Ο Ερνστ Φίσερ για τις Δίκες της Μόσχας

Με αφορμή την επέτειο των ενενήντα χρόνων από την πρώτη εκ των τριών «Δικών της Μόσχας», οι οποίες πραγματοποιήθηκαν την περίοδο 1936-1938 κατ’ εντολήν του Στάλιν, ο συγγραφέας και αρθρογράφος Χρήστος Κεφαλής μας έστειλε το άρθρο που δημοσιεύουμε σήμερα στις Ιδέες, το οποίο βασίζεται κυρίως στην πρόσληψη αυτών των δικών από τον αυστριακό μαρξιστή θεωρητικό Ερνστ Φίσερ. Στην εν λόγω δίκη, που παρουσιάστηκε ως η «Υπόθεση του τροτσκιστικού-ζηνοβιεφικού τρομοκρατικού κέντρου», εκτελέστηκαν και οι 16 κατηγορούμενοι για τη σύσταση τρομοκρατικής οργάνωσης με σκοπό τη δολοφονία του Στάλιν∙ μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν οι Ζηνόβιεφ και Κάμενεφ, κορυφαία στελέχη της «παλιάς φρουράς» των Μπολσεβίκων και στενοί συνεργάτες του Λένιν.

Χ.Γο.

Συμπληρώνονται φέτος 90 χρόνια από την πρώτη Δίκη της Μόσχας, η οποία έγινε στις 19-24 Αυγούστου του 1936. Σ’ αυτήν και στις άλλες δύο που ακολούθησαν μέχρι το 1938 εξοντώθηκε σχεδόν όλη η ηγεσία των Μπολσεβίκων, που καθοδήγησε την Οκτωβριανή Επανάσταση –ανάμεσά τους οι Μπουχάριν, Ρίκοφ, Ζινόβιεφ, Κάμενεφ, Ράντεκ, Σοκόλνικοφ, Πιατακόφ, κ.ά.– και οι ηγέτες του Κόκκινου Στρατού. Οι κατηγορούμενοι καταδικάστηκαν σαν «σαμποτέρ πράκτορες του φασισμού», με μόνο στοιχείο τις αποσπασμένες με βασανιστήρια και εκβιασμούς ομολογίες τους. Αυτό έδωσε το έναυσμα για τη μαζική τρομοκρατία των χρόνων 1936-1938 με περίπου 700.000 θύματα, κομμουνιστές άλλων χωρών, διανοούμενους, καλλιτέχνες, επιστήμονες, απλούς εργάτες και αγρότες, καθώς και μέλη «ύποπτων εθνοτήτων» (Πολωνοί, Έλληνες, Γερμανοί, Κορεάτες, Λετονοί, κοκ), ενώ οι εκτοπισμένοι στα γκούλαγκ μετριούνται σε εκατομμύρια. Πολλά πιστά στον Στάλιν στελέχη είχαν την ίδια μοίρα.

Χ.Γο.

Σήμερα είναι κοινός τόπος ότι οι Δίκες ήταν μια κυνική σκηνοθεσία της σταλινικής ηγεσίας για να απαλλαγεί από κάθε αντιπολίτευση, εδραιώνοντας μέσω του τρόμου την αυταρχική, γραφειοκρατική της εξουσία. Μαρτυρούν γι’ αυτό ο παρωδιακός χαρακτήρας των δικαστικών διαδικασιών, η μη ανεύρεση εκ των υστέρων οποιουδήποτε στοιχείου για την ενοχή των κατηγορουμένων, η εξόντωση από τον Στάλιν των μανιακών πρωταγωνιστών των διώξεων «αλά Γιέζοφ» για να σβηστούν τα ίχνη. Ωστόσο, οι έντιμες μαρτυρίες, προερχόμενες από ακτιβιστές του κομμουνιστικού κινήματος που είχαν το θάρρος να παραδεχτούν την αλήθεια όταν δεν γινόταν ευρέως αποδεκτή στις γραμμές του, διατηρούν αμείωτη την αξία τους. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει εκείνη του Ερνστ Φίσερ.

