Η παγίδα του «Διεθνούς Δικαίου» του Αντώνη Νταβανέλου

Η παγίδα του «Διεθνούς Δικαίου» του Αντώνη Νταβανέλου

Οι κίνδυνοι στην Ανατολική Μεσόγειο μετά τη συμφωνία Τουρκίας-Λιβύης για τις ΑΟΖ

Στην Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο βρί­σκε­ται εν εξε­λί­ξει ένα σχέ­διο που υπο­στη­ρί­ζε­ται από τις δυ­τι­κές Με­γά­λες Δυ­νά­μεις (ΗΠΑ και ΕΕ με ενερ­γό­τε­ρο με­τα­ξύ των ευ­ρω­παϊ­κών χωρών το ρόλο της Γαλ­λί­ας), ενώ επι­τό­που στη­ρί­ζε­ται στον δι­πλω­μα­τι­κό-στρα­τιω­τι­κό άξονα των γνω­στών «τρι­γώ­νων» (Ελ­λά­δα-Κύ­προς-Ισ­ρα­ήλ και Ελ­λά­δα-Κύ­προς-Αί­γυ­πτος).

Το σχέ­διο αφορά στην εκ­με­τάλ­λευ­ση των υδρο­γο­ναν­θρά­κων της Ανα­το­λι­κής Με­σο­γεί­ου. Αυτό, κα­ταρ­χήν, ση­μαί­νει μια λε­ό­ντεια κα­τα­νο­μή της ιδιο­κτη­σί­ας επί των κοι­τα­σμά­των, απο­κλει­στι­κά με­τα­ξύ των χω­ρών-με­λών της πα­ρα­πά­νω συμ­μα­χί­ας, μέσω της επι­βο­λής μιας συ­γκε­κρι­μέ­νης εκ­δο­χής των ΑΟΖ (βλ. χάρτη 1). Όμως η εξό­ρυ­ξη δεν είναι αρ­κε­τή: το σχέ­διο πε­ρι­λαμ­βά­νει τον αγωγό East Med, που θα επι­τρέ­πει τη με­τα­φο­ρά του φυ­σι­κού αε­ρί­ου στις ευ­ρω­παϊ­κές αγο­ρές. Αυτό προ­ϋ­πο­θέ­τει τη δια­σφά­λι­ση της γε­ω­γρα­φι­κής συ­νέ­χειας με­τα­ξύ Ισ­ρα­ήλ-Κύ­πρου-Ελ­λά­δας, χωρίς εξαι­ρέ­σεις και «ρωγ­μές». Τούτο είναι εφι­κτό μόνο εάν στο Κα­στε­λό­ρι­ζο ανα­γνω­ρι­στεί μια τε­ρά­στια επή­ρεια στη μοι­ρα­σιά της Ανα­το­λι­κής Με­σο­γεί­ου, που θα επε­κτεί­νει την ελ­λη­νι­κή ΑΟΖ μέχρι τα όρια της κυ­πρια­κής.

Όμως το σχέ­διο δεν αφορά μόνο στην οι­κο­νο­μία των υδρο­γο­ναν­θρά­κων αλλά και στη γε­νι­κό­τε­ρη γε­ω­πο­λι­τι­κή στρα­τη­γι­κή. Η επι­δεί­νω­ση των σχέ­σε­ων με­τα­ξύ της Τουρ­κί­ας και των ΗΠΑ-Ισ­ρα­ήλ έχει θέσει τα θε­μέ­λια για την εν εξε­λί­ξει αλ­λα­γή του στρα­τη­γι­κού συ­σχε­τι­σμού δύ­να­μης στην πε­ριο­χή. Και μόνο μια ματιά στο χάρτη 1 αρκεί για να πεί­σει ότι το σχέ­διο αυτό οδη­γεί στον ναυ­τι­κό απο­κλει­σμό όλων των άλλων χωρών στην Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο. Το κα­θε­στώς «αβλα­βούς διέ­λευ­σης» που υπάρ­χει για τις θα­λάσ­σιες πε­ριο­χές όπου πλέον θα έχει επι­βλη­θεί εθνι­κή κυ­ριαρ­χία είναι ποιο­τι­κά ασθε­νέ­στε­ρο από το κα­θε­στώς «διε­θνών υδά­των» που υπάρ­χει μέχρι σή­με­ρα (γι’ αυτό θε­ω­ρεί­ται πι­θα­νό­τα­το ότι οι αντι­δρά­σεις δεν θα πε­ριο­ρι­στούν στις «ριγ­μέ­νες» χώρες της πε­ριο­χής, αλλά τε­λι­κά θα πε­ρι­λαμ­βά­νουν και διε­θνείς «παί­κτες», όπως π.χ. η Ρωσία που μέχρι σή­με­ρα δεν έχει επι­σή­μως το­πο­θε­τη­θεί).

