Πριν 45 χρόνια στη Χιλή

Ταξική αναμέτρηση και μεταβατική πολιτική

Πριν από 45 χρό­νια, στις 11 Σε­πτέμ­βρη του 1973 στη Χιλή, το πρα­ξι­κό­πη­μα του στρα­τη­γού Πι­νο­σέτ έβαζε αι­μα­τη­ρό τέλος στο πεί­ρα­μα του «ει­ρη­νι­κού-κοι­νο­βου­λευ­τι­κού δρό­μου προς το σο­σια­λι­σμό», που επι­χεί­ρη­σε ο συ­να­σπι­σμός της Λαϊ­κής Ενό­τη­τας υπό τον πρό­ε­δρο Σαλ­βα­δόρ Αλιέ­ντε.

Η αγριό­τη­τα του πρα­ξι­κο­πή­μα­τος –με πραγ­μα­τι­κό στόχο να εξο­ντώ­σει μια ολό­κλη­ρη «γενιά» του ερ­γα­τι­κού, λαϊ­κού και αρι­στε­ρού κι­νή­μα­τος–  δεί­χνει το μέτρο του φόβου και του πα­νι­κού της χι­λιά­νι­κης κυ­ρί­αρ­χης τάξης και του αμε­ρι­κά­νι­κου ιμπε­ρια­λι­σμού μπρο­στά σε αυτά που έγι­ναν στη Χιλή στα χρό­νια με­τα­ξύ 1970 και 1973.

Αντώνης Νταβανέλος

Σε αντί­θε­ση με τα προη­γού­με­να «πει­ρά­μα­τα» συμ­με­το­χής της Αρι­στε­ράς στις κυ­βερ­νή­σεις –όπως στη Γαλ­λία και στην Ιτα­λία το 1945-1947, στις κυ­βερ­νή­σεις «εθνι­κής ενό­τη­τας»– η κυ­βέρ­νη­ση της Λαϊ­κής Ενό­τη­τας στη Χιλή πα­ρου­σια­ζό­ταν σαν μια ει­λι­κρι­νής στρα­τη­γι­κή «πε­ρά­σμα­τος στο σο­σια­λι­σμό με τον ει­ρη­νι­κό-δη­μο­κρα­τι­κό δρόμο». Ο Αλιέ­ντε, σε αντί­θε­ση με τον Τορέζ και τον Το­λιά­τι που υπό­τα­ξαν τα προ­γράμ­μα­τά τους στις σκο­πι­μό­τη­τες μιας κά­ποιας ενω­τι­κής «εξό­δου της πα­τρί­δας από την κρίση» και σε με­γα­λύ­τε­ρη αντί­θε­ση με τα ξε­φτι­λί­κια της με­τέ­πει­τα «πλη­θυ­ντι­κής Αρι­στε­ράς» και σε ακόμα με­γα­λύ­τε­ρη αντί­θε­ση με τους σύγ­χρο­νους Ρέν­τσι και Τσί­πρα, επέ­με­νε να πραγ­μα­το­ποι­ή­σει το πρό­γραμ­μα της Λαϊ­κής Ενό­τη­τας (Unidad Popular, UP) με στόχο τη βελ­τί­ω­ση της θέσης των ερ­γα­τών και των φτω­χών στη Χιλή: Εθνι­κο­ποί­η­σε το χαλκό και στα­δια­κά ένα με­γά­λο μέρος της οι­κο­νο­μί­ας, αύ­ξη­σε τους μι­σθούς και τις συν­δι­κα­λι­στι­κές ελευ­θε­ρί­ες, επέ­βα­λε μια ρι­ζο­σπα­στι­κή αγρο­τι­κή με­ταρ­ρύθ­μι­ση. Όμως, ταυ­τό­χρο­να, επέ­με­νε να διεκ­δι­κεί την ολο­κλή­ρω­ση αυτού του προ­γράμ­μα­τος δη­λώ­νο­ντας ει­λι­κρι­νά ότι θα απο­φύ­γει πάση θυσία κάθε μέτρο που θα οδη­γού­σε σε εμ­φύ­λιο πό­λε­μο, που θα με­τέ­τρε­πε την τα­ξι­κή ανα­μέ­τρη­ση σε επα­να­στα­τι­κή κρίση. Αυτά τα δύο στοι­χεία στην πο­λι­τι­κή της UP προ­διέ­γρα­ψαν το με­γα­λείο, αλλά και την τε­λι­κή τρα­γω­δία της χι­λιά­νι­κης εμπει­ρί­ας.

