Να σταματήσουμε τις γυναικοκτονίες

Να σταματήσουμε τις γυναικοκτονίες

  • |

«Ποτέ μη ξεχαστεί τι κάναν στην Ελένη…»

Το Νο­έμ­βριο του 2018, η Ελένη Το­πα­λού­δη (μόλις 21 χρό­νων τότε) βιά­στη­κε και δο­λο­φο­νή­θη­κε από δύο άντρες σχε­δόν συ­νο­μη­λί­κους της (Μα­νώ­λης Κού­κου­ρας και Αλέ­ξαν­δρος Λου­τσάι), οι οποί­οι ήταν ελά­χι­στα γνω­στοί της. Η ίδια έφυγε με τον έναν νο­μί­ζο­ντας πως θα πή­γαι­ναν για  «μια μικρή βόλτα να φάνε σου­βλά­κια.» Ωστό­σο, ο Λου­τσάι οδη­γώ­ντας ένα λευκό βα­νά­κι που ανήκε στον Κού­κου­ρα κα­τευ­θύν­θη­κε σε πολύ απο­μα­κρυ­σμέ­νη πε­ριο­χή, όπου βρι­σκό­ταν το εξο­χι­κό σπίτι του Κού­κου­ρα. Εκεί τους πε­ρί­με­νε ο τε­λευ­ταί­ος, ενώ στη συ­νέ­χεια οι δύο άντρες επι­χεί­ρη­σαν να τη βιά­σουν. Παρά τις αντι­στά­σεις της οι δύο δο­λο­φό­νοι την ακι­νη­το­ποί­η­σαν, χτυ­πώ­ντας την μέχρι στραγ­γα­λι­σμού και θα­νά­του. Στη συ­νέ­χεια, τη με­τέ­φε­ραν –πι­θα­νόν σε ημι­θα­νή κα­τά­στα­ση– σε βρα­χώ­δη πε­ριο­χή στη Λίνδο της Ρόδου, όπου και πέ­τα­ξαν το σώμα της στα βρά­χια. Ύστε­ρα από λίγες μέρες το πτώμα της Το­πα­λού­δη ανα­γνω­ρί­στη­κε, ενώ οι δύο δρά­στες συ­νε­λή­φθη­σαν και ομο­λό­γη­σαν έπει­τα από τις αρ­χι­κές αντι­φά­σεις στις κα­τα­θέ­σεις τους ρί­χνο­ντας τις κα­τη­γο­ρί­ες ο ένας στον άλλο.

Χρύσα Τσικαλουδάκη

Από τις πρώ­τες κιό­λας ώρες, η δη­μο­σιο­γρα­φι­κή κά­λυ­ψη και ανα­με­τά­δο­ση της εί­δη­σης κι­νή­θη­κε στην κα­τεύ­θυν­ση της συ­σκό­τι­σης του πραγ­μα­τι­κού χα­ρα­κτή­ρα του εγκλή­μα­τος ως μίας ωμής γυ­ναι­κο­κτο­νί­ας. Η συ­νε­χής από­κλη­ση του θύ­μα­τος ως «άτυ­χης κο­πέ­λας», η επι­μο­νή στην ερ­μη­νεία του ψυ­χο­λο­γι­κού προ­φίλ των δρα­στών, η αντι­με­τώ­πι­ση του εγκλή­μα­τος ως «εκ­δή­λω­σης» της ψυ­χο­πα­θο­λο­γί­ας και της πώ­ρω­σής τους υπο­νό­μευαν συ­στη­μα­τι­κά την ανα­γω­γή του εγκλή­μα­τος στα κοι­νω­νι­κά του αίτια. Όμως, τμήμα των κυ­ρί­αρ­χων ΜΜΕ δεν έμει­νε μόνο σε αυτά. Υπήρ­ξαν χυ­δαί­ες προ­σπά­θειες δια­συρ­μού της Ελέ­νης, προ­σπά­θειες να σπεί­ρουν την αμ­φι­βο­λία στην κοινή γνώμη για το κατά πόσον η ίδια είχε «με την όλη συ­μπε­ρι­φο­ρά της» συ­ναι­νέ­σει. Ακόμη, προ­σπά­θειες «αγιο­ποί­η­σης» του «εύ­πο­ρου και από καλή οι­κο­γέ­νεια» Ρο­δί­τη και χρέ­ω­σης, την ίδια ώρα, του εγκλή­μα­τος μόνο στον έτερο βια­στή και γυ­ναι­κο­κτό­νο, λόγω της αλ­βα­νι­κής του κα­τα­γω­γής. Όλα τα πα­ρα­πά­νω συν­δυά­στη­καν με μία επι­κοι­νω­νια­κή εκ­στρα­τεία εξο­βε­λι­σμού από τη δη­μό­σια σφαί­ρα και κα­θε­αυ­τού του όρου  «γυ­ναι­κο­κτο­νία», που το φε­μι­νι­στι­κό κί­νη­μα (στην Ελ­λά­δα και διε­θνώς) επέ­με­νε να φέρ­νει στην επι­φά­νεια.

