Σκλαβοπάζαρο σε εποχές Covid-19. Έρευνα του Lighthouse Reports σε συνεργασία με τα Der Spiegel, Mediapart και Euronews καταδεικνύει πως οι εποχικοί εργάτες είναι εξίσου αόρατοι στη νότια όσο και στη βόρεια Ευρώπη.
Από τα φραουλοχώραφα της Μανωλάδας και της Χουέλβα, στην Ισπανία, έως τις φάρμες με τα σπαράγγια της Γερμανίας, τα σφαγεία της Ολλανδίας και τις καλλιέργειες με τα βιολογικά καρότα της Γαλλίας, εκατοντάδες χιλιάδες εποχικοί εργάτες γης εργάστηκαν ως σύγχρονοι σκλάβοι, εν μέσω της πανδημίας του κορονοϊού, για να γεμίσουν τα ράφια των σουπερμάρκετ με τα αγαπημένα προϊόντα των Ευρωπαίων καταναλωτών.
Κοινό συμπέρασμα της έρευνας είναι πως οι εποχικοί εργάτες είναι εξίσου αόρατοι στη νότια όσο και στη βόρεια Ευρώπη. Η εκμετάλλευσή τους είναι συστηματική, οι συνθήκες εργασίας συχνά επικίνδυνες, αν όχι απάνθρωπες, οι συνθήκες ενδιαίτησης προσομοιάζουν συχνά με αυτοσχέδιους οικισμούς τύπου φαβέλα, χωρίς στοιχειώδεις υποδομές υγιεινής, χωρίς πόσιμο νερό, αποχέτευση και ηλεκτρικό.
Οι εργάτες μένουν σε παράγκες από καλάμι και νάιλον θερμοκηπίου, για τις οποίες πληρώνουν ενοίκιο 30-50 ευρώ τον μήνα έκαστος. Δεν έχουν πρόσβαση σε τρεχούμενο νερό. Γίνεται χρήση αυτοσχέδιων τουαλετών και ντους
Αν στον Νότο το μοντέλο εκμετάλλευσης των εποχικών εργατών γης είναι σχετικά «πρωτόγονο», στον Βορρά τη βρόμικη δουλειά την κάνουν κυρίως οι ενδιάμεσες εταιρείες που νοικιάζουν εργαζόμενους. Τους χρεώνουν –σχεδόν πάντα με υπερβολικά και ανεξέλεγκτα ποσά– τη μεταφορά από τη χώρα καταγωγής τους, συχνά τη Ρουμανία ή την Πολωνία, την ενδιαίτηση και κάθε άλλο έξοδο, δεν τους ασφαλίζουν, τους απολύουν χωρίς καμία αποζημίωση αν τραυματιστούν ή αρρωστήσουν κατά τη διάρκεια της εργασίας τους, δεν τηρείται καμία αργία, δουλεύουν ακατάπαυστα, ενώ δεν πληρώνονται υπερωρίες.
Συνήθως στο τέλος της σεζόν, η οποία διαρκεί περίπου δύο με τρεις μήνες, λαμβάνουν πολύ λιγότερα, έως και τα μισά, χρήματα από όσα υπολόγιζαν ή τους είχαν υποσχεθεί οι ενδιάμεσοι επιτήδειοι. Οι εποχικοί εργάτες γης δεν γνωρίζουν αν και ποια δικαιώματα έχουν, ενώ είναι συχνά σε τέτοια ένδεια, που αποτελούν εύκολα θύματα για τους εκμεταλλευτές τους.
Ο Φαμπιέν Τρουχίλο της γαλλικής ΠΑΣΕΓΕΣ επισημαίνει ότι «η κρίση του κορονοϊού έφερε στην επιφάνεια προβληματικές συνθήκες που τις καταδικάζουμε εδώ και δεκαετίες. Πρόκειται για ένα δομημένο σύστημα “σκλαβοπάζαρου”. Οι εργάτες φοβούνται τόσο πολύ για αντίποινα, που δεν τολμούν ούτε καν να μιλήσουν με τους συνδικαλιστές».