 

Τα­ξι­κή πάλη

Σε πεί­σμα όλων των ανα­θε­ω­ρη­τι­κών θε­ω­ριών, η Χιλή απο­δει­κνύ­ει ξανά ότι την ιστο­ρία τη γρά­φει η τα­ξι­κή πάλη. Μόνο που η τα­ξι­κή πάλη είναι ένα πιο σύν­θε­το φαι­νό­με­νο απ’ ό,τι πι­στεύ­ει ένας πλα­τύς μέσος όρος αν­θρώ­πων, που για πολλά χρό­νια δεν έχουν εμπει­ρί­ες με­γά­λων γε­γο­νό­των.

Στην τα­ξι­κή πάλη δεν συμ­με­τέ­χει ως πρω­τα­γω­νι­στής μόνο ο δικός μας κό­σμος. Συμ­με­τέ­χει και ο «κό­σμος» της κυ­ρί­αρ­χης τάξης. Στη Χιλή, οι «από πάνω» σύ­ντο­μα κα­τά­λα­βαν ότι ζω­τι­κά τους συμ­φέ­ρο­ντα θα τί­θο­νταν σε κίν­δυ­νο, αν άφη­ναν να εξε­λι­χθεί η «δια­δι­κα­σία» της UP, φο­βού­με­νοι όχι μόνο τον Αλιέ­ντε και την πο­λι­τι­κή του, αλλά κυ­ρί­ως την τε­ρά­στια δύ­να­μη των μαζών που έδει­χναν να αφυ­πνί­ζο­νται. Η αστι­κή τάξη έθεσε το σύ­νο­λο της κοι­νω­νι­κής επιρ­ρο­ής της σε συ­να­γερ­μό: οι ερ­γο­δό­τες, τα ανώ­τε­ρα με­σο­στρώ­μα­τα (μι­κρο­ε­πι­χει­ρη­μα­τί­ες, βιο­τέ­χνες, μα­γα­ζά­το­ρες κ.ά, που ζουν εκ­με­ταλ­λευό­με­νοι την ερ­γα­σία τρί­των), οι πλού­σιοι της υπαί­θρου και οι κρα­τι­κές γρα­φειο­κρα­τί­ες, ρί­χτη­καν σε έναν πα­ρα­τε­τα­μέ­νο πό­λε­μο για την ανα­τρο­πή της κυ­βέρ­νη­σης της Αρι­στε­ράς. Έναν πό­λε­μο που, για ένα διά­στη­μα, κρυ­βό­ταν πίσω από τη «συ­νταγ­μα­τι­κή νο­μι­μό­τη­τα», αν και στη­ρι­ζό­ταν ανοι­χτά στο σα­μπο­τάζ και στη δη­μιουρ­γία συν­θη­κών χάους.

Οι δυ­νά­μεις αυτές είχαν την πλήρη υπο­στή­ρι­ξη του ιμπε­ρια­λι­σμού των ΗΠΑ, που επι­χεί­ρη­σαν να στραγ­γα­λί­σουν οι­κο­νο­μι­κά την κυ­βέρ­νη­ση Αλιέ­ντε, ρί­χνο­ντας τε­χνη­τά τις τιμές του χαλ­κού στη διε­θνή αγορά και εμπο­δί­ζο­ντας κάθε δά­νειο και χρη­μα­το­δό­τη­ση της Χιλής από την Πα­γκό­σμια Τρά­πε­ζα (τι αντί­θε­ση αλή­θεια με τα σα­λια­ρί­σμα­τα με­τα­ξύ Τσί­πρα και Αμε­ρι­κα­νών στη φε­τι­νή ΔΕΘ…).