Οι σχε­τι­κές πιέ­σεις, όμως, στην υπό­θε­ση της Ελέ­νης, απο­δεί­χτη­καν λι­γό­τε­ρο ικα­νές να με­τα­στρέ­ψουν το κυ­ρί­αρ­χο αί­σθη­μα της κοι­νω­νί­ας: ο απο­τρο­πια­σμός για το ει­δε­χθές έγκλη­μα ήταν διά­χυ­τος όσο ποτέ άλ­λο­τε. Διά­χυ­τη ήταν και η οργή: στο πρό­σω­πο της Ελέ­νης, γο­νείς είδαν τις κόρες τους, που απει­λού­νται ακόμη και στις «ασφα­λείς» επαρ­χια­κές κοι­νω­νί­ες όπου σπου­δά­ζουν. Οι νέες γυ­ναί­κες εί­δα­με τις εαυ­τές μας, που στο δρόμο, στα αμ­φι­θέ­α­τρα, στις εξό­δους, ακόμη και μέσα στα σπί­τια μας, αι­σθα­νό­μα­στε μία διαρ­κή απει­λή.

Αυτή η αυ­θόρ­μη­τη οργή εκ­φρά­στη­κε πολύ γρή­γο­ρα με πολ­λούς τρό­πους και σε συλ­λο­γι­κό επί­πε­δο. Στις 14 Δε­κεμ­βρί­ου, λίγες μόλις ημέ­ρες μετά τη δο­λο­φο­νία της Ελέ­νης, χι­λιά­δες γυ­ναί­κες και άν­δρες συ­γκε­ντρώ­θη­καν και δια­δή­λω­σαν στο κέ­ντρο της Αθή­νας, με κε­ντρι­κά συν­θή­μα­τα: «Ούτε μία λι­γό­τε­ρη», «Δεν εί­μα­στε όλες εδώ, λεί­πουν οι δο­λο­φο­νη­μέ­νες», «Για κάθε Ελένη έχου­με πό­λε­μο». Σχε­δόν αμέ­σως μετά τη δη­μο­σιο­ποί­η­ση της εί­δη­σης του βια­σμού και της γυ­ναι­κο­κτο­νί­ας της Ελέ­νης, συ­γκρο­τή­θη­κε η «Ανοι­χτή Συ­νέ­λευ­ση για τη γυ­ναι­κο­κτο­νία στη Ρόδο», κυ­ρί­ως με πρω­το­βου­λία νε­α­ρών γυ­ναι­κών και φοι­τη­τριών που σπού­δα­ζαν στο νησί. Με κά­λε­σμα της Ανοι­χτής Συ­νέ­λευ­σης ορ­γα­νώ­θη­καν μα­ζι­κές συ­νε­λεύ­σεις σε διά­φο­ρες πό­λεις ανά την Ελ­λά­δα, με σκοπό τη δη­μιουρ­γία ενός «δι­κτύ­ου» επι­κοι­νω­νί­ας και κοι­νού συ­ντο­νι­σμού στη δράση. Συγ­χρό­νως, φοι­τη­τι­κοί σύλ­λο­γοι –σε μία πε­ρί­ο­δο ατο­νί­ας των δια­δι­κα­σιών τους- προ­χώ­ρη­σαν σε κύ­κλους συ­νε­λεύ­σε­ων με αφορ­μή τη δο­λο­φο­νία της Ελέ­νης. Χι­λιά­δες νέες γυ­ναί­κες με αφορ­μή αυτή τη γυ­ναι­κο­κτο­νία και τις κι­νη­το­ποι­ή­σεις που ζη­τού­σαν δι­καιο­σύ­νη έγι­ναν φε­μι­νί­στριες και ορ­γα­νώ­θη­καν σε φε­μι­νι­στι­κές και γυ­ναι­κεί­ες συλ­λο­γι­κό­τη­τες συ­νει­δη­το­ποιώ­ντας ότι χρειά­ζε­ται μα­ζι­κή και συλ­λο­γι­κή απά­ντη­ση. Έξω και μέσα στο δι­κα­στή­ριο αλλά και στο δρόμο βρέ­θη­καν πολ­λές συλ­λο­γι­κό­τη­τες, ανά­με­σά τους η Συ­νέ­λευ­ση 8 Μάρτη, η Καμία Ανοχή, το Μωβ.

