Τι θα έλεγε σήμερα ο Καρλ Μαρξ, απέναντι στο ChatGPT, τις χρηματοπιστωτικές αγορές που διέπονται από αλγόριθμους, το ψηφιακό νόμισμα και την αυξανόμενη αυτοματοποίηση της πνευματικής εργασίας;
Μάλλον δεν θα εκπλαγεί από την τεχνολογία. Θα εκπλαγεί, αν μη τι άλλο, με τον τρόπο που ο καπιταλισμός συνεχίζει να παρουσιάζει ως ιδιωτική ιδιοκτησία αυτό που είναι το αποτέλεσμα της γιγαντιαίας κοινωνικής συνεργασίας.
του Απόστολου Αποστόλου
Αυτό είναι το σημείο εκκίνησης.
Ο Μαρξ δεν ήταν ποτέ εχθρός της επιστήμης. Αντίθετα, κατάλαβε πριν από πολλούς άλλους ότι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων θα μπορούσε να ανοίξει εξαιρετικές δυνατότητες για την ανθρωπότητα. Ποτέ όμως δεν μπέρδεψε την επιστήμη με μια απλή τεχνική στην υπηρεσία της ωφελιμότητας και του κέρδους. Η επιστήμη, κατά την άποψή του, ανήκει στη δημιουργική ικανότητα του ανθρώπου και στην κοινωνική του σχέση με τον κόσμο.
Και είναι ακριβώς εδώ που η τεχνητή νοημοσύνη θέτει ένα γιγάντιο πολιτικό ερώτημα.
Μας λένε ότι οι μηχανές γίνονται «έξυπνες». Αλλά για ποια νοημοσύνη μιλάμε; Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης χτίζονται μέσω τεράστιων ποσοτήτων γλώσσας, εικόνων, γνώσεων και πολιτιστικών παραγωγών που παράγονται από εκατομμύρια ανθρώπους. Πίσω από τη φαινομενική αυτονομία της μηχανής υπάρχει μια συλλογική ιστορία της ανθρωπότητας.
Η τεχνητή νοημοσύνη, υπό αυτή την έννοια, είναι επίσης τεχνολογικά συσσωρευμένη και οργανωμένη κοινωνική νοημοσύνη.
Το κεφάλαιο, ωστόσο, εκτελεί μια λειτουργία που ο Μαρξ θα είχε αναγνωρίσει αμέσως: διαχωρίζει την κοινωνική εξουσία από την κοινωνική της προέλευση και την παρουσιάζει ως ιδιωτική ιδιοκτησία.
Η εργασία εκατομμυρίων ανθρώπων γίνεται «σύνολο δεδομένων». Η συλλογική γνώση γίνεται τεχνολογικό κεφάλαιο. Η ανθρώπινη γλώσσα γίνεται πρώτη ύλη. Η κοινωνική δημιουργικότητα γίνεται πλεονέκτημα. Και το αποτέλεσμα συγκεντρώνεται στα χέρια λίγων μεγάλων εταιρειών.
Η αντίφαση είναι προφανής: όσο περισσότερο γίνεται η κοινωνική παραγωγή, τόσο περισσότερο η οικειοποίηση της τείνει να γίνει ιδιωτική.
Αυτό δεν είναι κάτι καινούργιο για την τεχνητή νοημοσύνη. Είναι μια από τις θεμελιώδεις αντιφάσεις του καπιταλισμού που είχε εντοπίσει ο Μαρξ στη μεγάλη βιομηχανία και η οποία σήμερα φτάνει σε μια νέα διάσταση.
Ακόμη και το χρήμα φαίνεται να έχει απελευθερωθεί από την ύλη. Τα τραπεζογραμμάτια, τα κέρματα, ακόμη και τα φυσικά όρια των συναλλαγών αντικαθίστανται σταδιακά από αριθμούς, ηλεκτρονικά αρχεία, αλγόριθμους. Αλλά το ψηφιακό χρήμα δεν είναι λιγότερο κοινωνικό από το χαρτονόμισμα. Αντιθέτως: καθιστά ακόμη πιο προφανές ότι το χρήμα είναι μια κοινωνική σχέση.
Η ψευδαίσθηση του «άυλου» κινδυνεύει τότε να γίνει ιδεολογία. Πίσω από το cloud βρίσκονται κέντρα δεδομένων, ενέργεια, εξόρυξη, καλώδια, εργαζόμενοι και υποδομές. Πίσω από τον αλγόριθμο βρίσκονται προγραμματιστές, ερευνητές, σχολιαστές, δημιουργοί περιεχομένου και μια ατελείωτη ποσότητα ανθρώπινης εργασίας. Πίσω από κάθε ψηφιακή συναλλαγή υπάρχουν θεσμοί και σχέσεις εξουσίας.
Το άυλο δεν έχει σβήσει το έργο. Έκανε πιο δύσκολο να το δεις.
Και εδώ έρχεται μια πρόταση από τα Οικονομικά-Φιλοσοφικά Χειρόγραφα του 1844: «… mein eignes Dasein ist gesellschaftliche Tätigkeit». Η ίδια μου η ύπαρξη είναι κοινωνική δραστηριότητα.
