Η πανδημία της ανεργίας

…και η επερχόμενη κοινωνική σύγκρουση

Σοκ και Δέος προ­κά­λε­σαν στην Αμε­ρι­κή τα επί­ση­μα στοι­χεία για την εκτί­να­ξη της ανερ­γί­ας στην εποχή του κο­ρω­νοϊ­ού. Μέσα σε δύο μόνο εβδο­μά­δες, 9,9 εκα­τομ­μύ­ρια άν­θρω­ποι έχα­σαν τις δου­λειές τους, φαι­νό­με­νο χωρίς προη­γού­με­νο στην Ιστο­ρία- στην κο­ρύ­φω­ση της χρη­μα­το­πι­στω­τι­κής κρί­σης του 2007-8, χά­νο­νταν 800.000 θέ­σεις ερ­γα­σί­ας το μήνα. Αξιω­μα­τού­χοι της Ομο­σπον­δια­κής Τρά­πε­ζας εκτι­μού­σαν ότι ο αριθ­μός των ανέρ­γων εν­δέ­χε­ται να φτά­σει μέχρι το απί­στευ­το ύψος των 47 εκα­τομ­μυ­ρί­ων, δη­λα­δή το 32% του ερ­γα­τι­κού δυ­να­μι­κού, πολύ πε­ρισ­σό­τε­ρο και από το ιστο­ρι­κό ρεκόρ του 23% στην κο­ρύ­φω­ση της Με­γά­λης Ύφε­σης, τη δε­κα­ε­τία του 1930.

Πέτρος Παπακωνσταντίνου

Ζο­φε­ρό δια­γρά­φε­ται το τοπίο και σε πολ­λές ευ­ρω­παϊ­κές χώρες. Στη Γαλ­λία βρί­σκο­νται προ­σω­ρι­νά (;) εκτός ερ­γα­σί­ας τέσ­σε­ρα εκα­τομ­μύ­ρια άν­θρω­ποι ή το ένα πέμ­πτο του ερ­γα­τι­κού δυ­να­μι­κού στον ιδιω­τι­κό τομέα, η Βρε­τα­νία μετρά ένα εκα­τομ­μύ­ριο ανέρ­γους και στην Ισπα­νία έχουν κα­τα­γρα­φεί 900.000 απο­λύ­σεις σε 14 ημέ­ρες.

Καθώς ο εξαι­ρε­τι­κά με­τα­δο­τι­κός ιός θέ­ρι­ζε ζωές κατά χι­λιά­δες κάθε μέρα, οι κρα­τι­κές αρχές, από την Κίνα μέχρι τη Δύση, υπο­χρε­ώ­θη­καν να πά­ρουν αυ­στη­ρά πε­ριο­ρι­στι­κά μέτρα για να προ­στα­τέ­ψουν τη δη­μό­σια υγεία. Ωστό­σο, η υγειο­νο­μι­κή κρίση πα­ρα­τεί­νε­ται πε­ρισ­σό­τε­ρο από ό,τι πε­ρί­με­νε κα­νείς αρ­χι­κά, με απο­τέ­λε­σμα οι ανα­πτυγ­μέ­νες χώρες να βρί­σκο­νται μπρο­στά στην απει­λή μιας πραγ­μα­τι­κής οι­κο­νο­μι­κής κα­τα­στρο­φής. Η απει­λή προ­βάλ­λει ακόμη πε­ρισ­σό­τε­ρο εφιαλ­τι­κή για την Ελ­λά­δα, τη χώρα που μά­τω­σε πε­ρισ­σό­τε­ρο από κάθε άλλη κάτω από τον ζυγό των Μνη­μο­νί­ων και μπήκε στην και­νούρ­για δο­κι­μα­σία έχο­ντας ήδη ανερ­γία της τάξης του 16,3%, σύμ­φω­να με τα τε­λευ­ταία στοι­χεία της ΕΛ­ΣΤΑΤ.