Ο Φίσερ, ένας Αυστριακός αριστερός διανοούμενος, πέρασε στο κομμουνιστικό κίνημα από τη Σοσιαλδημοκρατία, στην ταραγμένη δεκαετία του 1930. Έμεινε γνωστός για τις εκλαϊκευτικές εργασίες του για τον Μαρξ και τον Λένιν, και τις μελέτες του για την τέχνη. Στην αυτοβιογραφία του Το σοσιαλιστικό όνειρο, δημοσιευμένη προς το τέλος της ζωής του, αναπαριστά με πιστότητα και ωμή ειλικρίνεια τις εμπειρίες του στην ΕΣΣΔ στα χρόνια των μαζικών εκκαθαρίσεων.

Ανταποκριτής στις Δίκες

Πρόσφυγας τότε στη Μόσχα, ο Φίσερ είχε παρασυρθεί από τη μανιασμένη σταλινική προπαγάνδα. Ήταν ανταποκριτής στην 3η Δίκη, των Ράντεκ-Πιατακόφ, ενώ είχε συγγράψει και δυο μπροσούρες, όπου στιγμάτιζε τους «σαμποτέρ τροτσκιστές και μπουχαρινικούς». Ο ίδιος αναφέρεται αυτοκριτικά στη στάση του, την κρίση συνείδησης που βίωσε αργότερα και τις συζητήσεις με τη γυναίκα του, Λου, όταν έγραφε την αυτοβιογραφία του:

«Ήξερα ότι είχα ακόμη αυτές τις μπροσούρες. Μερικές φορές θέλησα να τις διαβάσω, αλλά ήμουν πολύ δειλός για να το κάνω. “Εξοντώστε τον Τροτσκισμό” και “Η δολοφονία των εργατών στο Καμέροβο” ήταν οι τίτλοι των δυο αυτών κατασκευασμάτων […]. Η Λου είχε δίκιο: Είναι απαίσια. Όμως πρέπει να δώσω μιαν απάντηση: Πώς μπόρεσα να τα γράψω; Η αντιμετώπιση αυτού που ήμουν τότε δεν επιδέχεται αναβολή: όχι υπεράσπιση του εαυτού μου, αλλά κριτική ανάλυση […] Ο Τολιάτι μου ζήτησε να παραστώ σαν ανταποκριτής στη δίκη ενάντια στον Ράντεκ, τον Πιατακόφ, τον Σοκόλνικοφ κι άλλους τροτσκιστές. Το κατηγορητήριο “Συνταγμένο στη Μόσχα, στις 19 Ιανουαρίου 1937” ήταν ένας προϊστορικός δράκοντας που είχε εισχωρήσει σε έναν κόσμο βασισμένο στον Μαρξ και στον Λένιν, στη λογική και στα ανθρώπινα δικαιώματα, ένα τέρας που ήξερε να μιλάει τη διάλεκτο μιας γραφειοκρατίας στην οποίαν ενέδιδα.

Όταν τα διαβάζω αυτά σήμερα, δεν μπορώ να καταλάβω πώς είχα πιστέψει σε μια τέτοια τρέλα. Όμως, το απίστευτο γινόταν από μέρα σε μέρα πιο πιστευτό για τον άνθρωπο που παρακολουθούσε σαν παρατηρητής τη δίκη στην Αίθουσα των Κιόνων του μεγάρου των Συνδικάτων […] Στην αφυσικότητά του, ήταν ένα θέαμα φρικτής φυσικότητας. Το κατηγορητήριο είχε τελικά ενσαρκωθεί στο πρόσωπο του κατήγορου Βισίνσκι… με τον παγωμένο μορφασμό του μίσους και της αηδίας που έγινε πρότυπο για χιλιάδες ομοίους του […] Τη σκηνοθεσία την έκανε ο θάνατος· όμως οι ηθοποιοί ήταν ζωντανοί άνθρωποι, δεν έμοιαζαν να παίζουν ρόλους […]

