Η δικτατορία του Ι. Μεταξά δεν συνιστούσε «παρέκκλιση». Αντίθετα, αποτέλεσε έναν κρίσιμο «κρίκο» στη μακρά διάρκεια του αυταρχισμού στην Ελλάδα του 20ού αιώνα
Πολυμέρης Βόγλης*
νενήντα χρόνια μετά την εγκαθίδρυση της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά, είναι εύλογο να αναρωτηθούμε ποια θέση κατέχει το καθεστώς της 4ης Αυγούστου στη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Συνήθως παρουσιάζεται σαν μια «ανωμαλία» ή «παρέκκλιση» στη μακρά ιστορία του κοινοβουλευτισμού και της δημοκρατίας στην Ελλάδα του 20ού αιώνα – όπως άλλωστε και η επτάχρονη δικτατορία των συνταγματαρχών. Δεν είναι όμως έτσι.
Στα χρόνια του Μεσοπολέμου και πριν από τη μεταξική δικτατορία η Ελλάδα γνώρισε πολλά στρατιωτικά κινήματα, πραξικοπήματα και δικτατορίες (ξεκινώντας από την Επαναστατική Επιτροπή την επαύριο της Μικρασιατικής Καταστροφής και φτάνοντας μέχρι το πραξικόπημα του Γ. Κονδύλη το 1935 με στόχο την επαναφορά της μοναρχίας).
Αργότερα, στη διάρκεια του Εμφυλίου, επιβλήθηκε ένα καθεστώς εκτάκτου ανάγκης με ένα πλέγμα απαγορεύσεων, διακρίσεων και διώξεων, το οποίο επιβίωσε μετεμφυλιακά και κυοφόρησε το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου και τη στρατιωτική δικτατορία μέχρι το 1974. Στην πραγματικότητα, για παραπάνω από μισό αιώνα η κοινοβουλευτική δημοκρατία και η δικτατορία δεν αποτελούσαν ένα αντιθετικό δίπολο στην Ελλάδα.
Για τον αστικό πολιτικό κόσμο, τις οικονομικές ελίτ και τη στρατιωτική ηγεσία, η κοινοβουλευτική δημοκρατία και η δικτατορία αποτελούσαν εναλλακτικές επιλογές, κάτι που διευκόλυνε την προσφυγή σε αυταρχικές μορφές διακυβέρνησης.
Στη μακρά ιστορία των διαφορετικών μορφών αυταρχικής διακυβέρνησης στην Ελλάδα από το 1922 μέχρι το 1974, η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά κατέχει δεσπόζουσα θέση για δύο λόγους. Ο πρώτος λόγος είναι ότι καταδεικνύει τη συνέχεια των αυταρχικών πολιτικών αφενός μεταξύ δημοκρατίας και δικτατορίας και αφετέρου μεταξύ Μεσοπολέμου και μεταπολεμικών χρόνων. Από τη μια πλευρά ο Μεταξάς δεν αρκέστηκε απλά στην κατάλυση της δημοκρατίας αλλά επιδίωξε να δημιουργήσει ένα αντικομμουνιστικό κράτος, σε μια εποχή που το κομμουνιστικό κίνημα στην Ελλάδα ήταν ακόμα αδύναμο.
Σε αυτήν την κατεύθυνση συνέχισε το έργο των προηγούμενων κυβερνήσεων, και ειδικά της κυβέρνησης Ελευθέριου Βενιζέλου: η νομοθεσία για την καταπολέμηση του κομμουνισμού στηρίχθηκε στο περίφημο Ιδιώνυμο του 1929, χρονιά που επίσης δημιουργήθηκε η Διεύθυνση Ειδικής Ασφαλείας, την οποία ο Ι. Μεταξάς ενίσχυσε περαιτέρω και έγινε διαβόητη για την αιματηρή δράση της κατά της ΕΑΜικής Αντίστασης στα χρόνια της Κατοχής.
Την ίδια στιγμή το καθεστώς Μεταξά εισήγαγε μια σειρά μέτρων που θα στιγματίσουν την πολιτική ζωή της χώρας τις επόμενες δεκαετίες, όπως τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων, οι δηλώσεις μετανοίας και οι ειδικές φυλακές για κομμουνιστές.
Ο δεύτερος λόγος για τον οποίο το καθεστώς Μεταξά αξίζει ιδιαίτερη προσοχή είναι ότι «μεταβολίζει» τις ευρύτερες διεθνείς εξελίξεις εκείνης της εποχής. Οι ομοιότητες του μεταξικού καθεστώτος με τις πρακτικές φασιστικών κομμάτων ή τις πολιτικές φασιστικών καθεστώτων είναι πολλές.
Αρκεί να αναφέρει κανείς, μεταξύ άλλων, την υιοθέτηση του φασιστικού χαιρετισμού, το δημόσιο κάψιμο «απαγορευμένων» βιβλίων, την προσωπολατρία, το έμβλημα του καθεστώτος και, κυρίως, τη δημιουργία μεταξικής νεολαίας (ΕΟΝ), που ερχόταν να αντισταθμίσει την απουσία μαζικού και οργανωμένου φασιστικού κινήματος στην Ελλάδα.
Το μεταξικό καθεστώς ήταν ένα εγχείρημα εκφασισμού της ελληνικής κοινωνίας, το οποίο έμεινε (ευτυχώς) ανολοκλήρωτο λόγω της έλευσης του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, που αναδιέταξε προτεραιότητες και συμμαχίες. Σε κάθε περίπτωση, η δικτατορία του Ι. Μεταξά δεν συνιστούσε «παρέκκλιση». Αντίθετα, αποτέλεσε έναν κρίσιμο «κρίκο» στη μακρά διάρκεια του αυταρχισμού στην Ελλάδα του 20ού αιώνα.
*Καθηγητής Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
https://www.efsyn.gr/stiles/1441519/i-4i-aygoystoy-kai-o-aytarhismos-stin-ellada/
Σχόλια (0)