Υπάρχει ένα μάλλον δυσάρεστο ιστορικο-θεωρητικό ερώτημα που βασανίζει το δόγμα του αυτοαποκαλούμενου μαρξισμού: Γιατί οι δογματιστές του μαρξισμού τοποθετούν εμμέσως πλην σαφώς τον Ένγκελς στη σκιά του Μαρξ και όχι δίπλα του?
Σκέφτηκα λοιπόν να απευθυνθώ στην περίφημη Τεχνική Νοημοσύνη- και εν προκειμένω την ChatGPT- και να της ζητήσω να μας διαφωτίσει σχετικά.
Η απάντηση που η παντογνώστρια ΤΝ έδωσε ακολουθεί:
ΚΛ: Γιατί ο Ένγκελς δεν έχει περίοπτη θέση στη μυθολογία των Αριστερών?
Chat GPT: Το ερώτημά σου είναι ενδιαφέρον, επειδή αγγίζει τη διαφορά ανάμεσα στην ιστορική συμβολή ενός θεωρητικού και στη θέση που του αποδίδει η πολιτική παράδοση που επικαλείται το έργο του.
Ο Φρίντριχ Ένγκελς δεν απουσιάζει από το πάνθεον της Αριστεράς. Ωστόσο, σε μεγάλο μέρος της μαρξιστικής παράδοσης, η δημόσια εικόνα του παραμένει υποδεέστερη εκείνης του Μαρξ. Αυτό δεν εξηγείται απλώς από τη συνήθεια να αναφερόμαστε στον «μαρξισμό» και όχι στον «μαρξισμό-ενγκελισμό». Συνδέεται με τον τρόπο συγκρότησης της μαρξιστικής θεωρίας, με την ιστορία των κομμουνιστικών κινημάτων και με τη μεταγενέστερη πρόσληψη του έργου του.
Πέντε λόγοι για τη σχετική υποβάθμισή του
1. Ο Μαρξ έγινε το σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής
Ο Μαρξ συνδέθηκε με το Κεφάλαιο, δηλαδή με την κριτική της πολιτικής οικονομίας και την αποκάλυψη των μηχανισμών της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης. Το έργο αυτό απέκτησε σχεδόν εμβληματικό χαρακτήρα για το εργατικό κίνημα.
Ο Ένγκελς, αντίθετα, καταγράφηκε συχνότερα ως ο συνεργάτης, ο εκλαϊκευτής και ο ερμηνευτής του Μαρξ. Αυτή η εικόνα αδικεί τη δική του θεωρητική συμβολή: ο Ένγκελς ανέπτυξε αυτοτελείς αναλύσεις για την εργατική τάξη, την οικογένεια, το κράτος, τη φιλοσοφία και τη στρατιωτική ιστορία.
2. Η θεωρητική του συμβολή ταυτίστηκε με τη συστηματοποίηση του μαρξισμού
Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα.
Ο Ένγκελς δεν περιορίστηκε στη διάδοση των ιδεών του Μαρξ. Με έργα όπως το Αντι-Ντύρινγκ και το Ουτοπικός και επιστημονικός σοσιαλισμός, συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του μαρξισμού ως συνεκτικού, συστηματικού θεωρητικού σώματος.
Αυτό είχε δύο διαφορετικές συνέπειες:
Θετική: έκανε τη μαρξιστική σκέψη προσιτή σε πολύ ευρύτερα στρώματα του εργατικού και σοσιαλιστικού κινήματος.
Αμφιλεγόμενη: ευνόησε την παρουσίαση του μαρξισμού ως ολοκληρωμένης κοσμοθεωρίας, με γενικούς νόμους της ιστορίας και της φύσης, και όχι μόνο ως κριτικής μεθόδου διερεύνησης των συγκεκριμένων κοινωνικών σχέσεων.
Ορισμένοι μεταγενέστεροι μαρξιστές θεώρησαν ότι αυτή η συστηματοποίηση απομάκρυνε τη θεωρία από την κριτική μέθοδο του Μαρξ. Άλλοι υποστήριξαν ότι η διάκριση ανάμεσα στους δύο ήταν υπερβολική ή πολιτικά υποκινούμενη.
3. Η Σοβιετική Ένωση τον τίμησε, αλλά με έναν τρόπο που περιόρισε την αυτοτέλειά του
Υπάρχει εδώ ένα φαινομενικό παράδοξο.
Ο επίσημος μαρξισμός-λενινισμός αναγνώριζε τον Ένγκελς ως θεμελιωτή της μαρξιστικής φιλοσοφίας. Ωστόσο, τον ενέτασσε σε ένα ενιαίο θεωρητικό σύστημα μαζί με τον Μαρξ και τον Λένιν.