Οι πα­ρα­πά­νω εμπει­ρί­ες υπήρ­ξαν μία μορφή πρώ­της πο­λι­τι­κο­ποί­η­σης για πολ­λούς νέους αν­θρώ­πους. Πρό­κει­ται για τη συ­νει­δη­το­ποί­η­ση του ότι ο βια­σμός, η κα­κο­ποί­η­ση, η βία σε όλες της τις μορ­φές, η γυ­ναι­κο­κτο­νία δεν είναι με­μο­νω­μέ­να πε­ρι­στα­τι­κά, δεν γνω­ρί­ζουν σύ­νο­ρα και εθνο­τι­κή κα­τα­γω­γή και δεν είναι συμ­πτώ­μα­τα της «εγκλη­μα­τι­κής φύσης» κά­ποιων «δια­τα­ραγ­μέ­νων» δρα­στών, αλλά έχουν τις ρίζες τους στο ίδιο το σύ­στη­μα και είναι φαι­νό­με­να πα­γκό­σμια. Και συ­να­κό­λου­θα έγινε σαφές ότι η τύχη της κα­θε­μί­ας από μας, το δι­καί­ω­μα στον έλεγ­χο και την αυ­το­διά­θε­ση των σω­μά­των μας είναι πεδίο συλ­λο­γι­κού αγώνα απέ­να­ντι σε αυτό το σύ­στη­μα που γεννά την έμ­φυ­λη βία, το σε­ξι­σμό, την κα­τα­πί­ε­ση , την εκ­με­τάλ­λευ­ση και ανα­πα­ρά­γει τις πα­τριαρ­χι­κές αντι­λή­ψεις που οπλί­ζουν το χέρι των βια­στών και δη­μιουρ­γεί τις συν­θή­κες ανο­χής στα εγκλή­μα­τα.

