Ή του χωρο-χρόνου. Ο χωρο-χρόνος αποτελεί ένα μαθηματικό μοντέλο που ενώνει τον χώρο και τον χρόνο σε μια ιδέα που ονομάζεται συνεχές (continuum). Αυτό το συνεχές των τεσσάρων διαστάσεων είναι γνωστό με το όνομα χώρος Minkowski (1)… και αυτό επειδή ο παρατηρούμενος ρυθμός (ή ταχύτητα ή αίσθηση) με τον οποίο περνά ο χρόνος εξαρτάται από την ταχύτητα του παρατηρούμενου αντικειμένου σε σχέση με τον παρατηρητή.
Μανώλης Χαιρετάκης *
Η συμπίεση του χωρο-χρόνου είναι μια από τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης (ή κατ’ άλλους του νεο-ιμπεριαλισμού). Ενας σύντομος ορισμός της παγκοσμιοποίησης είναι ότι η παγκοσμιοποίηση αποτελεί μια διαδικασία αλληλόδρασης και ενοποίησης που περιλαμβάνει (και περιέχει) άτομα, εταιρείες καθώς και κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο.
Η έννοια της συμπίεσης (compression) του χώρου και του χρόνου οφείλεται στον David Harvey και αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο η επιτάχυνση των οικονομικών δραστηριοτήτων οδηγεί στην αποσύνθεση των φραγμών που θέτει ο χώρος και ο χρόνος. Σύμφωνα με τον Harvey, η συμπίεση του χώρου και του χρόνου όπως τον αντιλαμβάνονται οι κοινωνίες σε κάθε ιστορική συγκυρία μέσω της (επιταχυνόμενης) οικονομικής δραστηριότητας αποτελεί τη δύναμη που καθοδηγεί (η οδηγήτρια δύναμη για) την παγκοσμιοποίηση (2).
Στην ευρύτερή της έννοια η συμπίεση του χωρο-χρόνου αναφέρεται σε οποιοδήποτε φαινόμενο που αλλοιώνει τις ποιότητες και τη σχέση ανάμεσα στον χώρο και τον χρόνο. Για παράδειγμα, ανάμεσα στο 1500 και στο 1840 μ.Χ. η μέση ταχύτητα των ιππήλατων αμαξιών και πλοίων ήταν 10 μίλια την ώρα, ενώ ανάμεσα στο 1850 και στο 1930 η ταχύτητα των ατμομηχανών ήταν 65 μίλια των ώρα και των ατμόπλοιων 36 μίλια την ώρα.
Κατά τη δεκαετία του 1950 τα ελικοφόρα αεροσκάφη είχαν ταχύτητα 300 μέχρι 400 μίλια την ώρα, ενώ τη δεκαετία του 1960 τα αεριωθούμενα αεροσκάφη είχαν ταχύτητα 500-700 μίλια την ώρα. Οι ολοένα αυξανόμενες ταχύτητες μετακίνησης μεταβάλλουν την αίσθηση του παγκόσμιου χώρου και κατά συνέπεια την αίσθηση του χρόνου. Η συμπίεση αυτή διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα, με άμεση επίπτωση και στην οικονομία, η οποία αποσυνδέεται από την παραγωγή «πραγματικών αγαθών» και τείνει προς μια εντελώς διαφορετική αντίληψη της σχέσης της αξίας με το χρήμα (βλέπε Bitcoin).
Η συμπίεση αυτή είναι η συνεχώς αυξανόμενη αίσθηση συνδεσιμότητας (connectivity) που φέρνει κοντά (συνδέει μεταξύ τους) ανθρώπους οι οποίοι απέχουν πολύ σε όρους απόστασης, και αποτελεί τη λύση στην αποσάθρωση της απόστασης, ακριβώς επειδή η τεχνολογία (με το διαδίκτυο και την κινητή τηλεφωνία) επιτρέπει την επικοινωνία άσχετα από την απόσταση.
Ο Harvey προχωρεί ακόμη πιο πέρα την ιδέα του Καρλ Μαρξ στο Grundrisse (βλέπε στο 5ο Σημειωματάριο, στο κεφάλαιο για το Κεφάλαιο) (3), που πραγματεύεται τον εκμηδενισμό του χώρου και του χρόνου.
Η συμπίεση του χώρου και του χρόνου συμβαίνει συχνά ως αποτέλεσμα τεχνολογικών καινοτομιών που συμπυκνώνουν ή εκθλίβουν χωρικές και χρονικές αποστάσεις και περιλαμβάνουν τεχνολογίες της επικοινωνίας, ταξίδια (τρένα, αυτοκίνητα, αεροπλάνα, πλοία) αλλά και την οικονομία. Ειδικά για την τελευταία, κυριαρχεί η ανάγκη να ξεπεραστούν οι χωρικοί φραγμοί, να ανοίξουν νέες αγορές, να επιταχυνθούν οι κύκλοι της παραγωγής και η κίνηση του κεφαλαίου στην παγκόσμια αγορά.
Υπάρχουν δύο ιστορικοί κύκλοι χωρο-χρονικής συμπίεσης: η περίοδος από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι τις αρχές του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και από τα τέλη του 20ού αιώνα μέχρι τις ημέρες μας.
(1) Βλέπε en.wikipedia.org>wiki>Minkowski-space, και στο You Tube What is Minkowski Space or Space-Time.
(2) Βλέπε David Harvey «Η κατάσταση της μετανεωτερικότητας», Μεταίχμιο Αθήνα, ή David Harvey «The Condition of Postmodernity», Blackwell 1990.
(3) Βλέπε https://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/grundrisse/ch10.htm.
*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
.efsyn.gr/
