Katherine Nixey, «Η εποχή του λυκόφωτος -Η καταστροφή του κλασικού κόσμου από τον χριστιανισμό», μετάφραση: Μιχάλης Λαλιώτης, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, σελ. 276
Όπου υπάρχει τρόμος, υπάρχει σωτηρία […] Ω, ελεήμων αγριότητα! Αυγουστίνος
“Μια ημέρα του Μαρτίου του 415 η Υπατία ξεκίνησε την καθημερινή της διαδρομή στην πόλη [της Αλεξάνδρειας]. Ξαφνικά είδε ότι της έκλεινε το δρόμο «ένα πλήθος πιστών του Θεού». Τη διέταξαν να κατεβεί από την άμαξα. Γνωρίζοντας τι είχε συμβεί πρόσφατα στον φίλο της, τον Ορέστη, [διοικητή της πόλης και, επιπλέον, χριστιανού], πρέπει να συνειδητοποίησε, καθώς κατέβαινε ότι η κατάσταση ήταν σοβαρή. Δεν μπορεί, όμως, να φανταζόταν πόσο σοβαρή.
Μόλις βρέθηκε στο δρόμο, οι Παραβαλάνοι, με την καθοδήγηση ενός αξιωματούχου της Εκκλησίας, που λεγόταν Πέτρος –«τέλειος πιστός του Ιησού Χριστού»- κύκλωσαν και έπιασαν την παγανίστρια. Έσυραν τη μεγαλύτερη μαθηματικό της Αλεξάνδρειας μέσα σε μια εκκλησία. Όταν βρέθηκαν μέσα, ξέσκισαν τα ρούχα της και χρησιμοποιώντας θραύσματα κεραμικών σαν λεπίδες την έγδαραν. Κάποιοι λένε ότι ενώ ακόμη ανάσαινε, της έβγαλαν τα μάτια. Όταν πια ήταν νεκρή, έκοψαν το κορμί της κομμάτια και έριξαν ό,τι είχε απομείνει από «το φωτεινό τέκνο της λογικής» στη φωτιά” (σελ. 117).
Οι Παραβαλάνοι ήταν ένα είδος τάγματος νέων, μυωδών ανθρώπων, που είχε συσταθεί για να μαζεύει τα πτώματα των νεκρών από την πανώλη, η οποία 100 χρόνια πριν είχε θανατώσει εκατομμύρια ανθρώπους, ενώ, αργότερα, στην εποχή του Ιουστινιανού θα σκότωνε 25 εκατομμύρια άτομα, περίπου το μισό πληθυσμό της αυτοκρατορίας. Οι Παραβαλάνοι, οι «παράτολμοι» νεαροί ήταν οι, πραγματικά γενναίοι, τραυματιοφορείς. Ταυτόχρονα, όμως, με την απόλυτη πίστη τους, αποτελούσαν ένα τρομερό στρατό στην υπηρεσία της Εκκλησίας, που τρομοκρατούσε τον αλεξανδρινό πληθυσμό, εθνικό και χριστιανικό, αποτελώντας τον τιμωρό κάθε «παρέκκλισης». Αντίστοιχα, ο Πατριάρχης Αντιοχείας συνοδεύονταν από τους νεκροπομπούς, ενώ στη Ρώμη το ανάλογο σώμα ήταν οι κοπιάτες, αυτοί που είχαν σκάψει τις κατακόμβες και ήταν αρκετά τρομακτικοί. Αλλά εκείνοι που έγιναν διαβόητοι ήταν οι Παραβαλάνοι της Αλεξάνδρειας.
“Οι ντόπιοι ήξεραν ότι, αν έμπαινες στο μάτι του επισκόπου της Αλεξάνδρειας, μπορεί να έστελνε κάποιους από τους οχτακόσιους Παραβαλάνους να σου κάνουν επίσκεψη. Σαν ενσαρκωμένο επιχείρημα, συγκεντρώνονταν έξω από το δημαρχείο, το θέατρο και τα δικαστήρια. Η παρουσία τους και μόνο ήταν αρκετά εκφοβιστική για να κάνει τους αντιπάλους να υποχωρήσουν. Τους έχουν περιγράψει σαν «τρομοκρατική φιλανθρωπική οργάνωση», σχήμα οξύμωρο, αλλά πετυχημένο. «Τρόμος» ήταν ο όρος που χρησιμοποιούσαν γι’ αυτούς στα ρωμαϊκά νομικά κείμενα»” (σελ. 110).
