Η πρώτη δεκαετία της αραβικής επαναστατικής διαδικασίας

Η πρώτη δεκαετία της αραβικής επαναστατικής διαδικασίας

  • |

Πριν δέκα χρόνια, στις 17 Δεκέμβρη του 2010 [το άρθρο γράφτηκε τέλη Δεκέμβρη του 2020], ένας νεαρός πλανόδιος μικροπωλητής στην πόλη Σίντι Μπουζίντ της κεντρικής Τυνησίας, άναψε μια πολιτική πυρκαγιά που σύντομα τύλιξε όλη την χώρα κι έπειτα εξαπλώθηκε σε όλη την αραβόφωνη περιοχή. Ήταν αυτό που μετά το 2011 έγινε γνωστό ως «Αραβική Άνοιξη».

Ζιλμπέρ Ασκάρ

Οι πρώ­τοι μήνες εκεί­νης της «άνοι­ξης» ήταν γε­μά­τοι ευ­φο­ρία, καθώς ένα κύμα μα­ζι­κών δια­δη­λώ­σε­ων σά­ρω­σε την πε­ριο­χή και κο­ρυ­φώ­θη­κε σε 6 με­γά­λες εξε­γέρ­σεις, με την Αί­γυ­πτο, την Υε­μέ­νη, το Μπα­χρέιν, τη Λιβύη και τη Συρία να ακο­λου­θούν το πα­ρά­δειγ­μα της Τυ­νη­σί­ας. Ωστό­σο μετά τον αρ­χι­κό ξε­ση­κω­μό το επα­να­στα­τι­κό κύμα υπο­χώ­ρη­σε, δί­νο­ντας τη θέση του σε μια αι­μα­τη­ρή αντε­πα­να­στα­τι­κή επί­θε­ση. Η επα­νά­στα­ση του Μπα­χρέιν πο­λιορ­κή­θη­κε και κα­τε­στά­λη. Το συ­ρια­κό κα­θε­στώς κα­τά­φε­ρε να αντέ­ξει τη λαϊκή εξέ­γερ­ση, η οποία εξε­λί­χθη­κε σε έναν εμ­φύ­λιο πό­λε­μο, έως ότου το Ιράν με την πα­ρέμ­βα­σή του έσωσε το κα­θε­στώς το 2013. Λίγο μετά συ­νέ­βη ένα αντι­δρα­στι­κό στρα­τιω­τι­κό πρα­ξι­κό­πη­μα στην Αί­γυ­πτο και ακο­λού­θη­σαν κι άλλες υπο­χω­ρή­σεις όπως και το ξέ­σπα­σμα εμ­φυ­λί­ων πο­λέ­μων σε Λιβύη και Υε­μέ­νη. Αυτή η σκλη­ρή ήττα διέ­λυ­σε όσες αυ­τα­πά­τες είχαν απο­μεί­νει. Η ευ­φο­ρία έδωσε τη θέση της στον πε­σι­μι­σμό, καθώς από πολ­λές πλευ­ρές δια­κη­ρυσ­σό­ταν ότι τα όνει­ρα της «Αρα­βι­κής Άνοι­ξης» είναι νεκρά.

Τόσο η ευ­φο­ρία όσο και η απελ­πι­σία ήταν εξί­σου απο­τε­λέ­σμα­τα επι­φα­νεια­κών εντυ­πώ­σε­ων όσον αφορά το επα­να­στα­τι­κό κύμα και την επα­κό­λου­θη υπο­τρο­πή. Και οι δύο στά­σεις αγνο­ού­σαν δύο θε­με­λιώ­δη χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά του μπιγκ μπανγκ που συ­ντά­ρα­ξε την πε­ριο­χή το 2011.