Αυτό το νέο δυ­να­μι­κό αγω­νι­στριών και αγω­νι­στών έχει εκ­φρα­στεί έκτο­τε πολ­λές φορές. Είχε εκ­φρα­στεί ήδη κά­ποιους μήνες πριν από τη δο­λο­φο­νία της Ελέ­νης, στη δια­δή­λω­ση για την 8η Μάρτη της ίδιας χρο­νιάς (που απο­τέ­λε­σε το προ­οί­μιο των ακόμη μα­ζι­κό­τε­ρων που θα έρ­χο­νταν), καθώς και στις δυ­να­μι­κές κι­νη­το­ποι­ή­σεις που ακο­λού­θη­σαν τη δο­λο­φο­νία του Ζακ Κω­στό­που­λου. Πρό­κει­ται για ένα κί­νη­μα που αντλεί μέρος της δυ­να­μι­κής του από τα με­γα­λειώ­δη φε­μι­νι­στι­κά κι­νή­μα­τα διε­θνώς: οι φε­μι­νι­στι­κές απερ­γί­ες των  εκα­τομ­μυ­ρί­ων γυ­ναι­κών στην Ισπα­νία, το κί­νη­μα #ni una menos στην Αρ­γε­ντι­νή, το #MeToo,  το κί­νη­μα υπε­ρά­σπι­σης του δι­καιώ­μα­τος στην άμ­βλω­ση στην Πο­λω­νία, κ.ά.  Δεν είναι τυ­χαίο ότι αυτό το νέο φε­μι­νι­στι­κό κί­νη­μα έκανε τη δυ­να­μι­κή εμ­φά­νι­σή του έπει­τα από μία δε­κα­ε­τία κρί­σης, τα βάρη της οποί­ας επω­μί­στη­καν σε με­γά­λο βαθμό οι γυ­ναί­κες: ήταν οι πρώ­τες που είδαν τα ερ­γα­σια­κά τους δι­καιώ­μα­τα να απο­ψι­λώ­νο­νται, ήταν εκεί­νες που χρε­ώ­θη­καν τη διά­λυ­ση του κοι­νω­νι­κού κρά­τους και των πο­λι­τι­κών της φρο­ντί­δας. Την ίδια ώρα, στα χρό­νια της κρί­σης οι δεί­κτες της έμ­φυ­λης βίας και των γυ­ναι­κο­κτο­νιών εκτι­νά­χθη­καν, σε με­γά­λο βαθμό με τη συ­γκά­λυ­ψη του επί­ση­μου κρά­τους. Οι χι­λιά­δες κα­ταγ­γε­λί­ες που ποτέ δεν είδαν το φως λόγω της ανυ­παρ­ξί­ας κα­τάλ­λη­λων δομών στή­ρι­ξης των θυ­μά­των της βίας και άλλες που θά­φτη­καν ή αγνο­ή­θη­καν από την ίδια αστυ­νο­μία (όπως και η πε­ρί­πτω­ση της Ελέ­νης), η δι­κα­στι­κή ατι­μω­ρη­σία των βια­στών, κα­κο­ποι­η­τών, γυ­ναι­κο­κτό­νων επι­βε­βαί­ω­σαν το θε­σμι­κό υπό­βα­θρο του σε­ξι­σμού και της βίας.