Το σχέ­διο αυτό προ­ω­θεί­ται, μέχρι σή­με­ρα, με τη μέ­θο­δο της δη­μιουρ­γί­ας τε­τε­λε­σμέ­νων. Οι διε­θνείς εται­ρεί­ες-κο­λοσ­σοί των εξο­ρύ­ξε­ων, με την προ­στα­σία των αμε­ρι­κα­νι­κών, γαλ­λι­κών και ισ­ραη­λι­νών όπλων, έχουν εγκα­τα­στα­θεί στο πεδίο σε συμ­φω­νία με την ελ­λη­νι­κή, κυ­πρια­κή και ισ­ραη­λι­νή πλευ­ρά.

Στο εσω­τε­ρι­κό της χώρας, όλη αυτή η επι­χεί­ρη­ση «νο­μι­μο­ποιεί­ται» με την επί­κλη­ση του Διε­θνούς Δι­καί­ου. Με τη διαρ­κή επα­νά­λη­ψη από τα ΜΜΕ, τεί­νει να εμπε­δω­θεί η αντί­λη­ψη ότι μια με­γά­λη επέ­κτα­ση της ελ­λη­νι­κής κυ­ριαρ­χί­ας στην Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο είναι νό­μι­μο δι­καί­ω­μα. Βέ­βαια, αυτή την αυ­τα­πά­τη δεν συμ­με­ρί­ζο­νται οι υπεύ­θυ­νοι για τους πραγ­μα­τι­κούς χει­ρι­σμούς κρα­τι­κοί πα­ρά­γο­ντες: ο Ση­μί­της πα­λιό­τε­ρα και πρό­σφα­τα ο σύμ­βου­λος Εθνι­κής Ασφά­λειας Αθ. Ντό­κος προει­δο­ποί­η­σαν ότι «μα­ξι­μα­λι­στι­κές» διεκ­δι­κή­σεις που θα πα­ρα­βιά­ζουν τα όρια της γε­ω­γρα­φί­ας δεν είναι δυ­να­τόν να επι­βλη­θούν ει­ρη­νι­κά, προ­τεί­νο­ντας τη συ­νεκ­με­τάλ­λευ­ση με την Τουρ­κία ως τη μο­να­δι­κή ρε­α­λι­στι­κή οδό αξιο­ποί­η­σης των υδρο­γο­ναν­θρά­κων. Οι επί­ση­μοι δια­πραγ­μα­τευ­τές του ελ­λη­νι­κού κρά­τους σχε­τι­κά με το Δί­καιο της Θά­λασ­σας στον ΟΗΕ έχουν απο­τρέ­ψει την επί­ση­μη οριο­θέ­τη­ση ΑΟΖ με­τα­ξύ Ελ­λά­δας-Κύ­πρου, προει­δο­ποιώ­ντας ότι αυτό θα έδινε τη δυ­να­τό­τη­τα στην Τουρ­κία να κα­τα­φύ­γει σε διε­θνές δι­κα­στή­ριο, όπου είναι εξαι­ρε­τι­κά αμ­φί­βο­λη μια από­φα­ση που θα δι­καί­ω­νε τις ελ­λη­νι­κές θέ­σεις. Ακόμα και οι πιο «εθνι­κοί δη­μο­σιο­γρά­φοι» ομο­λο­γούν εμ­μέ­σως αλλά σαφώς ότι στη Χάγη δεν θα ανα­γνω­ρι­στεί στο Κα­στε­λό­ρι­ζο η επι­θυ­μη­τή επή­ρεια που πα­ρα­βιά­ζει κάθε αρχή ανα­λο­γι­κό­τη­τας, επι­στρέ­φο­ντας έτσι στην ανά­γκη να κι­νη­θούν τα πράγ­μα­τα διά των τε­τε­λε­σμέ­νων μέσω της στή­ρι­ξης από τις ΗΠΑ και την ΕΕ.