Το πρώτο χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό είναι ότι η έκρη­ξη είχε βα­θιές ρίζες στη δυ­σε­πί­λυ­τη δο­μι­κή κρίση που έχει προ­κύ­ψει από τη με­τα­τρο­πή του κυ­ρί­αρ­χου κοι­νω­νι­κού/πο­λι­τι­κού συ­στή­μα­τος σε εμπό­διο στην ανά­πτυ­ξη, κάτι που προ­κα­λεί πολύ χα­μη­λούς ρυθ­μούς οι­κο­νο­μι­κής με­γέ­θυν­σης και συ­νε­πώς πολύ υψηλά επί­πε­δα ανερ­γί­ας, ει­δι­κά στη νε­ο­λαία και τις γυ­ναί­κες. Η άμπω­τη του επα­να­στα­τι­κού κύ­μα­τος και η αντι­δρα­στι­κή επέ­λα­ση που ακο­λού­θη­σε δεν έλυ­σαν στο ελά­χι­στο αυτή την κε­ντρι­κή δο­μι­κή κρίση, που συ­νέ­χι­σε να επι­δει­νώ­νε­ται στις συν­θή­κες πο­λι­τι­κής αστά­θειας που κυ­ριαρ­χούν στην πε­ριο­χή από την αρχή της κρί­σης. Αυτό ση­μαί­νει ότι τα γε­γο­νό­τα του 2011 δεν ήταν παρά μόνο η αρχή μιας μα­κρο­χρό­νιας επα­να­στα­τι­κής δια­δι­κα­σί­ας που δεν θα λήξει έως ότου επι­τευ­χθεί η ανα­γκαία ρι­ζο­σπα­στι­κή αλ­λα­γή στη φύση του υπαρ­κτού πο­λι­τι­κού/κοι­νω­νι­κού συ­στή­μα­τος. Αν δεν επι­συμ­βεί μια τέ­τοια αλ­λα­γή, η πε­ριο­χή κιν­δυ­νεύ­ει να βυ­θι­στεί σε μια κα­τα­στρο­φι­κή πα­ρακ­μή, εγκαι­νιά­ζο­ντας μια μακρά πε­ρί­ο­δο σκο­τει­νών χρό­νων.

Το δεύ­τε­ρο χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό που αγνο­ή­θη­κε είναι ο στε­νός έλεγ­χος που ασκεί το πο­λι­τι­κό και κοι­νω­νι­κό σύ­στη­μα στην αρα­βι­κή πε­ριο­χή πάνω σε κρί­σι­μους μο­χλούς της κρα­τι­κής εξου­σί­ας -ει­δι­κά τις ένο­πλες δυ­νά­μεις. Η διά­χυ­τη προσ­δο­κία των πρώ­των μηνών της «Αρα­βι­κής Άνοι­ξης» ότι η πε­ριο­χή θα βίωνε μια «δη­μο­κρα­τι­κή με­τά­βα­ση» εξί­σου ομαλή όπως σε άλλα μέρη του πλα­νή­τη στη­ρι­ζό­ταν σε μια αφελή υπο­τί­μη­ση της συ­νε­κτι­κό­τη­τας του κορ­μού του κρά­τους και της κα­τα­σταλ­τι­κής του ρα­χο­κοκ­κα­λιάς, όπως και σε μια αφελή υπο­τί­μη­ση της προ­θυ­μί­ας των αρ­χου­σών ελίτ να κα­τα­στρέ­ψουν τις χώρες τους, να σφά­ξουν τους πλη­θυ­σμούς τους ή να τους εκτο­πί­σουν από τη χώρα στην προ­σπά­θεια να δια­τη­ρή­σουν την εξου­σία και τα προ­νό­μιά τους -όπως έκανε το συ­ρια­κό κα­θε­στώς. Αυτή η αφε­λής λαν­θα­σμέ­νη εκτί­μη­ση ενι­σχύ­θη­κε από τις εξε­λί­ξεις στην Τυ­νη­σία και την Αί­γυ­πτο. Εκεί το «βαθύ κρά­τος» θυ­σί­α­σε τον επι­κε­φα­λής του για να δια­σώ­σει τα θε­μέ­λιά του έως ότου ανα­δει­χθεί ένας νέος επι­κε­φα­λής ως κο­ρυ­φή του πα­γό­βου­νου. Αυτή η εξέ­λι­ξη έγινε λαν­θα­σμέ­να κα­τα­νοη­τή ως η «ανα­τρο­πή του κα­θε­στώ­τος» την οποία απαι­τού­σε ο λαός, όπως έλεγε το διά­ση­μο σύν­θη­μα.