Στο έλεος του Covid-19
Κατά τη διάρκεια της υγειονομικής κρίσης, που η απαρχή της σχεδόν συνέπεσε με την αρχή της συγκομιδής βασικών αγροτικών προϊόντων στην Ε.Ε., δεν τηρήθηκαν από τους εργοδότες βασικοί κανόνες για τους εποχικούς εργάτες, όπως η αποφυγή συγχρωτισμού. Συχνά οι ίδιοι οι εργάτες ήταν υποχρεωμένοι να αγοράσουν την ατομική μάσκα προστασίας και τα γάντια μιας χρήσης, ενώ δεν ήταν πάντα διαθέσιμα αντισηπτικά, νερό και σαπούνι.
Ισως το πιο σοκαριστικό που αναδεικνύεται από την έρευνα είναι πως τα ζώα έχουν περισσότερα δικαιώματα από τους ξένους εργάτες που εργάζονται στα σφαγεία, ενώ για τα σπαράγγια, τις φράουλες και τα ροδάκινα, η Ευρώπη έχει μεριμνήσει να ψηφίσει πληθώρα κανονισμών που ρυθμίζουν σχεδόν τα πάντα, αλλά δεν έχει αφιερώσει ούτε μία γραμμή στους εργάτες γης που τα συλλέγουν. Είναι οι αόρατοι εποχικοί εργαζόμενοι που έγιναν ορατοί χάρη στον κορονοϊό, όταν κινδύνεψε να σαπίσει στα χωράφια η ευρωπαϊκή αγροτική παραγωγή λόγω της έλλειψης εργατικών χεριών και απαγόρευσης των μετακινήσεων.
Αυτές οι ίδιες επιχειρήσεις παραγωγής και μεταποίησης αγροτικών προϊόντων που παραβιάζουν βασικά εργατικά δικαιώματα, επωφελούνται από την απλόχερη επιδοματική πολιτική της Ε.Ε. Αν και δεν ελήφθη καμία απολύτως μέριμνα από την Κοινή Αγροτική Πολιτική για τους εποχικούς εργάτες γης την περίοδο του κορονοϊού, εκταμιεύτηκαν επειγόντως από τα ευρωπαϊκά ταμεία 58 δισ. ευρώ για ενισχύσεις και επιδοτήσεις προς τις αγροτοδιατροφικές επιχειρήσεις.
Κύκλος εργασιών 4-10 εκατομμυρίων, απασχολούμενοι εργάτες… πέντε-έξι!
Στα χωράφια της Ηλείας και της Δυτικής Αχαΐας, οι έως και 8.500 εργάτες γης που εργάζονται στην περιοχή που σχηματικά ονομάζεται «Μανωλάδα» (και περιλαμβάνει Νέα Μανωλάδα, Λάππα, Βάρδα, Βουπράσιο) κατά την κορύφωση της σεζόν της φράουλας δεν παραμένουν αόρατοι μονάχα από τους ελέγχους των επιθεωρητών Εργασίας, αλλά και από τα επίσημα έγγραφα των παραγωγών για τους οποίους εργάζονται.
Οι παραγωγοί φράουλας της παραγωγής έχουν επαινεθεί από πολιτικούς για τον «κόκκινο χρυσό» τους, με τον τζίρο από το προϊόν, που σε ποσοστό άνω του 90% εξάγεται, να αγγίζει σύμφωνα με τους ίδιους τα 100 εκατ. ευρώ ετησίως.