Ο Κύριλλος, διαβόητος για την αγριότητά του, επίσκοπος της πόλης, συνειδητά προωθούσε την, κοινή την περίοδο εκείνη, άποψη πως η βία, όταν είχε στόχο τη σωτηρία αυτού που τη δέχονταν ή την τιμωρία του στο μέτρο που κρίνονταν ως βδελυρός δαίμονας, όχι απλά επιτρέπονταν, αλλά ήταν επιβεβλημένη. Άλλωστε, ήταν ο θείος του Θεόφιλος, ο οποίος λίγα χρόνια πριν υπήρξε ο καθοδηγητής του χριστιανικού όχλου, που εκθεμελίωσε το Σαραπείο, ένα οικοδόμημα, που θεωρούταν το ομορφότερο και επιβλητικότερο του κόσμου, με τη περίφημη βιβλιοθήκη των 500000 βιβλίων. Για να έχουμε μια αίσθηση της καταστροφής, το 1338 η βιβλιοθήκη της Σορβόννης στο Παρίσι, η πλουσιότερη του δυτικού χριστιανικού κόσμου, διέθετε 1728 τόμους! Λέγεται συχνά πως τα μοναστήρια διαφύλαξαν τα κλασικά έργα. Η αλήθεια είναι πως πάνω από το 90% των ελληνικών έργων ενταφιάστηκαν στη λήθη, με βασική ευθύνη των χριστιανών. Το 3ο αιώνα υπήρχαν στη Ρώμη είκοσι οκτώ δημόσιες βιβλιοθήκες και πολλές ιδιωτικές. Στα τέλη του 4ου αιώνα έμοιαζαν «σαν τάφοι, οριστικά κλεισμένες», όπως παρατηρεί με θλίψη ο Αμμιανός Μαρκελλίνος.
Όπως σημειώνει η Nixey, η εποχή της επικράτησης του χριστιανισμού, της εγκαθίδρυσής του ως κρατικής θρησκείας από τον Κωνσταντίνο, υπήρξε μια εποχή πολύ ζοφερή για την πλειοψηφία. Στις αρχές του 4ου αιώνα, οι χριστιανοί αποτελούσαν το εφτά μέχρι δέκα της εκατό του πληθυσμού της αυτοκρατορίας -μόνο τέσσερα με έξι εκατομμύρια ήταν χριστιανοί.
“Έτσι, έμεναν πάνω από πενήντα εκατομμύρια που έπρεπε να μεταστραφούν. Η ιδέα ότι οι πάντες στην αυτοκρατορία πανηγύρισαν το γεγονός πως ένας χριστιανός φορούσε τώρα την αυτοκρατορική πορφύρα είναι παράλογη.
Άραγε, αυτά τα δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι τραγουδούσαν και χόρευαν στους δρόμους με χαμογελαστά πρόσωπα και λαμπερά μάτια, ενώ οι ναοί τους κατεδαφίζονταν; Αυτό φαίνεται μάλλον απίθανο. Ωστόσο, οι ιστορικοί έχουν επιδείξει παγερή αδιαφορία για τις αντιδράσεις τους” (σελ. 88).
Η κυρίαρχη αφήγηση υποστηρίζει πως η πτώση του αρχαίου κόσμου υπήρξε αποτέλεσμα των παρακμιακών πρακτικών του «παγανιστικού» κόσμου. Σε μια κατάσταση κατάρρευσης, η αγωνία έγινε η κύρια συνθήκη της ζωής. Ο εκχριστιανισμός της αυτοκρατορίας ήταν αυτός, που, απαντώντας στην αγωνία και την απόγνωση των ανθρώπων και δείχνοντάς τον δρόμο της πίστης και της σωτηρίας, την έσωσε μετασχηματίζοντάς την σε αυτοκρατορία του μόνου αληθινού Θεού.
Για τη Nixey, τίποτε δεν είναι πιο μακριά από την αλήθεια. Ο χριστιανισμός ήταν από τα κύρια αίτια της κατάρρευσης και, από αυτήν την άποψη, έπαιξε καθοριστικό ρόλο σε μια υποχώρηση και, στη συνέχεια, σε μια μεγάλη επιβράδυνση της ιστορικής ανάπτυξης.
Η ιστορία της επιβολής του χριστιανισμού δεν είναι μια ιστορία θριαμβεύουσας προσχώρησης του πληθυσμού, με τα κακά πράγματα να είναι παράπλευρες απώλειες. Αντίθετα, πρόκειται για μια άγρια ιστορία βίας και καταναγκασμού, με το κράτος να παίζει κυρίαρχο ρόλο.