Συ­νυ­πο­λο­γί­ζο­ντας τα δύο αυτά χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά, προ­κύ­πτει το συ­μπέ­ρα­σμα ότι η αλ­λα­γή που έχει ανά­γκη η πε­ριο­χή για να ξε­πε­ρά­σει τη χρό­νια κρίση της, απαι­τεί ηγε­σί­ες ή ηγε­τι­κά όρ­γα­να του λαϊ­κού κι­νή­μα­τος που να έχουν υψηλά επί­πε­δα επα­να­στα­τι­κής απο­φα­σι­στι­κό­τη­τας και αφο­σί­ω­σης στο λαϊκό συμ­φέ­ρον. Τέ­τοιες ηγε­σί­ες είναι ανα­ντι­κα­τά­στα­τες για τη δια­χεί­ρι­ση της επα­να­στα­τι­κής δια­δι­κα­σί­ας και για να ξε­πε­ρα­στούν οι δύ­σκο­λες δο­κι­μα­σί­ες και προ­κλή­σεις που θα προ­κύ­ψουν ανα­πό­φευ­κτα πάνω στην προ­σπά­θεια να ητ­τη­θούν τα υπαρ­κτά κα­θε­στώ­τα απο­σπώ­ντας την κοι­νω­νι­κή τους βάση στους πο­λί­τες και στους στρα­τιώ­τες. Απαι­τού­νται ηγε­σί­ες που μπο­ρούν να αντα­πε­ξέλ­θουν στο κα­θή­κον της επί­βλε­ψης ενός με­τα­σχη­μα­τι­σμού του κρά­τους από μη­χα­νι­σμό κοι­νω­νι­κού εκ­βια­σμού εκ μέ­ρους των λίγων σε ερ­γα­λείο που υπη­ρε­τεί την κοι­νω­νία και την ερ­γα­ζό­με­νη πλειο­ψη­φία. Στο βαθμό που δεν ανα­δύ­ο­νται ή εδραιώ­νο­νται τέ­τοια ηγε­τι­κά όρ­γα­να, η επα­να­στα­τι­κή δια­δι­κα­σία θα συ­νε­χί­σει αδυ­σώ­πη­τα μέσα από φά­σεις άμπω­της και πα­λίρ­ροιας, επα­να­στα­τι­κών ανό­δων και αντε­πα­να­στα­τι­κών αντε­πι­θέ­σε­ων.

Η πρώτη δε­κα­ε­τία της αρα­βι­κής επα­να­στα­τι­κής δια­δι­κα­σί­ας επι­βε­βαί­ω­σε ότι πρό­κει­ται πράγ­μα­τι για μια μα­κρο­πρό­θε­σμη δια­δι­κα­σία. Η απο­τυ­χία της «Αρα­βι­κής Άνοι­ξης» -με εμ­φυ­λί­ους πο­λέ­μους σε τρεις χώρες και την απο­κα­τά­στα­ση του πα­λιού κα­θε­στώ­τος με νέο πρό­σω­πο, ακόμα πιο άσχη­μο στην πε­ρί­πτω­ση της Αι­γύ­πτου- δεν έφερε καμιά κοι­νω­νι­κή στα­θε­ρό­τη­τα στην πε­ριο­χή. Κοι­νω­νι­κές εκρή­ξεις και πο­λι­τι­κές κι­νη­το­ποι­ή­σεις συ­νέ­χι­σαν να συμ­βαί­νουν στη μια χώρα μετά την άλλη και σε δια­φο­ρε­τι­κές πε­ριο­χές στο εσω­τε­ρι­κό κάθε χώρας, όπως συ­νέ­βη σε Μα­ρό­κο, Τυ­νη­σία, Αί­γυ­πτο, Σου­δάν, Ιορ­δα­νία, Συρία, Ιράκ κ.ο.κ.