Για όλες αυτές τις θέ­σεις η επί­κλη­ση του Διε­θνούς Δι­καί­ου απο­δει­κνύ­ε­ται σή­με­ρα πα­γί­δα. Η Τουρ­κία προ­χώ­ρη­σε σε συμ­φω­νία κα­θο­ρι­σμού των θα­λασ­σί­ων συ­νό­ρων της με τη Λιβύη. Με βάση την αρχή της μέσης από­στα­σης με­τα­ξύ των ηπει­ρω­τι­κών ακτών των δύο χωρών, προ­κύ­πτει μια με­γά­λη «σφήνα» που δια­κό­πτει τη συ­νέ­χεια με­τα­ξύ ΑΟΖ Ελ­λά­δας και Κύ­πρου, κά­νο­ντας το σχέ­διο για τον East Med πιο πο­λύ­πλο­κο (βλ. χάρτη 2). Μετά την τε­χνι­κή επε­ξερ­γα­σία της συμ­φω­νί­ας η Τουρ­κία δη­λώ­νει ότι προ­τί­θε­ται να την κα­τα­θέ­σει στον ΟΗΕ, κά­νο­ντας έτσι εξ αντι­κεί­με­νου κάθε δια­φο­ρά και αμ­φι­σβή­τη­ση (όπως η επή­ρεια των νη­σιών στον κα­θο­ρι­σμό της ΑΟΖ…) ζή­τη­μα διε­θνούς δι­κα­στη­ρί­ου.

Η με­γά­λη «τρύπα» αυτής της συμ­φω­νί­ας είναι το κύρος της «κυ­βέρ­νη­σης» που υπέ­γρα­ψε εκ μέ­ρους της Λι­βύ­ης. Πρό­κει­ται για τη «διε­θνώς ανα­γνω­ρι­σμέ­νη» (κυ­ρί­ως από τον ΟΗΕ και τις δυ­τι­κές δυ­νά­μεις), αλλά κα­νείς δεν μπο­ρεί να πα­ρα­γνω­ρί­σει το δια­λυ­τι­κό χάος που επι­κρα­τεί στη Λιβύη και τις αστά­θειες που αυτό συ­νε­πά­γε­ται.

Όμως, επί­σης, κα­νείς δεν δι­καιού­ται να ξεχνά ότι υπάρ­χουν και άλλες χώρες «ριγ­μέ­νες» από τη μοι­ρα­σιά που ενυ­πάρ­χει στο σχέ­διο East Med (Συρία, Λί­βα­νος, Πα­λαι­στί­νη…). Αυτό ση­μαί­νει ότι η Τουρ­κία έχει κι άλλες δυ­να­τό­τη­τες για δι­πλω­μα­τι­κές πρω­το­βου­λί­ες.