Στην μπροσούρα μου κατέληγα στο συμπέρασμα: “Το ότι ο μεγάλος γερμανικός λαός κυβερνιέται από τον Χίτλερ και τον Γκέρινγκ, ότι οι δημοκρατικές κυβερνήσεις βλέπουν με ψυχραιμία πώς ο φασισμός μακελεύει τον ισπανικό λαό, την ισπανική δημοκρατία, όλα αυτά είναι το ίδιο απίστευτα όπως και το ότι ο Τρότσκι, ο Ράντεκ, ο Ζινόβιεφ πρόδωσαν την προλεταριακή επανάσταση και συμμάχησαν με τους θανάσιμους εχθρούς της εργατικής τάξης. Όμως το απίστευτο είναι η πραγματικότητα, που βρίσκεται μπροστά μας” […] Ξέρουμε σήμερα πώς αποσπούσαν τις ομολογίες, ότι έμπαιναν σ’ εφαρμογή από τα βασανιστήρια ως την επίκληση στην πίστη στο κόμμα, από την απειλή ότι αν ο κρατούμενος δεν υπέγραφε την ομολογία θα σκοτώνονταν η γυναίκα και τα παιδιά του μέχρι την υπόσχεση ότι οι ομολογίες δεν ήταν παρά σωτήριες διατυπώσεις [για τους ίδιους ή τις οικογένειές τους], όλες οι μέθοδοι της βίας, της απάτης, της ψυχολογικής παραπλάνησης, όλα τα μέσα χρησιμοποιήθηκαν για να εκπληρωθεί το ακατάσχετα διογκούμενο πλάνο της γραφειοκρατικής τρομοκρατίας».

Ο Φίσερ παραθέτει παραπέρα τις εκτιμήσεις της γυναίκας του γύρω από τα αίτια της τότε άκριτης στάσης του:

«“Κι όταν το διαβάζεις αυτό σήμερα, λέει η Λου, δεν νιώθεις πόσο πολύ ζήτησες την ευκολία σου; Αυτός ο απλουστευτικός χυδαίος μαρξισμός, αυτή η στομφώδης επιφανειακότητα: διαδικασία σαπίσματος του καπιταλιστικού κόσμου, που μολύνει χαρακτήρες σαν του Τρότσκι και του Πιατακόφ! Η απίστευτη πραγματικότητα ναι, αυτό είναι αλήθεια. Όμως τι ήταν πιο απίστευτο: ότι ο Τρότσκι, εμπνευστής μαζί με τον Λένιν της Οκτωβριανής Επανάστασης και οι παλιοί Μπολσεβίκοι έγιναν δεύτερης κατηγορίας βοηθοί της Γκεστάπο, δολοφόνοι και σαμποτέρ, ή ότι ο Στάλιν και ο γραφειοκρατικός μηχανισμός του χρειάζονταν ενόχους, για να δικαιολογήσουν τη δυστυχία του λαού, την οικονομική ανωμαλία; Δεν ήταν πιο πιστευτό ότι ο Στάλιν δυσφημούσε μέχρις εσχάτων τον καθένα που θα μπορούσε ν’ αποτελέσει κίνδυνο γι’ αυτόν, για να στραγγαλίσει και το τελευταίο απομεινάρι της εσωκομματικής συζήτησης, για να εξασφαλίσει μια ολοκληρωτική δικτατορία του κομματικού μηχανισμού μ’ ένα μοναδικό, αλάθητο ηγέτη επικεφαλής; Δεν διαφαινόταν αυτό;”»

Ιστορικό πλαίσιο και παρασκήνια

Οι κρίσεις αυτές είναι τόσο ειλικρινείς και πειστικές, ώστε δεν χρειάζονται σχόλια. Ο Φίσερ τις συμπληρώνει με παρασκήνια, που φωτίζουν το ιστορικό πλαίσιο, ανασυνθέτοντας την αποπνικτική ατμόσφαιρα στο κομμουνιστικό κίνημα. Τα περιστατικά που αναφέρει, από τα χρόνια της ανόδου των ναζί στη Γερμανία και τις σταλινικές διώξεις ως τη ναζιστική επίθεση στην ΕΣΣΔ και τα χρόνια μετά τον πόλεμο, μένουν χαραγμένα στη μνήμη του αναγνώστη.