Οκτώ χρό­νια μετά το πρώτο επα­να­στα­τι­κό κύμα, η πε­ριο­χή βίωσε ένα δεύ­τε­ρο που εγκαι­νιά­στη­κε από την εξέ­γερ­ση στο Σου­δάν που ξέ­σπα­σε πριν 2 χρό­νια, στις 19 Δε­κέμ­βρη του 2018. Ακο­λού­θη­σε μέσα στο 2019 το «Χιράκ» [κί­νη­μα] στην Αλ­γε­ρία και οι εξε­γέρ­σεις σε Ιράκ και Λί­βα­νο. Αθροι­στι­κά, δέκα αρα­βι­κά κράτη έχουν ζήσει εξε­γέρ­σεις την τε­λευ­ταία δε­κα­ε­τία, δη­λα­δή οι μισές χώρες της πε­ριο­χής και η με­γά­λη πλειο­ψη­φία του πλη­θυ­σμού της έχουν πε­ρά­σει μέσα από μα­ζι­κά επα­να­στα­τι­κά ξε­σπά­σμα­τα. Επι­πλέ­ον, σχε­δόν όλες οι υπό­λοι­πες αρα­βι­κές χώρες έχουν δει μια αξιο­ση­μεί­ω­τη αύ­ξη­ση της κοι­νω­νι­κής και πο­λι­τι­κής δια­μαρ­τυ­ρί­ας την τε­λευ­ταία 10ε­τία. Αν και είναι η αλή­θεια ότι η παν­δη­μία Covid19 ανέ­κο­ψε τους υπαρ­κτούς κοι­νω­νι­κούς αγώ­νες και εμπό­δι­σε την ανά­πτυ­ξη άλλων, ο αντί­κτυ­πός της δεν θα διαρ­κέ­σει, πόσο μάλ­λον από τη στιγ­μή που η επα­κό­λου­θη με­γέ­θυν­ση της πε­ρι­φε­ρεια­κής οι­κο­νο­μι­κής κρί­σης μόνο θα φου­ντώ­σει επι­πλέ­ον τις φλό­γες της λαϊ­κής οργής.

Η με­γα­λύ­τε­ρη πρό­κλη­ση που αντι­με­τω­πί­ζει η πα­ρού­σα γενιά επα­να­στα­τών, η οποία πο­λι­τι­κο­ποι­ή­θη­κε στη διάρ­κεια των εξε­γέρ­σε­ων, και η θε­με­λιώ­δης προ­ϋ­πό­θε­ση για την ικα­νό­τη­τά της να πε­ρά­σει από την εξέ­γερ­ση στην πε­τυ­χη­μέ­νη επα­νά­στα­ση, βρί­σκε­ται στο ζή­τη­μα της ηγε­σί­ας που προ­α­να­φέρ­θη­κε, τόσο με την ορ­γα­νω­τι­κή του διά­στα­ση όσο και με την πο­λι­τι­κή του. Όχι μόνο στην αρα­βι­κή πε­ριο­χή, αλλά σε όλο τον πλα­νή­τη, η νέα εξε­γερ­μέ­νη γενιά είναι δί­καια κα­χύ­πο­πτη απέ­να­ντι στους πα­λιούς πο­λι­τι­κούς και ιδε­ο­λο­γι­κούς σχη­μα­τι­σμούς, γνω­ρί­ζο­ντας ότι κα­τέ­λη­ξαν σε γρα­φειο­κρα­τι­κό αυ­ταρ­χι­σμό ή σε προ­σω­πο­κε­ντρι­κές ηγε­σί­ες και ότι πρό­δω­σαν τις αρχές που ισχυ­ρί­ζο­νταν ότι εν­σαρ­κώ­νουν προ­κει­μέ­νου να συμ­φι­λιω­θούν με διά­φο­ρες μορ­φές κοι­νω­νι­κής, πο­λι­τι­κής και πο­λι­τι­σμι­κής κα­τα­πί­ε­σης. Κάπως έτσι, η νέα γενιά εξε­γερ­μέ­νων έχει την προ­διά­θε­ση να λει­τουρ­γεί με ορι­ζό­ντιες δομές βάσης, να απορ­ρί­πτει τον ιε­ραρ­χι­κό συ­γκε­ντρω­τι­σμό και να προ­τι­μά δι­κτυα­κού τύπου συ­ντο­νι­σμούς, όπως φά­νη­κε κα­λύ­τε­ρα στις Επι­τρο­πές Αντί­στα­σης του Σου­δάν.