Δυ­στυ­χώς, αυτά τα σε­νά­ρια με­τα­φέ­ρουν την έντα­ση στο έδα­φος της Κύ­πρου. Οι «απορ­ρι­πτι­κοί» με­τα­ξύ των Ελ­λη­νο­κυ­πρί­ων, απο­κλεί­ο­ντας τις λύ­σεις που στη­ρί­ζο­νται σε μια αυ­θε­ντι­κή συ­νεν­νό­η­ση με­τα­ξύ των δύο κοι­νο­τή­των, έχουν ενι­σχύ­σει το σε­νά­ριο της «βε­λού­δι­νης δι­χο­τό­μη­σης». Οι εξε­λί­ξεις στην Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο δη­μιουρ­γούν έντο­νο εν­δια­φέ­ρον της τουρ­κι­κής πλευ­ράς γι’ αυτή την προ­ο­πτι­κή, γιατί ένα ανε­ξάρ­τη­το μικρό κρά­τος στο έδα­φος της Κύ­πρου θα έδινε τη βάση για κα­θο­ρι­σμό ΑΟΖ με­τα­ξύ Βό­ρειας Κύ­πρου και τουρ­κι­κού κρά­τους. Να ένα ση­μείο όπου οι εθνι­κι­σμοί και οι κρα­τι­κοί αντα­γω­νι­σμοί «συ­ντο­νί­ζο­νται» στο δρόμο προς το πο­λε­μι­κό τρε­λο­κο­μείο.

Η εξέ­λι­ξη της συμ­φω­νί­ας Τουρ­κί­ας-Λι­βύ­ης δεν ήταν αιφ­νι­δια­στι­κή. Είχε ου­σια­στι­κά προ­α­ναγ­γελ­θεί από τη συ­νέ­ντευ­ξη του Τούρ­κου πρε­σβευ­τή στην «Κα­θη­με­ρι­νή». Σε αυτήν ου­σια­στι­κά απά­ντη­σε ο σύμ­βου­λος Εθνι­κής Ασφα­λεί­ας του Μη­τσο­τά­κη, ο Αθ. Ντό­κος, στη συ­νέ­ντευ­ξή του στο ΑΠΕ που επα­νέ­φε­ρε τα ζη­τή­μα­τα της συ­νεκ­με­τάλ­λευ­σης. Ίσως η πιο ηχηρή προει­δο­ποί­η­ση ήταν η δια­κρι­τι­κή απο­στα­σιο­ποί­η­ση των εξο­ρυ­κτι­κών κο­λοσ­σών από τα οι­κό­πε­δα δυ­τι­κά της Κύ­πρου που επη­ρε­ά­ζει η οριο­θέ­τη­ση με­τα­ξύ Τουρ­κί­ας-Λι­βύ­ης.

Στους οπα­δούς του Διε­θνούς Δι­καί­ου να θυ­μί­σου­με ότι η αρ­χή-βά­ση στις οριο­θε­τή­σεις είναι η «μέση γραμ­μή από­στα­σης». Τα νησιά και οι απο­μα­κρυ­σμέ­νες νη­σί­δες έχουν επή­ρεια στην οριο­θέ­τη­ση, αλλά χωρίς να ανα­τρέ­πουν την ανα­λο­γι­κό­τη­τα και χωρίς να κα­ταρ­γούν τα δι­καιώ­μα­τα εκ­βο­λής των ηπει­ρω­τι­κών ακτών προς τις θά­λασ­σες. Η συ­νή­θης συ­γκε­κρι­με­νο­ποί­η­ση αυτών των αντι­κρουό­με­νων αρχών είναι τα δια­βό­η­τα «δά­χτυ­λα» (δη­λα­δή θα­λάσ­σιοι διά­δρο­μοι που ενώ­νουν τα νησιά με την ΑΟΖ του «εθνι­κού κορ­μού», απο­τρέ­πο­ντας την πε­ρι­κύ­κλω­σή τους από αντί­πα­λη εθνι­κή κυ­ριαρ­χία, αλλά χωρίς να κα­ταρ­γούν τα δι­καιώ­μα­τα μιας μα­κράς ηπει­ρω­τι­κής ακτο­γραμ­μής). Τέ­τοιες λύ­σεις επι­βλή­θη­καν επί ισχυ­ρών κρα­τών (π.χ. με­τα­ξύ Βρε­τα­νί­ας-Γαλ­λί­ας στη θά­λασ­σα της Μάγ­χης και στον Βι­σκαϊ­κό Κόλπο). Μια τέ­τοια λύση θα ήταν δυ­σά­ρε­στη για την Αθήνα στο Κα­στε­λό­ρι­ζο, ενώ θα ήταν πραγ­μα­τι­κή κό­λα­ση στο Αι­γαίο…