Εξετάσαμε τους δημοσιευμένους ετήσιους ισολογισμούς των τριών μεγαλύτερων παραγωγών φράουλας στην ευρύτερη περιοχή. Η ανάλυσή μας δείχνει πως, μολονότι κάθε εταιρεία εμφανίζει ετήσιο κύκλο εργασιών ανώτερο τουλάχιστον των 4 εκατ. ευρώ και που μπορεί ακόμα και να ξεπεράσει τα 10 εκατ. ευρώ ορισμένες χρονιές, στους ισολογισμούς τους οι εταιρείες εμφανίζονται να απασχολούν μόλις έξι, εφτά, δέκα, ή και τρεις μονάχα εργάτες γης.
«Φράουλες Κυριαζή Α.Ε.»
Ο αριθμός του προσωπικού έρχεται σε αναντιστοιχία και με την έκταση των καλλιεργούμενων εκτάσεων των εταιρειών. Για παράδειγμα, η εταιρεία «Φράουλες Κυριαζή Α.Ε.», που θεωρείται η μεγαλύτερη στην ευρύτερη περιοχή της Μανωλάδας, με καθαρό κύκλο εργασιών 8,6 εκατ. ευρώ για το 2017 και 8,1 εκατ. ευρώ για το 2018 αντίστοιχα, δηλώνει τόσο στην ιστοσελίδα όσο και στους ισολογισμούς της πως κατέχει 1.200 στρέμματα στα οποία παράγεται φράουλα, καθώς και συσκευαστήριο.
Σύμφωνα με τους ίδιους τους εργάτες γης της περιοχής, τα μέλη της οικογένειας Κυριαζή που συμμετέχουν στην εταιρεία απασχολούν στα χωράφια τους συνολικά περισσότερους από 700 εργάτες γης. Αλλά στους δημοσιευμένους ισολογισμούς βρίσκουμε την εταιρεία να απασχολεί ως εργατοτεχνικό προσωπικό κατά το 2017 και το 2018 μόλις 10 και 18 άτομα αντίστοιχα. Σε ετήσιο ισολογισμό της εταιρείας, οι μισθοί εμφανίζονται να αντιστοιχούν μόλις στο 1,44% του συνολικού ετήσιου κύκλου εργασιών.
Απευθυνθήκαμε στην εταιρεία ζητώντας να μάθουμε πόσους εργάτες γης απασχολεί συνολικά και με ποιο καθεστώς εργασίας. Η εταιρεία μάς απάντησε πως αποτελεί μια «αμιγώς εξαγωγική εμπορική εταιρεία», που δεν απασχολεί εργάτες γης. Συγκεκριμένα, «δεν έχει καμία σχέση με την παραγωγή της φράουλας, ούτε διαθέτει στην κατοχή της στρέμματα γης είτε ως ιδιοκτησία είτε ως ενοικιαζόμενα. Απασχολούμαστε καθαρά με την τυποποίηση και την εξαγωγή του προϊόντος και όχι με την παραγωγή του».
Τόσο στους ισολογισμούς της εταιρείας, όμως, όσο και στην ίδια την ιστοσελίδα της αναφέρεται: «H εταιρεία μας διαθέτει δική της παραγωγή φράουλας, έκτασης 1.200 στρεμμάτων, τα οποία ανήκουν στους μετόχους της εταιρείας». Ταυτόχρονα, οι μέτοχοι της «Κυριαζής Α.Ε.» εμφανίζονται κατά τα προηγούμενα έτη να έχουν λάβει χρηματική ενίσχυση από τον Ελληνικό Οργανισμό Πληρωμών των Κοινοτικών Ενισχύσεων, μέσω της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, που απευθύνεται σε παραγωγούς.
Οι εργάτες σαν «λίπασμα» και το τέχνασμα με το εργόσημο
Έγκυρες πηγές εκτιμούν πως μόλις ένας στους είκοσι εργάτες στην ευρύτερη περιοχή της Μανωλάδας εργάζεται με ασφάλιση. Την ίδια στιγμή είναι προς συμφέρον των παραγωγών, για φορολογικούς σκοπούς, να εμφανίζουν έξοδα. Τότε είναι που αναλαμβάνουν οι λογιστές. Έτσι, η απουσία ουσιαστικών ελέγχων δίνει τη δυνατότητα σε παραγωγούς να εμφανίζουν τα ποσά που έχουν δοθεί (μαύρα) στους εργάτες γης ως λίπασμα στους ισολογισμούς των εταιρειών τους.