Ο Φίσερ ιστορεί πώς στη διάρκεια μιας επίσκεψής του στο Βερολίνο, μετά το 1930, υποστήριξε σε μια κομμουνιστική συνάντηση την πολιτική του ενιαίου μετώπου για να αποτραπεί η άνοδος των ναζί στην εξουσία. Οι κομμουνιστές τού αντέτειναν ότι ο Χίτλερ θα τους έστρωνε το δρόμο και ότι η Σοσιαλδημοκρατία ήταν το κύριο στήριγμα του καθεστώτος. Όταν τους έφερε αντίρρηση, μια βροντερή φωνή ακούστηκε στην αίθουσα: «Σύντροφοι! Σας ζητώ να διακόψετε αμέσως τη συζήτηση! Ανάμεσά μας υπάρχει ένας σοσιαλφασίστας!» Και ο Φίσερ συνεχίζει: «Κοίταξα γύρω μου. Σιωπή. Όλοι κοίταζαν εμένα. Ο σοσιαλφασίστας ήμουν εγώ. Θιγμένος σηκώθηκα, χαιρέτισα και έφυγα». Βγαίνοντας τον ακολούθησε ένας από τους παριστάμενους, υπάλληλος της σοβιετικής πρεσβείας. «Μπορώ να σας συνοδέψω;… Ήθελα μόνο να σας σφίξω το χέρι, να σας πω: Έχετε δίκιο. Ο Χίτλερ θα έρθει. Όλοι είναι υπεύθυνοι γι’ αυτό. Το τίμημα θα είναι ακριβό, τρομερά ακριβό. Και θα το πληρώσουμε βέβαια εμείς, πάντα εμείς, η Σοβιετική Ένωση».

Αν ο Στάλιν και οι συνεργάτες του ήταν πραγματικοί επαναστάτες, θα το έδειχναν απέναντι στη ναζιστική απειλή, όπως έκαναν οι σκεπτόμενοι ακτιβιστές. Δεν έδειξαν όμως ένα ανάλογο ενδιαφέρον γι’ αυτό, καταλήγοντας να καταδιώκουν αμέτρητους αθώους για να σκεπάζουν την απαξία τους, την αναντιστοιχία ανάμεσα στα λόγια και τα έργα τους.

Αργότερα, τα στελέχη του ΚΚ Γερμανίας που παπαγάλιζαν, το 1930-1933, τις ανοησίες περί σοσιαλφασισμού, πρόσφυγες πλέον στην ΕΣΣΔ, έφτασαν να ερμηνεύουν το σύμφωνο Ρίμπεντροπ-Μολότοφ ως μια σοσιαλιστική συμμαχία με τους ναζί ενάντια στους Αγγλογάλλους ιμπεριαλιστές. Διαφωτιστικές είναι οι ακόλουθες δηλώσεις του Βάλτερ Ούλμπριχτ, μετέπειτα ηγέτη της Γερμανικής Λαοκρατικής Δημοκρατίας:

«“Η άμυνα του σοσιαλισμού θα γίνει στο Ρήνο”. Δεν ξέρω αν ο Βάλτερ Ούλμπριχτ ήταν ο πρώτος που το είπε· πάντως το είπε… Ήταν η ιδέα ενός σοσιαλισμού που πεμπτουσία του είναι η εξουσία, στα βιβλία η “εξουσία της εργατικής τάξης”, στην πραγματικότητα η εξουσία ενός μηχανισμού, ενός NSDAP [Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος], μεταβλημένου σε ΚΚΓ […] “Η άμυνα του σοσιαλισμού θα γίνει στο Ρήνο”. Θα ξεπεράσει το Ρήνο. Θα σφυρηλατήσει την ενότητα της Ευρώπης. Η Αγία Ρωσική Αυτοκρατορία του Γερμανικού Έθνους”».