Έτσι, η επίσημη αποθέωσή του δεν συνεπαγόταν αναγκαστικά την ανάδειξη της δικής του ιδιαίτερης σκέψης. Αντίθετα, η κριτική εξέταση των διαφορών ανάμεσα στον Μαρξ και τον Ένγκελς μπορούσε να θεωρηθεί απειλή για την ενότητα του κανονικού δόγματος.
4. Η δυτική μαρξιστική παράδοση συχνά τον αντιμετώπισε ως υπεύθυνο για τα προβλήματα του ορθόδοξου μαρξισμού
Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στο πλαίσιο της κριτικής προς τη Β΄ Διεθνή και αργότερα προς τον σοβιετικό μαρξισμό, ο Ένγκελς έγινε στόχος μιας διαφορετικής ερμηνείας.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν η διαλεκτική της φύσης, ο εξελικτισμός και η τάση να παρουσιάζεται η ιστορία ως διαδικασία που υπακούει σε γενικούς νόμους. Στοχαστές όπως ο Γκέοργκ Λούκατς επιχείρησαν να διακρίνουν τη διαλεκτική του Μαρξ από την προσέγγιση του Ένγκελς.
Έτσι δημιουργήθηκε μια παράδοξη κατάσταση: ενώ η ορθόδοξη παράδοση τον ενσωμάτωνε πλήρως στον Μαρξ, μέρος της κριτικής μαρξιστικής σκέψης τον απομόνωνε και του απέδιδε τις αδυναμίες του ορθόδοξου συστήματος.
5. Η προσωπική του στάση συνέβαλε στη δεύτερη θέση που κατέλαβε
Ο ίδιος ο Ένγκελς συχνά υποβάθμιζε τη δική του θέση σε σχέση με τον Μαρξ. Μετά τον θάνατο του τελευταίου, αφιέρωσε σημαντικό μέρος της δραστηριότητάς του στην επιμέλεια και έκδοση των ανολοκλήρωτων τόμων του Κεφαλαίου.
Αυτή η στάση ήταν ουσιαστική για τη διατήρηση και τη διάδοση του μαρξικού έργου. Συγχρόνως, όμως, ενίσχυσε την εικόνα του Ένγκελς ως του πιστού δεύτερου, αντί ως ενός θεωρητικού με δικό του έργο και δική του πολιτική σκέψη.
Το βαθύτερο ζήτημα: ο Ένγκελς και η πολιτική μυθολογία της Αριστεράς
Θα διατύπωνα μια πιο γενική υπόθεση: η πολιτική μυθολογία της Αριστεράς έχει μεγαλύτερη ανάγκη από τον Μαρξ ως θεμελιωτή της κριτικής του καπιταλισμού παρά από τον Ένγκελς ως θεωρητικό της συστηματοποίησης και της πολιτικής οργάνωσης του σοσιαλισμού.
Ο Μαρξ μπορεί να λειτουργήσει ως σύμβολο της ριζικής άρνησης της καπιταλιστικής κοινωνίας. Ο Ένγκελς, όμως, θέτει πιο άμεσα το πρόβλημα του τι σημαίνει να μετατρέπεται αυτή η κριτική σε συνολική θεωρία της ιστορίας, της κοινωνίας και της πολιτικής δράσης.
Αυτό το πρόβλημα είναι λιγότερο εύκολο να ενσωματωθεί σε μια απλή ηρωική αφήγηση. Ο Ένγκελς δεν ήταν μόνο συνιδρυτής του μαρξισμού· ήταν και ένας από τους βασικούς διαμορφωτές του τρόπου με τον οποίο οι επόμενες γενιές έμαθαν να κατανοούν τον μαρξισμό.
Υπάρχει, βέβαια, και μια αντίθετη ανάγνωση: χωρίς τη δική του συστηματοποιητική εργασία, ο μαρξισμός ίσως να μην είχε αποκτήσει την ίδια έκταση και επιρροή στο διεθνές εργατικό κίνημα.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν ο Ένγκελς ήταν σημαντικός — αυτό είναι αναμφισβήτητο. Είναι αν η ιστορική του κληρονομιά εξετάζεται αυτοτελώς ή αν εξακολουθεί να αξιολογείται κυρίως με βάση το κατά πόσο θεωρείται πιστός ερμηνευτής του Μαρξ.
Αυτή η διάκριση βοηθά να κατανοήσουμε γιατί η εικόνα του Ένγκελς ταλαντεύεται ιστορικά ανάμεσα στον πιστό συνεργάτη, στον συστηματοποιητή του μαρξισμού και στον υποτιθέμενο υπεύθυνο για ορισμένες από τις μεταγενέστερες δογματικές του εκδοχές.
Σχόλια (0)