νοι που υπάρ­χουν εξαι­τί­ας της πο­λυ­συλ­λε­κτι­κό­τη­τας. Αλ­λιώς ελ­λο­χεύ­ει ο κίν­δυ­νος να δη­μιουρ­γη­θεί αστά­θεια και χωρίς αρχές συμ­βι­βα­σμοί, προ­κει­μέ­νου να μη δια­τα­ρα­χθούν οι ισορ­ρο­πί­ες.

3. Η ανά­λη­ψη της δια­κυ­βέρ­νη­σης το 1981

Η 18η Οκτώ­βρη 1981 ήταν μια νίκη για το λαϊκό κί­νη­μα. Το ΠΑΣΟΚ ανέ­λα­βε την κυ­βέρ­νη­ση με πο­σο­στό 48% και 172 βου­λευ­τές, ενώ μαζί με τις υπό­λοι­πες δυ­νά­μεις της Αρι­στε­ράς διέ­θε­ταν ένα πο­σο­στό της τάξης του 60%, δη­λα­δή μια από­λυ­τη πλειο­ψη­φία. Οι τομές, που πραγ­μα­το­ποί­η­σε η κυ­βέρ­νη­ση του ΠΑΣΟΚ, ήταν ση­μα­ντι­κές στη με­τέ­πει­τα δια­μόρ­φω­ση του πο­λι­τι­κού και κοι­νω­νι­κού χάρτη στην Ελ­λά­δα. Ήρθαν στο προ­σκή­νιο λαϊκά στρώ­μα­τα που μέχρι τότε δεν είχαν καμία πο­λι­τι­κή πα­ρέμ­βα­ση και συ­μπα­ρα­τά­χθη­καν δυ­να­μι­κά μαζί του.

Όμως, από το κυ­βερ­νη­τι­κό του πρό­γραμ­μα, το λε­γό­με­νο «Συμ­βό­λαιο με το λαό», οι βα­σι­κές δε­σμεύ­σεις όσον αφορά την κοι­νω­νι­κο­ποί­η­ση των βα­σι­κών το­μέ­ων πα­ρα­γω­γής, δη­λα­δή την επαγ­γε­λία της σο­σια­λι­στι­κής αλ­λα­γής και τη ρήξη με την άρ­χου­σα τάξη, ου­δέ­πο­τε πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­καν.

Βέ­βαια, έγι­ναν αρ­κε­τά όσον αφορά βα­σι­κά αστι­κο­δη­μο­κρα­τι­κά ζη­τή­μα­τα, όπως η κα­τάρ­γη­ση του εμ­φυ­λιο­πο­λε­μι­κού κρά­τους, η ανα­γνώ­ρι­ση της Εθνι­κής Αντί­στα­σης, η βελ­τί­ω­ση του οι­κο­γε­νεια­κού δι­καί­ου, το Εθνι­κό Σύ­στη­μα Υγεί­ας (ΕΣΥ), ο εκ­συγ­χρο­νι­σμός της ερ­γα­τι­κής νο­μο­θε­σί­ας, αυ­ξή­σεις στους μι­σθούς, η Αυ­τό­μα­τη Τι­μα­ριθ­μι­κή Ανα­προ­σαρ­μο­γή, ο Ορ­γα­νι­σμός Ανα­συ­γκρό­τη­σης Προ­βλη­μα­τι­κών Επι­χει­ρή­σε­ων κλπ., δια­τη­ρώ­ντας συ­μπα­γή την κοι­νω­νι­κή συμ­μα­χία που εκ­προ­σω­πού­σε.