Η τα­ξι­κή πάλη δεν πε­ριο­ρί­ζε­ται σε πε­ριό­δους σχε­τι­κής «κα­νο­νι­κό­τη­τας», όπου τα κα­θή­κο­ντά μας είναι η αντί­στα­ση, οι απερ­γί­ες, οι δια­δη­λώ­σεις κ.ο.κ. Όλα αυτά είναι ανα­γκαία και πολύ ση­μα­ντι­κά. Όμως, υπάρ­χουν πε­ρί­ο­δοι όπου η τα­ξι­κή πάλη με­τα­τρέ­πε­ται σε τα­ξι­κό πό­λε­μο, σε αγώνα «τάξης ενά­ντια σε τάξη», σε αγώνα ζωής ή θα­νά­του. Αυτή ήταν η πραγ­μα­τι­κό­τη­τα στη Χιλή από τα τέλη, κιό­λας, του 1971, από τη «στιγ­μή» της ερ­γο­δο­τι­κής απερ­γί­ας στα μέσα με­τα­φο­ράς (ιδιο­κτή­τες φορ­τη­γών) σε συν­δυα­σμό με ένα γε­νι­κευ­μέ­νο επι­χει­ρη­μα­τι­κό λοκ-άουτ και τη δια­λυ­τι­κή δράση των αστυ­νο­μι­κών, των δι­κα­στών, των συμ­βο­λαιο­γρά­φων κ.ο.κ. Πολ­λοί ανα­λυ­τές εκ­πλήσ­σο­νται με την «κα­τάρ­ρευ­ση» του Αλιέ­ντε το 1973, όμως η πραγ­μα­τι­κή έκ­πλη­ξη είναι ότι η κυ­βέρ­νη­ση της UP άντε­ξε για τρία χρό­νια μέσα σε τέ­τοιες συν­θή­κες.

Και αυτό έγινε μόνο γιατί η ερ­γα­τι­κή τάξη και οι λαϊ­κές μάζες στη Χιλή βρή­καν τη δύ­να­μη να αντα­πο­κρι­θούν στην κλι­μά­κω­ση της τα­ξι­κής πάλης που επέ­βα­λαν οι «από πάνω», στον τα­ξι­κό πό­λε­μο που είχε ήδη κη­ρυ­χθεί. Οι ερ­γο­δο­τι­κές απερ­γί­ες και τα λοκ άουτ τσα­κί­στη­καν από αυ­θε­ντι­κές απερ­γί­ες που, υπο­χρε­ω­τι­κά, άρ­χι­σαν να χτί­ζουν την ερ­γα­τι­κή απά­ντη­ση πάνω στο κα­θο­ρι­στι­κό ζή­τη­μα: ποιος ελέγ­χει τα μέσα και τη δια­δι­κα­σία πα­ρα­γω­γής; Καρ­πός αυτής της κλι­μά­κω­σης ήταν η δη­μιουρ­γία κρί­σι­μων κοι­νω­νι­κών ορ­γα­νώ­σε­ων όπως τα cordonnes industriales (ερ­γα­τι­κές ορ­γα­νώ­σεις που συ­νέ­νω­ναν τα ερ­γο­στά­σια μιας πε­ριο­χής) και τα commandos communales (λαϊ­κές ορ­γα­νώ­σεις που συ­νέ­νω­ναν τους φτω­χούς, τους αγρό­τες, τους άστε­γους, τις γυ­ναι­κεί­ες πρω­το­βου­λί­ες κλπ σε το­πι­κό-κοι­νο­τι­κό πεδίο). Η τάξη μας έχτι­ζε όρ­γα­να σο­βιε­τι­κού τύπου, έβαζε μπρο­στά τη δια­δι­κα­σία που οδη­γού­σε σε συν­θή­κες δυα­δι­κής εξου­σί­ας. Όμως όπως γνω­ρί­ζου­με από την πείρα της ρω­σι­κής και της γερ­μα­νι­κής επα­νά­στα­σης, τα όρ­γα­να τύπου σο­βιέτ και οι συν­θή­κες δυα­δι­κής εξου­σί­ας δεν προ­κύ­πτουν ποτέ πα­νέ­τοι­μα, σαν την Αθηνά από το κε­φά­λι του Δία.