Στα νέα δε­δο­μέ­να η κυ­βέρ­νη­ση της ΝΔ δεί­χνει να επι­λέ­γει «σκλη­ρή» αντι­με­τώ­πι­ση. Καλεί το ΝΑΤΟ και την ΕΕ να πά­ρουν άμεσα θέση και να ενι­σχύ­σουν τη μέ­θο­δο των τε­τε­λε­σμέ­νων. Ο Δέν­διας έδωσε τε­λε­σί­γρα­φο στον πρέ­σβη της Λι­βύ­ης απει­λώ­ντας τον με απέ­λα­ση. Όμως αυτά είναι τα «προ­κα­ταρ­κτι­κά». Είναι σαφές ότι αν γίνει η επι­λο­γή των «μα­ξι­μα­λι­στι­κών» διεκ­δι­κή­σε­ων, αυτή οδη­γεί σε γυμνή αντι­πα­ρά­θε­ση του συ­σχε­τι­σμού δύ­να­μης με­τα­ξύ των δύο χωρών και των συμ­μα­χιών που αυτές θα μπο­ρούν να δια­τη­ρή­σουν.

Και αυτό είναι πραγ­μα­τι­κά επι­κίν­δυ­νο μο­νο­πά­τι. Οι ερ­γα­ζό­με­νοι-ες και οι λαϊ­κές δυ­νά­μεις δεν έχουν τί­πο­τα να κερ­δί­σουν από τις εξο­ρύ­ξεις, όπως απο­δει­κνύ­ε­ται στις χώρες της Μέσης Ανα­το­λής όπου ο πλού­τος των υδρο­γο­ναν­θρά­κων συν­δυά­ζε­ται με μα­ζι­κή φτώ­χεια και ακραία ανι­σό­τη­τα. Στις σύγ­χρο­νες συν­θή­κες της πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κής και κλι­μα­τι­κής επι­κιν­δυ­νό­τη­τας, το κα­λύ­τε­ρο που έχου­με να κά­νου­με απέ­να­ντι στο πε­τρέ­λαιο και το φυ­σι­κό αέριο είναι να τα αφή­σου­με να πα­ρα­μέ­νουν στα έγκα­τα της γης.

Πολύ πε­ρισ­σό­τε­ρο που οι προ­ε­τοι­μα­σί­ες αντι­πα­ρά­θε­σης για τις ΑΟΖ ση­μαί­νουν έντα­ση των εξο­πλι­σμών. Οι λαοί της Ελ­λά­δας και της Τουρ­κί­ας, μέσα σε βαθιά οι­κο­νο­μι­κή και κοι­νω­νι­κή κρίση, δεν έχουν κα­νέ­να λόγο να εγκρί­νουν τη διά­θε­ση πο­λύ­τι­μων πόρων για φρε­γά­τες, αε­ρο­πλά­να και πυ­ραύ­λους.

Οι οπα­δοί τού τάχα Διε­θνούς Δι­καί­ου αφή­νουν ανοι­χτό το δρόμο για πο­λε­μι­κή ανα­μέ­τρη­ση ώστε να επι­βά­λουν τις απο­φά­σεις που τους συμ­φέ­ρουν. Αυτή την τρέλα πρέ­πει οπωσ­δή­πο­τε να την εμπο­δί­σου­με.

Και είναι πραγ­μα­τι­κά θλι­βε­ρό να βλέ­πει κα­νείς δυ­νά­μεις της Αρι­στε­ράς να στη­ρί­ζουν τη λο­γι­κή του «Διε­θνούς Δι­καί­ου», του δι­καί­ου που πάντα στη­ρι­ζό­ταν στις κα­νο­νιο­φό­ρους.

/rproject.gr/