Το πώς θα εξε­λι­χθούν τα πράγ­μα­τα στο ερ­γα­σια­κό πεδίο θα εξαρ­τη­θεί, βέ­βαια, πρώτα απ’ όλα από τη διάρ­κεια και τις απώ­λειες που θα σω­ρεύ­σει η παν­δη­μία. Οι πε­ρισ­σό­τε­ρο αι­σιό­δο­ξοι λένε ότι, σε αντί­θε­ση με την κρίση του 2007-8 που ήταν συ­στη­μι­κή, τούτη εδώ είναι εξω­γε­νής, επο­μέ­νως η ανά­καμ­ψη θα είναι πολύ γρή­γο­ρη και η ζημιά θα απορ­ρο­φη­θεί σχε­τι­κά αναί­μα­κτα. Στο με­τα­ξύ, τα μέτρα στή­ρι­ξης της οι­κο­νο­μί­ας και των πιο ευά­λω­των πο­λι­τών (πα­κέ­το μέ­τρων πάνω από δύο τρισ δο­λα­ρί­ων από το αμε­ρι­κα­νι­κό Κο­γκρέ­σο, ένεση ρευ­στό­τη­τας 750 δισ ευρώ από την Ευ­ρω­παϊ­κή Κε­ντρι­κή Τρά­πε­ζα και πάει λέ­γο­ντας) θα βοη­θή­σουν να μειω­θούν οι κρα­δα­σμοί την πιο δύ­σκο­λη πε­ρί­ο­δο.

Ευχής έργον θα ήταν να δι­καιω­θούν, αλλά τί­πο­τα δεν φαί­νε­ται πε­ρισ­σό­τε­ρο αμ­φί­βο­λο. Η υπό εξέ­λι­ξη κρίση προ­φα­νώς είναι εξω­γε­νής, αλλά δρα στο υπό­βα­θρο μιας ήδη αστα­θούς πα­γκό­σμιας οι­κο­νο­μί­ας, όπου τα προ­μη­νύ­μα­τα νέων κρι­σια­κών φαι­νο­μέ­νων ήταν ήδη ορατά καιρό τώρα, καθώς κα­νέ­να από τα δο­μι­κά προ­βλή­μα­τα που οδή­γη­σαν στο χρη­μα­το­πι­στω­τι­κό σοκ του 2007-8 δεν είχε επι­λυ­θεί. (Δια­φω­τι­στι­κή από αυτή την άποψη είναι η ανά­λυ­ση του κα­θη­γη­τή Κώστα Λα­πα­βί­τσα στην ιστο­σε­λί­δα Jacobin, βλ. costaslapavitsas.​blogspot.​com). Από πολ­λές από­ψεις, μά­λι­στα, οι οιω­νοί σή­με­ρα είναι πολύ χει­ρό­τε­ροι.

Η κρίση του 2007-8 ήταν διε­θνής, αλλά όχι πα­γκό­σμια. Η Κίνα και γε­νι­κά οι με­γά­λες ανα­δυό­με­νες οι­κο­νο­μί­ες των λε­γό­με­νων BRICS έμει­ναν σε με­γά­λο βαθμό έξω από αυτήν και βο­ή­θη­σαν να απορ­ρο­φη­θεί γρή­γο­ρα το υφε­σια­κό σοκ από τα μη­τρο­πο­λι­τι­κά κέ­ντρα της Δύσης. Σή­με­ρα έχου­με να κά­νου­με με την πρώτη πραγ­μα­τι­κά πα­γκό­σμια οι­κο­νο­μι­κή κρίση στην Ιστο­ρία. Δεν υπάρ­χει καμία εφε­δρεία, κα­νέ­νας πνεύ­μο­νας της πα­γκό­σμιας οι­κο­νο­μί­ας που να μην έχει προ­σβλη­θεί από τον Covid-19. Η Κίνα, σύμ­φω­να με τα επί­ση­μα στοι­χεία, είδε το ΑΕΠ της να μειώ­νε­ται στο πρώτο δί­μη­νο του 2020 κατά 13,5% σε σύ­γκρι­ση με το αντί­στοι­χο του 2019, ενώ οι εξα­γω­γές έπε­σαν κατά 15,9% και οι επεν­δύ­σεις κατά 24,5%. Σή­με­ρα μοιά­ζει να έχει θέσει υπό έλεγ­χο την παν­δη­μία και τα πε­ριο­ρι­στι­κά μέτρα στα­δια­κά αί­ρο­νται, αλλά το ερώ­τη­μα είναι σε ποιους θα που­λά­ει. Από μόνη της η ύφεση στην Κίνα σπρώ­χνει προς τα κάτω την πα­γκό­σμια οι­κο­νο­μία, δε­δο­μέ­νου του με­γά­λου ει­δι­κού βά­ρους που έχει απο­κτή­σει στο με­τα­ξύ ο ασια­τι­κός γί­γα­ντας.