Το λε­γό­με­νο μπλοκ των «μη προ­νο­μιού­χων» είχε πλέον συ­γκρο­τη­θεί και η με­τέ­πει­τα εξε­λί­ξεις έδει­ξαν ότι η συ­νε­κτι­κό­τη­τά του ήταν ιδιαί­τε­ρα δυ­να­τή. Για μια με­γά­λη πε­ρί­ο­δο το ΠΑΣΟΚ έγινε από­λυ­τα κυ­ρί­αρ­χο στην πο­λι­τι­κή σκηνή και αυτό δια­τη­ρή­θη­κε μέχρι που απο­φά­σι­σε να υλο­ποι­ή­σει τα Μνη­μό­νια, διαρ­ρη­γνύ­ο­ντας έτσι πλή­ρως και δια πα­ντός τις σχέ­σεις πο­λι­τι­κής εκ­προ­σώ­πη­σης με την πλειο­νό­τη­τα των ερ­γα­τι­κών-λαϊ­κών στρω­μά­των.

4. Οι αι­τί­ες της εν­σω­μά­τω­σης του ΠΑΣΟΚ στο σύ­στη­μα

Στο ΠΑΣΟΚ από την αρχή, έστω και με κα­λυμ­μέ­νο τρόπο, συ­γκρού­ο­νταν κοι­νω­νι­κές δυ­νά­μεις με δια­φο­ρε­τι­κούς πο­λι­τι­κούς προ­σα­να­το­λι­σμούς. Από τη μια ήταν τα ερ­γα­τι­κά στρώ­μα­τα, τα οποία είχαν ρι­ζο­σπα­στι­κές δια­θέ­σεις, ενώ από την άλλη ήταν τα μι­κρο­α­στι­κά στρώ­μα­τα, τα οποία ναι μεν είχαν με­τα­κι­νη­θεί προς τα αρι­στε­ρά, εξα­κο­λου­θού­σαν όμως να με­τα­φέ­ρουν τις αστι­κές και μι­κρο­α­στι­κές αντι­λή­ψεις στο εσω­τε­ρι­κό του. Η επι­κρά­τη­ση των αστι­κών από­ψε­ων σε βάρος των σο­σια­λι­στι­κών έγινε μέσα από  μα­κρο­χρό­νιες συ­γκρού­σεις, δια­γρα­φές, απο­χω­ρή­σεις και δια­σπά­σεις στο εσω­τε­ρι­κό του, όπου οι σο­σια­λι­στι­κές ιδέες, μέσα από αυτήν την αντι­πα­ρά­θε­ση, τε­λι­κά ητ­τή­θη­καν.

Η κα­τά­λη­ξη του ΠΑΣΟΚ σε μη­χα­νι­σμό δια­χεί­ρι­σης του συ­στή­μα­τος απο­τε­λεί την πιο τρανή από­δει­ξη ότι δεν μπο­ρεί να υπάρ­ξει δια­δι­κα­σία με­τά­βα­σης στο σο­σια­λι­σμό, έστω και με «ει­ρη­νι­κό δρόμο», χωρίς ρήξη με τον αστι­σμό και το κρά­τος. Η λο­γι­κή των συ­νε­χών προ­σαρ­μο­γών οδή­γη­σε το ΠΑΣΟΚ και τις κυ­βερ­νή­σεις του σε υπο­χω­ρή­σεις και συμ­βι­βα­σμούς και τε­λι­κά στην πλήρη εν­σω­μά­τω­σή του στο σύ­στη­μα.

Η κρίση υπερ­συσ­σώ­ρευ­σης κε­φα­λαί­ου έθεσε και τα όρια αυτού του εγ­χει­ρή­μα­τος, οδη­γώ­ντας το ΠΑΣΟΚ –από το 1986 και εξής– στη στα­δια­κή με­τάλ­λα­ξή του. Το κε­φά­λαιο επέ­βα­λε την προ­σαρ­μο­γή θε­σμών, σχέ­σε­ων και μη­χα­νι­σμών στις ανά­γκες ανα­συ­γκρό­τη­σής του, που το ΠΑΣΟΚ υπη­ρέ­τη­σε με συ­νέ­πεια.