Οπως σχολίασε μια πηγή από την περιοχή: «Εάν κοιτάξει κανείς τα σχετικά δελτία, θα διαπιστώσει πως η Μανωλάδα εμφανίζεται να αγοράζει το λίπασμα που αντιστοιχεί σε ολόκληρη τη χώρα».
Το δεύτερο τέχνασμα που αξιοποιείται είναι μέσω των λίγων Μπανγκλαντεσιανών, που έχουν ελληνικό λογαριασμό τραπέζης και μπορούν να εργαστούν με εργόσημο. Οι παραγωγοί βάζουν στους λογαριασμούς τους χρήματα που αντιστοιχούν για πολλούς συμπατριώτες τους και εκείνοι με τη σειρά τους τα μοιράζουν. Ετσι, υπάρχουν λογαριασμοί εργατών γης που μπορεί να βρεθούν με δεκάδες χιλιάδες ευρώ σε έναν μήνα.
Την ίδια στιγμή, πέραν των εσόδων τους, οι ντόπιοι παραγωγοί έχουν πρόσβαση σε κοινοτικές ενισχύσεις μέσω της ΚΑΠ. Σημαντικά ποσά πρόκειται να τους διατεθούν και λόγω του κορονοϊού, αλλά οι ευρωπαϊκές προδιαγραφές δείχνουν να εστιάζουν περισσότερο στην προστασία των καλλιεργειών, την ώρα που οι άνθρωποι που εργάζονται σε αυτές παραμένουν αόρατοι.
Το σύστημα μαστούρ και το τράφικινγκ εργασίας
Δεν μαζεύει πια φράουλες σε εφτάωρες, εξαντλητικές βάρδιες, από τις 6 το πρωί ώς τις 13.00. Φορά σαγιονάρες και όχι λασπωμένες μπότες ή παπούτσια. Τζιν και όχι φόρμα εργασίας ή σορτς. Η σιγουριά με την οποία κινείται ανάμεσα στους συμπατριώτες του μαρτυρά πως είναι «μαστούρ», ή «κουμάντο», όπως ονομάζονται οι Μπανγκλαντεσιανοί που επιτελούν ρόλο διαμεσολαβητή ανάμεσα στους παραγωγούς φράουλας και τους συμπατριώτες τους που δουλεύουν στα χωράφια
Οι Μπανγκλαντεσιανοί, που αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα των εργατών γης στην περιοχή, πέρασαν την καραντίνα ανησυχώντας για τους συγγενείς τους πίσω στη χώρα τους, όπου τα κρούσματα έχουν πλέον ξεπεράσει τα 180.000. Και πίσω στη Μανωλάδα; Εκεί δεν μπορούσαν να κάνουν και πολλά. Άλλωστε, ο κορονοϊός τούς βρήκε σε συνθήκες διαβίωσης που, σύμφωνα με τους ίδιους, σχετίζονται με την απώλεια ζωής τεσσάρων συμπατριωτών τους κάθε χρόνο.
Σπαρμένοι στα χωράφια περιφερειακά των χωριών της περιοχής, βρίσκονται δεκάδες ιδιότυποι καταυλισμοί, που αποτελούνται από παράγκες από καλάμι για βάση και νάιλον θερμοκηπίου για κάλυμμα, στις οποίες μένουν έως και είκοσι άτομα.
Πρόκειται για συνθήκες όπου εξ ορισμού είναι αδύνατο να τηρηθούν αποστάσεις ασφαλείας.