Εξω­γε­νής ή όχι, η κρίση πλήτ­τει καί­ρια όχι μόνο τη ζή­τη­ση, αλλά και την πα­ρα­γω­γή, κα­τα­στρέ­φει επι­χει­ρή­σεις, σπάει πα­ρα­γω­γι­κές αλυ­σί­δες και εκτο­ξεύ­ει στα ου­ρά­νια τα κρα­τι­κά και ιδιω­τι­κά χρέη. Εξ άλλου, στην κρίση του 2007-8, βα­σι­κός πα­ρά­γο­ντας που βο­ή­θη­σε στη γρή­γο­ρη ανά­καμ­ψη (για ποιες χώρες, με τι κοι­νω­νι­κό κό­στος και για ποιους είναι άλλη ιστο­ρία) ήταν το γε­γο­νός ότι η συ­νερ­γα­σία των αστι­κών τά­ξε­ων υπε­ρί­σχυ­σε του με­τα­ξύ τους αντα­γω­νι­σμού. ΗΠΑ, Ευ­ρώ­πη και Ια­πω­νία συ­ντο­νί­στη­καν σε με­γά­λο βαθμό μέσω του G7. Αντί­θε­τα, σή­με­ρα κυ­ριαρ­χεί το πνεύ­μα του «ο σώζων εαυ­τόν σω­θή­τω», όχι μόνο στην πε­ρί­πτω­ση χωρών με εθνι­κι­στές ηγέ­τες, όπως ο Τραμπ, ο Τζόν­σον και ο Μπολ­σο­νά­ρο, αλλά και στη γερ­μα­νι­κή Ευ­ρώ­πη της Μέρ­κελ.

Τέλος ση­μα­ντι­κός πα­ρά­γο­ντας για την εξέ­λι­ξη των πραγ­μά­των είναι η κοι­νω­νι­κή ψυ­χο­λο­γία την οποία δια­μορ­φώ­νει η φο­νι­κή παν­δη­μία. Ο κό­σμος έχει υπο­στεί πραγ­μα­τι­κό σοκ, ανά­λο­γο με εκεί­νο που γνώ­ρι­σαν οι γε­νιές της ισπα­νι­κής γρί­πης και του Δά­γκειου πυ­ρε­τού, όπως μας έλε­γαν οι παπ­πού­δες και οι για­γιά­δες μας. Όσο πα­ρα­τεί­νε­ται η παν­δη­μία, συ­νε­χί­ζε­ται ο εγκλει­σμός και συσ­σω­ρεύ­ο­νται μα­κά­βριες στα­τι­στι­κές και τη­λε­ο­πτι­κές ει­κό­νες, το τραύ­μα γί­νε­ται βα­ρύ­τε­ρο. Είναι πι­θα­νό ο φόβος να επι­μεί­νει για με­γά­λο διά­στη­μα μετά τη στα­δια­κή άρση των πε­ριο­ρι­στι­κών μέ­τρων, κα­θη­λώ­νο­ντας σε χα­μη­λά επί­πε­δα εξό­δους σε εστια­τό­ρια και μπαρ, τα­ξί­δια, δια­κο­πές κλπ- για όσους βέ­βαια θα έχουν ακόμη την οι­κο­νο­μι­κή δυ­να­τό­τη­τα. Η συ­μπί­ε­ση της κα­τα­νά­λω­σης θα δυ­σκο­λέ­ψει την ανά­καμ­ψη, ιδίως σε χώρες σαν την Ελ­λά­δα με συρ­ρι­κνω­μέ­νη βιο­μη­χα­νι­κή και αγρο­τι­κή πα­ρα­γω­γή και υπερ­βο­λι­κή εξάρ­τη­ση από τον του­ρι­σμό και την εστί­α­ση.

Στους κόλ­πους των κυ­ρί­αρ­χων τά­ξε­ων διά­χυ­τος είναι ο φόβος να με­τα­τρα­πεί η οι­κο­νο­μι­κή κρίση σε κοι­νω­νι­κή. «Η κυ­βέρ­νη­ση πα­ρα­κο­λου­θεί την επι­δη­μία της οργής» ήταν ο χα­ρα­κτη­ρι­στι­κός τί­τλος δι­σέ­λι­δου αφιε­ρώ­μα­τος της γαλ­λι­κής εφη­με­ρί­δας Le Monde, την 1η Απρι­λί­ου. Η βα­σι­κή δια­πί­στω­ση- προει­δο­ποί­η­ση ήταν ότι η κρίση και η ανερ­γία ενι­σχύ­ουν το ρήγμα ανά­με­σα «στους κάτω και τους πάνω», τους ερ­γα­ζό­με­νους που εκτί­θε­νται στον φο­νι­κό ιό και τους απο­λυ­μέ­νους από τη μια πλευ­ρά, και τις ελίτ που οχυ­ρώ­νο­νται στις επαύ­λεις και τα συσ­σω­ρευ­μέ­να κέρδη, από την άλλη. Ο φόβος της εφη­με­ρί­δας ήταν μήπως φαι­νό­με­να τύπου Κί­τρι­νων Γι­λέ­κων επα­νέλ­θουν, μα­ζι­κό­τε­ρα και δρι­μύ­τε­ρα, την επό­με­νη μέρα της παν­δη­μί­ας, στο βομ­βαρ­δι­σμέ­νο οι­κο­νο­μι­κό και κοι­νω­νι­κό τοπίο.