Είναι μια φράση που πρέπει να αναρτηθεί σήμερα στην είσοδο κάθε κέντρου δεδομένων στη Silicon Valley.
Γιατί αν η ύπαρξή μας είναι κοινωνική δραστηριότητα, τότε η γνώση που παράγεται μέσω αυτής της δραστηριότητας είναι, τουλάχιστον στην προέλευσή της, και κοινωνικός πλούτος. Επομένως, το πολιτικό πρόβλημα δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη είναι «καλή» ή «κακή». Το πρόβλημα είναι ποιος κατέχει και ελέγχει την κοινωνική δύναμη που είναι ενσωματωμένη στις νέες τεχνολογίες.
Υπό τον καπιταλισμό, μια τεχνολογία που θα μπορούσε να μειώσει δραστικά τον απαιτούμενο χρόνο μπορεί να γίνει εργαλείο για την αύξηση της παραγωγικότητας, του ελέγχου, της επιτήρησης και της ανεργίας. Μια μηχανή ικανή να ελευθερώσει χρόνο για όλους μπορεί να γίνει μια μηχανή για την εντατικοποίηση της εργασίας των πολλών και τη συγκέντρωση του πλούτου στα χέρια λίγων.
Αυτή είναι η αντίφαση.
Και υπάρχει ένα ακόμη πιο ριζοσπαστικό σημείο. Δεν αντιμετωπίζουμε απλώς μια νέα φάση τεχνολογικής καινοτομίας: αντιμετωπίζουμε μια μάχη για την ιδιοκτησία της κοινωνικής γνώσης. Αυτοί που ελέγχουν τα μεγάλα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης ελέγχουν ένα αυξανόμενο μέρος των υποδομών μέσω των οποίων η κοινωνία παράγει, αποθηκεύει και επανεπεξεργάζεται τη γνώση.
Για το λόγο αυτό, το θέμα δεν μπορεί να αφεθεί στους διευθύνοντες συμβούλους των Big Tech, των επενδυτικών κεφαλαίων ή των κυβερνήσεων που συζητούν την εθνική ανταγωνιστικότητα. Δεν αρκεί να ζητάμε «ηθική ρύθμιση» της τεχνητής νοημοσύνης. Είναι απαραίτητο να αμφισβητηθεί η κοινωνική σχέση που επιτρέπει σε λίγα υποκείμενα να οικειοποιηθούν ιδιωτικά μια συνεργασία που ανήκει σε όλους.
Εάν εκατομμύρια άνθρωποι παράγουν συνεχώς δεδομένα, γλώσσα, πολιτισμό και γνώση, η μετατροπή τους σε κεφάλαιο δεν είναι φυσικό γεγονός: είναι πολιτική επιλογή και ισορροπία δυνάμεων.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να είναι μια από τις μεγαλύτερες απαραίτητες τεχνολογίες απελευθέρωσης εργασίας που έχουν συλληφθεί ποτέ. Θα μπορούσε να μειώσει τις ώρες εργασίας, να κοινωνικοποιήσει τη γνώση, να εκδημοκρατίσει την πρόσβαση στη γνώση και να αυξήσει μαζικά τον χώρο για την ανθρώπινη δημιουργικότητα.
Αλλά όλα αυτά είναι ασύμβατα με ένα σύστημα στο οποίο κάθε επίτευγμα της κοινωνικής συνεργασίας πρέπει να μετατραπεί σε ιδιωτικό κέρδος.
Η πραγματική εναλλακτική λύση, επομένως, δεν είναι μεταξύ καινοτομίας και διατήρησης. Είναι μεταξύ μιας τεχνολογίας υποταγμένης στο κεφάλαιο και μιας τεχνολογίας απελευθερωμένης από το κεφάλαιο.
Ο Μαρξ πιθανότατα δεν θα ρωτούσε αν το ChatGPT είναι έξυπνο.
Θα ρωτούσε: ποιανού νοημοσύνη είναι αυτή;
Και πάνω απ’ όλα: αν ήταν κοινωνικά κατασκευασμένο, γιατί να χρησιμοποιηθεί για να πλουτίσει λίγους αντί να αυξήσει την ελευθερία όλων;
Αυτό είναι το πραγματικό πολιτικό παιχνίδι της τεχνητής νοημοσύνης. Όχι άνθρωπος εναντίον μηχανής. Όχι παρελθόν εναντίον μέλλοντος. Αλλά η κοινωνική εργασία έναντι της ιδιωτικής ιδιοποίησης.
Η ευφυΐα είναι κοινωνική. Η γνώση είναι κοινωνική. Ο πλούτος που παράγεται από τη συνεργασία είναι κοινωνικός. Ο καπιταλισμός, από την άλλη πλευρά, συνεχίζει να τον θέλει ιδιωτικό.
Και είναι ακριβώς εδώ που η αντίφαση γίνεται ξανά εκρηκτική.
https://redlines.gr/marxin-the-era-of-ai/
Σχόλια (0)