Η ιστο­ρι­κή από­φα­ση του Μι­κτού Ορ­κω­τού Δι­κα­στη­ρί­ου, της 16ης Μαϊου, πρέ­πει να ιδω­θεί μέσα στο πα­ρα­πά­νω πλαί­σιο: η ανε­πι­φύ­λα­κτη και χωρίς ελα­φρυ­ντι­κά κα­τα­δί­κη (ισό­βια για το αδί­κη­μα της εκ προ­θέ­σε­ως αν­θρω­πο­κτο­νί­ας και κά­θειρ­ξη 15 ετών για το αδί­κη­μα του ομα­δι­κού βια­σμού) των δύο βια­στών, βα­σα­νι­στών και δο­λο­φό­νων της Ελέ­νης έρ­χε­ται ως δι­καί­ω­ση του φε­μι­νι­στι­κού κι­νή­μα­τος, που επί χρό­νια έξω από τις δι­κα­στι­κές αί­θου­σες διεκ­δι­κεί να απο­δο­θεί δι­καιο­σύ­νη σε αντί­στοι­χες υπο­θέ­σεις. Αντ’ αυτού, στη συ­ντρι­πτι­κή πλειο­ψη­φία των πε­ρι­πτώ­σε­ων εί­δα­με το βάρος της από­δει­ξης να αντι­στρέ­φε­ται και στην πράξη να «δι­κά­ζε­ται» το θύμα αντί του θύτη (τι φο­ρού­σε, γιατί ήταν έξω αργά τη νύχτα, γιατί πήγε στο σπίτι του δρά­στη αν δε συ­ναι­νού­σε, κ.ά.) ή το θύτη να πε­τυ­χαί­νει ευ­νοϊ­κή ποι­νι­κή με­τα­χεί­ρι­ση λόγω ελα­φρυ­ντι­κών (πχ «προ­τέ­ρου εντί­μου βίου», με­τα­μέ­λειας), μειω­μέ­νου κα­τα­λο­γι­σμού,  με­τε­φη­βι­κής ηλι­κί­ας, κλπ. Σε αυτή τη γραμ­μή κι­νή­θη­κε και η υπε­ρά­σπι­ση των δύο κα­τη­γο­ρου­μέ­νων , με το Ρο­δί­τη μά­λι­στα, χωρίς την πα­ρα­μι­κρή με­τα­μέ­λεια, να δη­λώ­νει πως η Ελένη «το έπαι­ζε δύ­σκο­λη».

Η από­φα­ση είναι «ιστο­ρι­κή» γιατί πα­ρά­γει ένα ση­μα­ντι­κό­τα­το δε­δι­κα­σμέ­νο, που ελ­πί­ζου­με ότι θα δώσει φωνή και σε δε­κά­δες άλλες γυ­ναί­κες να κα­ταγ­γεί­λουν την κα­κο­ποί­η­σή τους και αντί­στοι­χες υπο­θέ­σεις να οδη­γη­θούν στα δι­κα­στή­ρια. Ιστο­ρι­κή είναι όμως και για ένα άλλο λόγο: επει­δή η ει­σαγ­γε­λι­κή γραμ­μή πα­ρέ­μει­νε ακλό­νη­τη και κα­θα­ρή σε όλη τη διάρ­κεια της δίκης, παρά της πιέ­σεις της υπε­ρά­σπι­σης: «Δεν με εν­δια­φέ­ρει όσο και αν πιέ­ζα­νε. Ας χα­λά­σει ο κό­σμος όλος, ας γκρε­μι­στεί, αλλά ας επι­κρα­τή­σει η Δι­καιο­σύ­νη», ανέ­φε­ρε η Ει­σαγ­γε­λέ­ας Αρι­στο­τέ­λεια Δόγκα. Στη συ­νέ­χεια, εκ­θέ­το­ντας διε­ξο­δι­κά τα πραγ­μα­τι­κά πε­ρι­στα­τι­κά κα­τέρ­ρι­ψε τους ισχυ­ρι­σμούς της υπε­ρά­σπι­σης, κα­τα­λή­γο­ντας να ζη­τή­σει αμ­φό­τε­ροι «να κη­ρυ­χτούν ένο­χοι όπως κα­τη­γο­ρού­νται». Με­τα­ξύ άλλων, στην αγό­ρευ­σή της ανα­φέρ­θη­κε και  σε κο­πέ­λες που επί­σης έπε­σαν θύ­μα­τα των συ­γκε­κρι­μέ­νων δρα­στών, αλλά οι υπο­θέ­σεις τους δεν είδαν το φως: «Είχε προη­γη­θεί η απο­τυ­χη­μέ­νη συ­νά­ντη­ση με τα άλλα δυο κο­ρί­τσια[…] Έχω πα­ρά­πο­νο από το ανα­κρι­τι­κό έργο, υπήρ­χαν και άλλα θύ­μα­τα. Θα μπο­ρού­σα­με να τις έχου­με και αυτές τις υπο­θέ­σεις εδώ». Κρα­τά­με, επί­σης, την απόρ­ρι­ψη του αβά­σι­μου ισχυ­ρι­σμού περί σχέ­σης της Ελέ­νης με έναν εκ των δύο, κά­νο­ντας πα­ράλ­λη­λα σαφές ότι σε καμία πε­ρί­πτω­ση η σχέση δεν μπο­ρεί να νο­εί­ται ως τεκ­μή­ριο  διαρ­κούς συ­ναί­νε­σης:  «Η αδελ­φή του δεύ­τε­ρου κα­τη­γο­ρου­μέ­νου[…]μας είπε ότι ο αδελ­φός της είχε σχέση με την Ελένη[…] γιατί να την βιά­σει;[…]Δεν ξέρει ότι και σχέση να έχεις, και γάμο, η γυ­ναί­κα μπο­ρεί να αρ­νη­θεί;». Λίγο πριν κλεί­σει την αγό­ρευ­σή της, επε­σή­μα­νε ότι η υπό­θε­ση της Ελέ­νης απο­δει­κνύ­ει το πώς «το 2020 η γυ­ναί­κα αντι­με­τω­πί­ζε­ται σαν ένα τί­πο­τα σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις».