Ήδη από την αρχή φαίνονταν πως αυτά που έρχονταν δεν είχαν τίποτε το ένδοξο ή το ανεκτικό. Μπροστά στο κυνήγι των εθνικών, οι διωγμοί των χριστιανών ωχριούσαν (το βιβλίο προσφέρει ισχυρή τεκμηρίωση). Και δεν υπήρχε, ειδικά μετά από το «Νόμο 1, 11, 10, 2» του Ιουστινιανού, το 529, χρονιά που απαγορεύεται και η Ακαδημία των Αθηνών, μετά από 900 χρόνια ένδοξης προσφοράς, καμιά επιείκεια. Η διατύπωση είναι: «απαγορεύουμε να διδάσκουν οτιδήποτε εκείνοι που εργάζονταν υπό την παραφροσύνη του παγανισμού».
“Είχε φτάσει το τέλος. Δεν θα επιτρέπονταν πια στους «ασεβείς και μοχθηρούς παγανιστές» να συνεχίσουν την «τρελή πλάνη» τους. Στο εξής, όποιος αρνιόταν να σωθεί στη μετά θάνατον ζωή θα καταδικαζόταν σε αυτή. Τα νομικά χτυπήματα έπεφταν σαν τις σφυριές: όποιοι πρόσφεραν θυσίες θα εκτελούνταν. Όποιοι λάτρευαν αγάλματα θα εκτελούνταν. Όποιοι είχαν βαπτιστεί, αλλά συνέχιζαν να θυσιάζουν, κι εκείνοι θα εκτελούνταν” (σελ. 202).
***
Ο Οράτιος έγραφε:
«Στο αύριο μην πιστεύετε και πολύ […] Carpe diem -άδραξε τη μέρα […] Φάτε, πιείτε και χαρείτε, γιατί από αύριο θα είστε νεκροί για όλη την αιωνιότητα».
Τώρα τα πάντα είχαν ανατραπεί. Η καταδίκη της τωρινής ζωής γινόταν προϋπόθεση για την κατάκτηση της μέλλουσας. Η αιωνιότητα ήταν για τους νεκρούς το βασίλειο των ουρανών. Γι’ αυτό, όπως έλεγε και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, το λογικό είναι να προτιμάς μια κηδεία αντί για ένα ευχάριστο δείπνο.
Η Nixey μας προσφέρει ένα έργο που διαφέρει πολύ από τα συνήθη ακαδημαϊκά. Η αφηγηματική διάσταση κυριαρχεί, χωρίς να υποβαθμίζεται η τεκμηρίωση. Έχω την εντύπωση πως το πάθος με το οποίο αντιμετωπίζει το θέμα της -εξού και η αφηγηματική δύναμη- έχει να κάνει και με μια πολύ ιδιαίτερη βιογραφία. Η οποία, όπως σημειώνει η ίδια, είχε πολύ Θεό. Οι γονείς της υπήρξαν και οι δύο καθολικοί μοναχοί -είχαν περάσει αθροιστικά εικοσιέξι χρόνια σε μοναστικά κελιά.
ΥΓ. Κοινός τόπος είναι πως ο χριστιανισμός είναι μια θρησκεία εξισωτική και ένας από τους λόγους που προκαλούσε αποστροφή στους μορφωμένους παγανιστές ήταν και ο εστετισμός των τελευταίων. Δεν είναι ακριβές. Ο πρώιμος χριστιανισμός μοιράζεται όντως πολλά με τους μετέπειτα κομμουνισμούς. Η θριαμβεύουσα Εκκλησία καθόλου. Για παράδειγμα:
“Οι πρεσβύτεροι κληρικοί όχι μόνο δεν ενθάρρυναν την απόδραση των δούλων, αλλά κατακεραύνωναν όποιον επιχειρούσε να ξεφύγει από τα θνητά δεσμά του φεύγοντας στην έρημο για την ουράνια δουλεία. Όταν ένας επίσκοπος συμβούλεψε τους δούλους να εγκαταλείψουν τους αφέντες τους και να γίνουν ασκητές, η Εκκλησία αποτροπιασμένη τον αφόρισε. «Ποτέ δεν θα επιτρέψουμε», δήλωνε ένας κανόνας των ιερών Αποστόλων, «ένα τέτοιο πράγμα που φέρνει θλίψη στους ιδιοκτήτες των δούλων και που ασκεί τόσο αρνητική επιρροή». Το ουράνιο βασίλειο έσπευσε και αυτό να βοηθήσει. Τον 4ο αιώνα εμφανίστηκε ο άγιος Θεόδωρος, που ειδικότητά του ήταν να βρίσκει χαμένους δούλους. Λεγόταν ότι αν κοιμόσουν επάνω στο μνήμα του, ο άγιος θα εμφανίζονταν στον ύπνο σου και θα σου έδειχνε που κρυβόταν ο ατίθασος δούλος σου” (σελ. 177).
Σχόλια (0)