5. Κά­ποια πρώτα συ­μπε­ρά­σμα­τα

Κά­νο­ντας έναν απο­λο­γι­σμό της πο­ρεί­ας του ΠΑΣΟΚ είναι ανα­γκαίο να επι­ση­μά­νου­με ότι από την ιδρυ­τι­κή Δια­κή­ρυ­ξη της 3ης του Σε­πτέμ­βρη 1974 δεν υπήρ­ξε ούτε μία πα­ρά­γρα­φος που να υλο­ποι­ή­θη­κε. Ούτε από το ΝΑΤΟ έφυγε η Ελ­λά­δα, ούτε από την Ευ­ρω­παϊ­κή Ένωση απο­δε­σμεύ­τη­κε, ούτε έγινε ο χω­ρι­σμός της Εκ­κλη­σί­ας από το Κρά­τος και φυ­σι­κά δεν άλ­λα­ξαν οι σχέ­σεις πα­ρα­γω­γής, άρα δεν επήλ­θε ο σο­σια­λι­στι­κός με­τα­σχη­μα­τι­σμός της ελ­λη­νι­κής κοι­νω­νί­ας που επαγ­γε­λό­ταν.

Το ΠΑΣΟΚ δεν έμει­νε αυτό που ξε­κί­νη­σε. Στα­δια­κά, έκοψε κάθε δεσμό με τους στό­χους της ερ­γα­τι­κής τάξης για αλ­λα­γή των σχέ­σε­ων πα­ρα­γω­γής, κοι­νω­νι­κο­ποί­η­ση, αυ­το­δια­χεί­ρι­ση και σο­σια­λι­σμό. Ο γρα­φειο­κρα­τι­κός έλεγ­χος του κόμ­μα­τος από την εκά­στο­τε ηγε­τι­κή ομάδα, η ταύ­τι­σή του με το κρά­τος, η απο­ποί­η­ση κάθε ίχνους ανα­φο­ράς στο σο­σια­λι­σμό, η προ­σαρ­μο­γή στο σύ­στη­μα και τον νε­ο­φι­λε­λευ­θε­ρι­σμό και η εξά­λει­ψη κάθε δυ­να­τό­τη­τας της βάσης να επη­ρε­ά­σει τις απο­φά­σεις του κόμ­μα­τος αλ­λοί­ω­σαν την κοι­νω­νι­κή του φυ­σιο­γνω­μία, με συ­νέ­πεια να επι­κρα­τή­σουν η εσω­τε­ρι­κή αντε­πα­νά­στα­ση και τε­λι­κά να επέλ­θει η με­τάλ­λα­ξή του σε κα­θα­ρά αστι­κό κόμμα.

Τα απο­τε­λέ­σμα­τα της εξέ­λι­ξης του ΠΑΣΟΚ, από κόμμα της νέας Αρι­στε­ράς σε αστι­κό κόμμα υπό διά­λυ­ση, είναι πλέον σε όλους φα­νε­ρά και τα συ­μπε­ρά­σμα­τα που μπο­ρούν να εξα­χθούν είναι εξό­χως δι­δα­κτι­κά για το πώς ένα κόμμα, πάλι της Αρι­στε­ράς, όπως είναι ο ΣΥ­ΡΙ­ΖΑ, με­ταλ­λά­χτη­κε με τα­χύ­τα­τους ρυθ­μούς, από την στιγ­μή που απο­φά­σι­σε να υλο­ποι­ή­σει τη στρα­τη­γι­κή των εκ δε­ξιών αντι­πά­λων του.

*Ο Δ. Κα­τσο­ρί­δας είναι συγ­γρα­φέ­ας του βι­βλί­ου, με τίτλο: «ΠΑΣΟΚ: από την αλ­λα­γή στη με­τάλ­λα­ξη. Γέν­νη­ση-Πο­ρεία-Κα­μπή-Συ­ντη­ρη­τι­κή Στρο­φή», εκ­δό­σεις ΚΨΜ, Αθήνα 2006.