Οι Δίκες της Μόσχας και τα παρεπόμενά τους δεν διαπαιδαγώγησαν μόνο λαθεμένα, πράγματι εκτρωματικά, μια ολόκληρη γενιά κομμουνιστών στην ΕΣΣΔ. Έδωσαν το πρότυπο για την αναπαραγωγή των ίδιων φαινομένων στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, που εκδηλώθηκαν με τις μεταπολεμικές Δίκες και την τρομοκρατία στις Λαϊκές Δημοκρατίες, και τις ανάλογες καταστάσεις σε δυτικά κόμματα, με τυπικό παράδειγμα το ανώμαλο ζαχαριαδικό καθεστώς στο ΚΚΕ. Ο Φίσερ, αφού αναφέρεται στις ολέθριες συνέπειες των διώξεων στην πρώτη φάση του πολέμου με τη ναζιστική Γερμανία, καταλήγει στα ζοφερά συμβάντα αυτής της τελευταίας περιόδου. Παραθέτουμε ένα ενδεικτικά:

«Ο παλιός μου φίλος Ι.Β. είχε συλληφθεί στην Ουγγαρία μετά το 1948. Έπρεπε να υπογράψει τη συνηθισμένη ομολογία: πράκτορας της Γκεστάπο, ύστερα πέρασμα στην αμερικάνικη μυστική υπηρεσία, από γεννησιμιού του εχθρός του λαού, κακοποιός, διασπαστής, εντεταλμένος να οργανώνει πράξεις σαμποτάζ και απόπειρες δολοφονίας κ.λπ.

– Και θέλετε να υπογράψω εγώ τέτοιο πράγμα;

– Αρνείστε;

– Μα κι ο ίδιος ξέρετε τι ανοησίες είναι όλα αυτά!…

Φέρνουν μέσα τη γυναίκα του, τη συνοδεύουν δύο μπράβοι. Είναι οπλισμένοι με ατσάλινες βέργες […] τη δένουν, τη φιμώνουν. Το πανωκόρμι της είναι γυμνό!

– Πριν την τσακίσουν στο ξύλο και τη βιάσουν μπροστά στα μάτια σας θα υπογράψετε;

– Υπογράφω ό,τι θέλετε, δώστε μου, τι θέλετε; Ότι είμαι ο διάβολος, ότι έχω εντολή να οδηγήσω όλους τους ηγέτες του κόμματος στην κόλαση, να ρίξω ατομικές βόμβες πάνω στη Βουδαπέστη, τι άλλο;

Έτσι υπόγραψε την ομολογία του».

Οι δοξολογίες των λακέδων στον Στάλιν, οι σκαιές επιθέσεις στον Φίσερ όταν υπεράσπιζε διωκόμενους αυστριακούς συντρόφους του, η παράδοση το 1940 Γερμανοεβραίων κομμουνιστών στους ναζί προσθέτουν μερικές ακόμη γκροτέσκ πινελιές στην εικόνα.

Η ετυμηγορία της ιστορίας

Αν οι Μπολσεβίκοι καθοδήγησαν την έφοδο της εργατικής τάξης στον ουρανό, ο Στάλιν καθοδήγησε την έφοδο των αριβιστών στα πόστα, συγχέοντας αυτά τα δυο με μια μακιαβελική σκηνοθεσία: να ποια αίσθηση αποκομίζει κανείς από τη μαρτυρία του Φίσερ. Ο ίδιος αναγνωρίζει ότι κανένα άλλοθι, όπως η άγνοια ή η δήθεν «ζημιά» στην υπόθεση της ΕΣΣΔ αν είχε εναντιωθεί στον Στάλιν, δεν δικαιολογεί τη στάση του, για να συνοψίσει την ετυμηγορία της ιστορίας:

«Όλα αυτά δεν έβλαψαν τρομακτικά την υπόθεση του σοσιαλισμού; […] Ο στόχος προφανώς δεν ήταν πια ο σοσιαλισμός, όπως τον είχαν σχεδιάσει ο Μαρξ κι επίσης ο Λένιν, αλλά η βιομηχανοποιημένη Σοβιετική Ένωση, μονολιθικό κράτος, μεγάλη δύναμη πρώτου βαθμού κι ο Στάλιν εξυψωμένος σαν θεός, Αύγουστος με απεριόριστη εξουσία. Μαζί με τη δική του δύναμη, όμως, μεγάλωσε κι η δύναμη του μηχανισμού, που έγινε αυτοσκοπός, και από τη στιγμή που μπήκε σε κίνηση για να οργανώσει ορθολογικά την τρομοκρατία […] άρχισε ν’ αρπάζει ό,τι έβρισκε γύρω του με μεθοδική παραφροσύνη, κι έτσι, σαν δύναμη αυτόνομη, λειτουργούσε με την τυφλή παρόρμηση να μην ανέχεται τίποτε άλλο από τον εαυτό του. Ήταν λοιπόν ο Στάλιν ακόμα κύριος του εαυτού του, όταν είχε στην κατοχή του ολομόναχος την εξουσία; Αυτή η εξουσία δεν τον ξεπέρασε; Με τον παραμερισμό των πιο έξυπνων, ικανών, έντιμων ανθρώπων δεν αδυνάτισε ο Σοβιετική Ένωση τόσο πολύ, με την εγκαθίδρυση ενός δουλικού, χωρίς ηθική υπόσταση μηχανισμού λίγα χρόνια πριν από τον πόλεμο, δεν παραδόθηκε σε μια σχεδόν αναπότρεπτη ήττα;»

Ο Φίσερ δεν ήταν ο μόνος επικριτής των σταλινικών εκκαθαρίσεων. Ο Τρότσκι, αλλά και ο Μπουχάριν στη «Διαθήκη» του, συνόψισαν το νόημα των γεγονότων. Στην κατακλείδα, θα αναφερθούμε εδώ στις εκτιμήσεις δυο άλλων φωτισμένων σχολιαστών, του Άγγελου Τερζάκη και του Γιώργου Ασημίδη.

Ο Τερζάκης, ένας αστός διανοούμενος συμπαθών του σοσιαλισμού, σε δύο κείμενά του το 1959, με αφορμή την επίσκεψή του στο Μαυσωλείο του Λένιν στην ΕΣΣΔ, έθεσε το καίριο ζήτημα της αποκατάστασης του Τρότσκι: «Αν οι κομμουνιστές το πίστεψαν, εμείς δεν το πιστέψαμε ποτέ πως ο Τρότσκι ήταν προδότης. Που θα πει πως η ηθική πίστωση που δίναμε στη Ρωσική Επανάσταση ήταν μεγαλύτερη από εκείνη που της άνοιγαν κάποιοι πειθήνιοι οπαδοί της […] Η αποκατάσταση του Τρότσκι πρέπει να είναι πανηγυρική και ανεπιφύλακτη […] Εδώ είναι ο συκοφαντημένος ιδεολόγος που δικάζεται. Όχι ο Τρότσκι, αλλά η παγιδευμένη, κατασυκοφαντημένη ιδεολογία». Ο Τερζάκης αντιπαραθέτει την προμηθεϊκή, γνήσια επαναστατικότητα του Λένιν στον κομφορμισμό του Στάλιν, γράφοντας ότι ο τελευταίος «στάθηκε ένας από εκείνους τους ευνοούμενους της ιστορίας που ηδονίστηκαν να εξευτελίζουν τον άνθρωπο, να τον εξαναγκάζουν στην έσχατη δουλοπρέπεια, αυτοπεριφρόνηση και ταπείνωση, για να διατρανώνουν έτσι, έμμεσα, την ανάπηρη υπεροχή τους».