Οι καταυλισμοί δεν έχουν τρεχούμενο νερό – χρησιμοποιούν αυτοσχέδια ντους και τουαλέτες που στην ουσία είναι μια τρύπα στο χώμα. Η δυσωδία από ούρα είναι έντονη και όταν βρέχει το έδαφος γρήγορα λασπώνει.
Για να μείνουν σε αυτές τις συνθήκες, οι Μπανγκλαντεσιανοί πληρώνουν στον ιδιοκτήτη του χωραφιού μηνιαίο ενοίκιο ύψους 30-50 ευρώ έκαστος. Αλλά δεν δίνουν τα χρήματα σε εκείνον, που συχνά μπορεί να μη γνωρίζουν καν ποιος είναι ή να τους έχουν δοθεί ψευδείς πληροφορίες. Τα χρήματα συγκεντρώνει ο κάθε «μαστούρ», υπό την εξουσία του οποίου βρίσκεται ο καταυλισμός.
Δώδεκα χρόνια πριν, βρισκόταν στην Αθήνα κι έψαχνε δουλειά, όταν ένας φίλος τού έδωσε το τηλέφωνο ενός συμπατριώτη τους που μπορούσε να καλέσει. Πήρε τηλέφωνο και ο άνδρας στην άλλη γραμμή του είπε να μπει στο ΚΤΕΛ και να πάει να τον βρει. Τώρα, όταν άλλοι Μπανγκλαντεσιανοί μπαινοβγαίνουν στα μίνι μάρκετ ομοεθνών τους στα δρομάκια κάτω από την Ομόνοια αναζητώντας εργασία, τους λένε να καλέσουν εκείνον.
Η ζωή του Ιναμντάρ, του άνδρα με το πονηρεμένο βλέμμα και την αργόσυρτη εκφορά στα ελληνικά, που κάθεται στο διπλό κρεβάτι του μες την παράγκα μπροστά από έναν περιστρεφόμενο ανεμιστήρα, έχει αλλάξει από την ημέρα που έφτασε στη Μανωλάδα.
Σε μια περιοχή όπως η Μανωλάδα, αυτός ο ρόλος έχει συγκεκριμένες προεκτάσεις.
«Η μη κατανόηση του πώς λειτουργεί η εργασιακή εκμετάλλευση στη Μανωλάδα, η παράβλεψη του γεγονότος ότι οι Ελληνες εργοδότες χρησιμοποιούν τους μαστούρ για τη διασφάλιση φτηνού εργατικού δυναμικού, καθώς και το ότι οι αρχές δεν επιθυμούν να “τραβήξουν την κουρτίνα” σε όλο αυτό το σύστημα εκμετάλλευσης είναι οι βασικοί λόγοι που το ελληνικό κράτος έχει αποτύχει στην αντιμετώπιση της εμπορίας ανθρώπων με σκοπό την εργασιακή εκμετάλλευση που λαμβάνει χώρα στην Ελλάδα», σχολιάζει ο Βασίλης Κερασιώτης, νομικός εκπρόσωπος των θυμάτων στη γνωστή υπόθεση του 2013, όταν Μπανγκλαντεσιανοί εργάτες γης που ζητούσαν τα δεδουλευμένα τους τραυματίστηκαν από πυροβολισμούς των επιστατών τους.
Η Ελλάδα καταδικάστηκε από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) για τη συγκεκριμένη υπόθεση, αλλά παρότι βρίσκεται υπό ενισχυμένη εποπτεία, ελάχιστα έχουν αλλάξει ως προς τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας.
«Η πραγματική συμμόρφωση με το δεδικασμένο θα ήταν μέσω της ρύθμισης της εργασίας και ενός νόμιμου σχήματος εργατών γης», λέει ο Β. Κερασιώτης. Αυτό όμως δεν έχει έως και σήμερα συμβεί.
*Αποσπάσματα της έρευνας που δημοσιεύτηκε ολόκληρη στην «ΕφΣυν» (Νικόλας Ζηργάνος, Σταύρος Μαλιχούδης)
http://artinews.gr