Πα­ρό­μοιες ανη­συ­χί­ες, αλλά και η ίδια η πίεση της πραγ­μα­τι­κό­τη­τας, ανά­γκα­σαν αρ­κε­τές ευ­ρω­παϊ­κές κυ­βερ­νή­σεις να πά­ρουν θε­α­μα­τι­κά μέτρα που μέχρι χθες θα θε­ω­ρού­νταν αδια­νό­η­τα για φι­λε­λεύ­θε­ρους, κε­ντρο­δε­ξιάς ή κε­ντρο­α­ρι­στε­ρής κοπής. Σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις το κρά­τος έγινε ντε φάκτο ερ­γο­δό­της τε­λευ­ταί­ας κα­τα­φυ­γής, κα­λύ­πτο­ντας το με­γα­λύ­τε­ρο μέρος των μι­σθών ερ­γα­ζο­μέ­νων του ιδιω­τι­κού τομέα, με τον όρο να μη γί­νουν απο­λύ­σεις (Ισπα­νία 70%, Δανία 73%, Βρε­τα­νία 80%, Αυ­στρία και Ολ­λαν­δία μέχρι και 90%). Σε σύ­γκρι­ση με αυτές τις χώρες, ωχριούν απελ­πι­στι­κά τα 800 ευρώ που δίνει η ελ­λη­νι­κή κυ­βέρ­νη­ση σε κάθε ερ­γα­ζό­με­νο που στα­μά­τη­σε να δου­λεύ­ει για να πε­ρά­σει ενά­μι­ση μήνα. Επι­πλέ­ον, κα­τε­ξο­χήν νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρες κυ­βερ­νή­σεις ανα­γκά­στη­καν να πά­ρουν μέτρα κρα­τι­κού πα­ρεμ­βα­τι­σμού που δεν είχαν ποτέ δια­νοη­θεί. Ένας πρω­θυ­πουρ­γός των Τόρις, ο Μπό­ρις Τζόν­σον, επα­νε­θνι­κο­ποί­η­σε τους βρε­τα­νι­κούς σι­δη­ρο­δρό­μους, που είχαν ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σει η Μάρ­γκα­ρετ Θά­τσερ και ο Τζον Μέι­τζορ.

Οι εξε­λί­ξεις αυτές έχουν δη­μιουρ­γή­σει σε αρ­κε­τούς ελ­πί­δες ότι το νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρο κα­θε­στώς των τε­λευ­ταί­ων σα­ρά­ντα χρό­νων θα γίνει θύμα του κο­ρω­νοϊ­ού. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, ο νε­ο­φι­λε­λευ­θε­ρι­σμός έχει χρε­ο­κο­πή­σει, αλλά δεν έχει ητ­τη­θεί. Μπο­ρεί κάλ­λι­στα να συ­νε­χί­σει να ηγε­μο­νεύ­ει, σαν ζόμπι, και μετά την παν­δη­μία, όπως έγινε και μετά την κρίση του 2007-8.

Οπωσ­δή­πο­τε ο διε­θνής κα­πι­τα­λι­σμός θα υπο­στεί σο­βα­ρές αλ­λα­γές μέσα από αυτή τη δο­κι­μα­σία. Το υπό­δειγ­μα της πα­γκο­σμιο­ποί­η­σης, με τη διαρ­κή με­τα­κί­νη­ση βιο­μη­χα­νι­κών δρα­στη­ριο­τή­των σε χώρες χα­μη­λό­τε­ρου ερ­γα­τι­κού κό­στους και την ισο­πέ­δω­ση των εμπο­ρι­κών, προ­στα­τευ­τι­κών φραγ­μών, πι­θα­νό­τα­τα θα υπο­στεί καί­ριο πλήγ­μα. Ισχυ­ρές χώρες θα ανα­ζη­τή­σουν στοι­χειώ­δη αυ­τάρ­κεια σε καί­ριους το­μείς, ιδίως στην Υγεία και τη δια­τρο­φή.