Το τι θα συμ­βεί στο με­τα­ξύ διά­στη­μα είναι κα­θο­ρι­στι­κό. Και σε αυτό το διά­στη­μα ένα κρί­σι­μο πρό­βλη­μα είναι οι πο­λι­τι­κές απα­ντή­σεις που οι μάζες θα έχουν δια­θέ­σι­μες απέ­να­ντι στο ζή­τη­μα του κρά­τους.

 

Κρά­τος

Στο ζή­τη­μα του κρά­τους η μαρ­ξι­στι­κή πα­ρά­δο­ση, που έχου­με από την εποχή της Κομ­μού­νας και κυ­ρί­ως από το 1917, λέει ότι η ερ­γα­τι­κή τάξη δεν μπο­ρεί να «κα­τα­λά­βει» την υπάρ­χου­σα κρα­τι­κή μη­χα­νή και να τη «χρη­σι­μο­ποι­ή­σει» για τη σο­σια­λι­στι­κή απε­λευ­θέ­ρω­ση, αντί­θε­τα οφεί­λει να «τσα­κί­σει» το αστι­κό κρά­τος και να το αντι­κα­τα­στή­σει με την ερ­γα­τι­κή εξου­σία-δη­μο­κρα­τία, με το κρά­τος των σο­βιέτ. Όμως, όπως ήδη μας προει­δο­ποί­η­σε η γερ­μα­νι­κή επα­νά­στα­ση, μια κοι­νω­νία μπο­ρεί να βρε­θεί μπρο­στά σε επα­να­στα­τι­κή κρίση, σε στιγ­μές όπου το ζή­τη­μα της εξου­σί­ας γί­νε­ται κα­θο­ρι­στι­κό, πριν ακόμα ωρι­μά­σουν τα σο­βιέτ, πριν απο­κτή­σουν τη δύ­να­μη να απα­ντή­σουν ενιαία και σε πα­νε­θνι­κή κλί­μα­κα με τη μέ­θο­δο του Οκτώ­βρη του ’17. Γι’ αυτές τις συν­θή­κες και αυτά τα προ­βλή­μα­τα, η 3η Διε­θνής στον καιρό του Λένιν, στο 3ο και στο 4ο Συ­νέ­δριό της, επε­ξερ­γά­στη­κε την τα­κτι­κή του Ενιαί­ου Με­τώ­που, της με­τα­βα­τι­κής πο­λι­τι­κής και της κυ­βέρ­νη­σης της Αρι­στε­ράς.

Η Χιλή του 1970-73 είναι μια σύγ­χρο­νη, κα­ταρ­χήν, επι­βε­βαί­ω­ση αυτής της γραμ­μής. Μια κοι­νο­βου­λευ­τι­κή νίκη, μια κυ­βέρ­νη­ση της Αρι­στε­ράς, εξε­λισ­σό­ταν σε απο­φα­σι­στι­κή κλι­μά­κω­ση της τα­ξι­κής πάλης που έφτα­νε να θέτει το πρό­βλη­μα της εξου­σί­ας και να δη­μιουρ­γεί τους όρους, ώστε αυτό να απα­ντη­θεί νι­κη­φό­ρα από τη μεριά των ερ­γα­τών και των λαϊ­κών μαζών.

Όμως όλες οι πτέ­ρυ­γες της UP και ο Αλιέ­ντε αγνό­η­σαν όλα τα άλλα συ­μπε­ρά­σμα­τα της μαρ­ξι­στι­κής πα­ρά­δο­σης και κι­νή­θη­καν αντί­στρο­φα από τις ανά­γκες των μαζών σε μια τέ­τοια κρί­σι­μη στιγ­μή.