Από την ει­σαγ­γε­λι­κή αγό­ρευ­ση δεν έλει­ψαν και τα προ­βλη­μα­τι­κά ση­μεία. Η επα­νει­λημ­μέ­νη ανα­φο­ρά στο θύμα ως «αφί­λη­τη παρ­θέ­να» και «λα­μπρό αστέ­ρι, με πολύ υψη­λούς στό­χους», γεννά ανα­πό­φευ­κτα το ερώ­τη­μα ποια θα ήταν η τύχη της υπό­θε­σης εάν το θύμα δεν έφερε ,κατά την Ει­σαγ­γε­λέα, τα πα­ρα­πά­νω χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά. Οι αντι­φά­σεις αυτές απο­δει­κνύ­ουν ότι υπάρ­χει ακόμη δρό­μος να δια­νυ­θεί μέχρι τα θύ­μα­τα της βίας να απο­κτή­σουν φωνή και να ελ­πί­ζουν σε δι­καί­ω­σή τους, ανε­ξαρ­τή­τως ιδιό­τη­τας, εμ­φά­νι­σης, οι­κο­γέ­νειας, σε­ξουα­λι­κής έκ­φρα­σης και επι­λο­γών.

Για να γίνει αυτό δυ­να­τόν, δε θα πά­ψου­με να ανα­ζη­τού­με τη δι­καί­ω­ση όλων αυτών των γυ­ναι­κών και την κα­τα­δί­κη των βια­στών, των κα­κο­ποι­η­τών, των δο­λο­φό­νων  τους. Θα συ­νε­χί­σου­με να διεκ­δι­κού­με ένα νο­μο­θε­τι­κό κα­θε­στώς που θα κα­λύ­πτει στο με­γα­λύ­τε­ρο δυ­να­τό εύρος τους τις πε­ρι­πτώ­σεις εγκλη­μά­των όπως ο βια­σμός, καθώς και μία δι­κο­νο­μι­κή με­τα­χεί­ρι­ση αυτών των υπο­θέ­σε­ων που θα επι­τρέ­πει να ακου­στεί το θύμα μέσα σε όρους ασφά­λειας και να απο­δο­θεί ου­σια­στι­κή δι­καιο­σύ­νη. Ο αγώ­νας για ορα­τό­τη­τα και δι­καί­ω­ση μπο­ρεί να δοθεί μόνο με επί­γνω­ση των ορίων της αστι­κής δι­καιο­σύ­νης. Γιατί η βία είναι συ­στη­μι­κή και δεν πρό­κει­ται να εξα­λει­φθεί χωρίς τον αγώνα ενά­ντια στο ίδιο το σύ­στη­μα που γεννά και υπο­θάλ­πει το σε­ξι­σμό, τις δια­κρί­σεις  και την εκ­με­τάλ­λευ­ση.

://rproject.gr/