Αυτό δεν ση­μαί­νει ότι ο μετα- κο­ρω­νο­ϊό κό­σμος θα είναι πιο φι­λι­κός για τον κόσμο της ερ­γα­σί­ας. Ήδη σε διε­θνή κλί­μα­κα το Κε­φά­λαιο αντι­με­τω­πί­ζει την κρίση ως χρυσή ευ­και­ρία για νέα άλ­μα­τα στην κα­τε­δά­φι­ση ερ­γα­σια­κών δι­καιω­μά­των. Η επέ­κτα­ση της τηλε- ερ­γα­σί­ας με χρήση των νέων τε­χνο­λο­γιών και της με­ρι­κής ή/και προ­σω­ρι­νής απα­σχό­λη­σης μπο­ρεί να μο­νι­μο­ποι­η­θούν, οδη­γώ­ντας σε πε­ραι­τέ­ρω ελα­στι­κο­ποί­η­ση των ερ­γα­σια­κών σχέ­σε­ων. Ιδιαί­τε­ρα στην Ελ­λά­δα, η Πράξη Νο­μο­θε­τι­κού Πε­ριε­χο­μέ­νου που επι­τρέ­πει μισή αμοι­βή για μισή δου­λειά λει­τούρ­γη­σε σαν σήμα για κα­τα­χρη­στι­κές μειώ­σεις μι­σθών και απο­λύ­σεις. Η ατμό­σφαι­ρα βα­ραί­νει από τον γε­νι­κό πε­ριο­ρι­σμό των ελευ­θε­ριών, την ενί­σχυ­ση της εκτε­λε­στι­κής εξου­σί­ας σε βάρος των αντι­προ­σω­πευ­τι­κών θε­σμών, τη γε­νί­κευ­ση της πα­ρα­κο­λού­θη­σης με τη βο­ή­θεια των νέων ψη­φια­κών ερ­γα­λεί­ων και της τε­χνη­τής νοη­μο­σύ­νης. Μέτρα που δι­καιο­λο­γού­νται στο όνομα της έκτα­κτης ανά­γκης, αλλά υπάρ­χει κίν­δυ­νος να γί­νουν, του­λά­χι­στον σε ση­μα­ντι­κό μέρος τους, μό­νι­μο κα­θε­στώς.

Εν ολί­γοις, τα πράγ­μα­τα θα μπο­ρού­σαν να οδη­γη­θούν στην ανά­δυ­ση ενός νέου, εθνι­κι­στι­κού- αυ­ταρ­χι­κού νε­ο­φι­λε­λευ­θε­ρι­σμού, όχι λι­γό­τε­ρο, αλλά πε­ρισ­σό­τε­ρο εχθρι­κού απέ­να­ντι στα λαϊκά στρώ­μα­τα και τη Δη­μο­κρα­τία. Η πο­ρεία προς τα εκεί μπο­ρεί να επι­τα­χυν­θεί αν οι κοι­νω­νι­κές συ­γκρού­σεις της επό­με­νης μέρας πά­ρουν τη μορφή τυ­φλών ξε­σπα­σμά­των πλιά­τσι­κου και κα­τα­στρο­φής, τις οποί­ες θα εκ­με­ταλ­λευ­τούν οι κυ­ρί­αρ­χες τά­ξεις για να κα­τε­βά­σουν στρα­τό στους δρό­μους και να βά­λουν θε­με­λιώ­δεις ελευ­θε­ρί­ες στο γύψο.

Φυ­σι­κά, δεν είναι μοι­ραίο να εξε­λι­χθούν έτσι τα πράγ­μα­τα. Όλα θα εξαρ­τη­θούν από το εύρος, τον δυ­να­μι­σμό και το πε­ριε­χό­με­νο των κοι­νω­νι­κών αγώ­νων, που ήδη έχουν ξε­κι­νή­σει σε πολ­λές χώρες, παρά τις τρο­με­ρά αντί­ξο­ες συν­θή­κες της παν­δη­μί­ας. Οι απερ­γί­ες βιο­μη­χα­νι­κών ερ­γα­τών της Λομ­βαρ­δί­ας, στην Ιτα­λία, και του Μέιν, στην Αμε­ρι­κή, όπως και οι κι­νη­το­ποι­ή­σεις του προ­σω­πι­κού Υγεί­ας σε όλο τον κόσμο, αυτό ακρι­βώς μαρ­τυ­ρούν. Σε κάθε πε­ρί­πτω­ση, η προ­στα­σία της ερ­γα­σί­ας και η αντι­με­τώ­πι­ση της εφιαλ­τι­κά αυ­ξα­νό­με­νης ανερ­γί­ας θα απο­τε­λέ­σουν το κε­ντρι­κό επί­δι­κο στη δύ­σκο­λη εποχή που μας πε­ρι­μέ­νει.

/rproject.gr