Πο­λι­τι­κά, όπως κάθε άλλη μα­κρο­χρό­νια επα­να­στα­τι­κή δια­δι­κα­σία στην ιστο­ρία, η δια­δι­κα­σία στην πε­ριο­χή λει­τουρ­γεί σω­ρευ­τι­κά. Κάθε γενιά βγά­ζει συ­μπε­ρά­σμα­τα από τις εμπει­ρί­ες και τις απο­τυ­χί­ες της, συ­μπε­ρά­σμα­τα που με­τα­φέ­ρο­νται από τη μια γενιά στην επό­με­νη, από τη μια χώρα στην άλλη, μέσα στα πλαί­σια μιας ενιαί­ας πα­ρα­τε­τα­μέ­νης ιστο­ρι­κής δια­δι­κα­σί­ας. Εί­δα­με έτσι πώς το δεύ­τε­ρο επα­να­στα­τι­κό κύμα -αυτό που κά­ποιοι σχο­λια­στές απο­κά­λε­σαν «Δεύ­τε­ρη Αρα­βι­κή Άνοι­ξη»- απέ­φυ­γε όντως τις αυ­τα­πά­τες που συ­νό­δευ­σαν το προη­γού­με­νο. Αρκεί να συ­γκρί­νου­με τις τρεις χώρες της πε­ριο­χής που χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νται από τον κυ­ρί­αρ­χο ρόλο των στρα­τιω­τι­κών τους κα­τε­στη­μέ­νων: Αί­γυ­πτος, Σου­δάν και Αλ­γε­ρία. Ενώ το 2011 και ξανά το 2013, στην Αί­γυ­πτο επι­κρά­τη­σαν αυ­τα­πά­τες για έναν «σω­τή­ριο» ρόλο του στρα­τιω­τι­κού κα­τε­στη­μέ­νου, τα επα­κό­λου­θα λαϊκά κι­νή­μα­τα σε Σου­δάν και Αλ­γε­ρία απέ­φυ­γαν και τα δύο αυτήν την πα­γί­δα και επι­βε­βαί­ω­σαν την απαί­τη­σή τους για μια πο­λι­τι­κή κυ­βέρ­νη­ση ως προ­ϋ­πό­θε­ση της δη­μο­κρα­τί­ας. Πα­ρό­μοια, τα κι­νή­μα­τα σε Ιράκ και Λί­βα­νο κα­τά­φε­ραν και τα δύο να απο­φύ­γουν την πα­γί­δα της θρη­σκευ­τι­κής σε­χτα­ρι­στι­κής δια­μά­χης που είχε χρη­σι­μο­ποι­η­θεί για χρό­νια από τις άρ­χου­σες τά­ξεις για να διαι­ρούν το λαό και να οχυ­ρώ­νουν την ηγε­μο­νία τους πάνω του.

Ασφα­λώς έχου­με πολύ δρόμο μπρο­στά μας να δια­νύ­σου­με από τη ση­με­ρι­νή κα­τά­στα­ση των λαϊ­κών κι­νη­μά­των και ιδιαί­τε­ρα των νε­ο­λαι­ί­στι­κων, μέχρι την εκ­πλή­ρω­ση των προ­ο­δευ­τι­κών επα­να­στα­τι­κών προσ­δο­κιών της νέας γε­νιάς. Στο με­τα­ξύ, η αντι­δρα­στι­κή αρα­βι­κή τάξη πραγ­μά­των συ­νε­χί­ζει να χτί­ζει τα αντί­με­τρά της, ενώ οι ηγέ­τες της συ­νερ­γά­ζο­νται στην αντι­με­τώ­πι­ση της πε­ρι­φε­ρεια­κής επα­να­στα­τι­κής δια­δι­κα­σί­ας. Ο δρό­μος προς την επα­να­στα­τι­κή λύ­τρω­ση είναι μα­κρύς και δύ­σκο­λος, αλλά η απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα να ακο­λου­θη­θεί ενι­σχύ­ε­ται από την επί­γνω­ση ότι η μόνη εναλ­λα­κτι­κή είναι η τα­πεί­νω­ση και η εξα­φά­νι­ση.

rproject.gr/

Σχόλια (0)

Το email σας δεν θα δημοσιευθεί.