Ο Ασημίδης προσθέτει ένα καίριο σημείο όταν ανιχνεύει ένα στοιχείο αυτοπαγίδευσης στον Τρότσκι: «Ο Τρότσκι ήταν πράγματι ένας μεγαλοφυής πολιτικός, ικανός να ζυμώσει στα χέρια του τα κολοσσιαία προβλήματα του Διεθνούς Σοσιαλιστικού κινήματος, της επανάστασης και της σοσιαλιστικής ανοικοδόμησης. Αλλ’ ήταν δημιουργημένος ιδεαλιστής. Προσπαθούσε περισσότερο να πλάσει τη ζωή, σύμφωνα με τις θελήσεις του και το νου του, παρά σύμφωνα με τους ίδιους τους αντικειμενικούς νόμους» . Θέτει έτσι το ευρύτερο, ανοικτό ακόμη ζήτημα της εκτίμησης της συμβολής, αλλά και των λαθών των εκκαθαρισμένων ηγετών.

Ο Ασημίδης, μια αγνοημένη, επιφανής μορφή του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος, υπήρξε μέλος του ΠΓ του ΚΚΕ και στενός συνεργάτης του Ζαχαριάδη στη δεκαετία του 1930. Διαγράφηκε όταν διαφώνησε με το σεκταρισμό του και δολοφονήθηκε το 1944 από την ηγεσία του ΚΚΕ, ενώ συκοφαντείται ως σήμερα ως «φραξιονιστής» στις άθλιες κομματικές ιστορίες. Όλα αυτά μας θυμίζουν τα αντίστοιχα φαινόμενα των ζαχαριαδικών συκοφαντιών και εκκαθαρίσεων στο ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα.

Οι Δίκες της Μόσχας είναι ένα κομβικό γεγονός, που άπτεται των ίδιων των ιστορικών και αξιακών βάσεων του κομμουνιστικού κινήματος, για το οποίο λίγοι σύγχρονοί του έφτασαν σε μια επίγνωση της πραγματικότητας. Σήμερα οι νεοσταλινικοί δογματιστές αναπαράγουν με αυθάδεια τα σταλινικά ψεύδη εν είδει αυτοδικαίωσης, φτάνοντας να εμφανίζουν τις εκκαθαρίσεις ως σωτήρια έργα υπεράσπισης του σοσιαλισμού. Οι κρίσεις του Φίσερ και των συγχρόνων του που παραθέσαμε δίνουν ένα θετικό πρότυπο εντιμότητας απέναντι στην ιστορία, ώστε η νέα γενιά των αγωνιστών να αποφύγει μια ανάλογη μοίρα.

Χρήστος Κεφαλής

Σημειώσεις

Ο Νικολάι Γιέζοφ ήταν ο επικεφαλής της σοβιετικής μυστικής αστυνομίας (NKVD) την περίοδο 1936-1938, στα χρόνια του Στάλιν.
Fischer, Ernst, Το Σοσιαλιστικό Όνειρο: Αναμνήσεις και Στοχασμοί Αθήνα: Ηριδανός, 1984.
ο.π., σελ. 444-447, 461-462
ο.π., σελ. 461
ο.π., σελ. 286-287
ο.π., σελ. 495-496
ο.π., σελ. 462-463
ο.π., σελ. 467
Άγγελος Τερζάκης, Προσανατολισμός στον αιώνα, Αθήνα: Εκδόσεις των Φίλων, 1993., σελ. 206-207, 210, 204.
Ελένη Κωνσταντινίδου, Ο Γ. Ασημίδης (1907–1944). Η Μικρή Ιστορία μέσα στη Μεγάλη, Αθήνα: Εύμαρος, 2022.σελ. 409-410.