Ο Αλιέ­ντε επέ­μει­νε ότι η μο­να­δι­κή διέ­ξο­δος από την κρίση ήταν η κοι­νο­βου­λευ­τι­κή, απορ­ρί­πτο­ντας όλες τις εκ­κλή­σεις του MIR (Κί­νη­μα Επα­να­στα­τι­κής Αρι­στε­ράς) και της αρι­στε­ρής πτέ­ρυ­γας του Σο­σια­λι­στι­κού Κόμ­μα­τος, που ζη­τού­σαν κι­νη­το­ποί­η­ση και εξο­πλι­σμό των μαζών, μέτρα εξου­δε­τέ­ρω­σης της Δε­ξιάς μέσα στο στρα­τό, θε­σμο­θέ­τη­ση του ρόλου των cordones κ.ο.κ. Η επι­μο­νή στον κοι­νο­βου­λευ­τι­σμό ήταν μια πλή­ρης αντι­στρο­φή των κα­θη­κό­ντων: όσο η UP πα­ρέ­με­νε γύρω στο 36% που είχε το 1970, η Δεξιά επι­χει­ρού­σε την ανα­τρο­πή, απο­φεύ­γο­ντας όμως την κα­τα­φυ­γή στο πρα­ξι­κό­πη­μα. Όταν δια­πι­στώ­θη­κε, την άνοι­ξη του 1973, ότι η UP είχε εκτο­ξευ­θεί στο 50%+, τότε η Δεξιά, η άρ­χου­σα τάξη, ο στρα­τός και οι Αμε­ρι­κα­νοί προ­σα­να­το­λί­στη­καν στα­θε­ρά και απο­φα­σι­στι­κά στο αι­μα­τη­ρό πρα­ξι­κό­πη­μα. Το Κο­μου­νι­στι­κό Κόμμα  Χιλής, του Λουίς Κορ­βα­λάν, είχε χει­ρό­τε­ρη γραμ­μή: επα­να­λάμ­βα­νε το σύν­θη­μα του Τορέζ της Γαλ­λί­ας του 1945 («μία χώρα, ένα έθνος, ένας στρα­τός, μία αστυ­νο­μία») και απέ­δι­δε τον κίν­δυ­νο του πρα­ξι­κο­πή­μα­τος στην «αρι­στε­ρί­στι­κη τα­κτι­κή» του… Αλιέ­ντε και στην «ανευ­θυ­νό­τη­τα» του MIR και των οπα­δών του μέσα στα cordones…

Ο Αλιέ­ντε το 1973 πέ­θα­νε με το όπλο στο χέρι, υπε­ρα­σπί­ζο­ντας με αίμα τις αυ­τα­πά­τες του. Η ιστο­ρία ασφα­λώς θα τον κρί­νει γι’ αυτό με με­γα­λύ­τε­ρο σε­βα­σμό απ’ ό,τι θα δεί­ξει απέ­να­ντι στους διά­φο­ρους Ντ’ Αλέμα, Μαρσέ ή Τσί­πρες. Όμως αυτό δεν αρκεί μπρο­στά στην τρα­γι­κή ήττα της χι­λιά­νι­κης ερ­γα­τι­κής τάξης και ενός με­γά­λου κι­νή­μα­τος, που δεν έχει ακόμα ανα­συ­ντα­χθεί από τη σφαγή. Στην τε­λευ­ταία αντι­πα­ρά­θε­σή του με τον Αλιέ­ντε, ο Αλ­τα­μι­ρά­νο (γραμ­μα­τέ­ας του ΣΚ και επι­κε­φα­λής της ισχυ­ρής αρι­στε­ρής του πτέ­ρυ­γας) είχε προει­δο­ποι­ή­σει: «η τάση σου να απο­φύ­γου­με τη σύ­γκρου­ση οδη­γεί στο να γίνει η σύ­γκρου­ση πιο αι­μα­τη­ρή και με τους χει­ρό­τε­ρους δυ­να­τούς όρους για εμάς…». Δυ­στυ­χώς είχε δίκιο.

 

Αρι­στε­ρά

Η ήττα στη Χιλή υπήρ­ξε ένα με­γά­λο γε­γο­νός για τη διε­θνή Αρι­στε­ρά. Με­γά­λο τμήμα της, η ρε­φορ­μι­στι­κή Αρι­στε­ρά, έβγα­λε τα αντί­στρο­φα συ­μπε­ρά­σμα­τα: το πρό­βλη­μα στη Χιλή ήταν, λέει, ότι ο Αλιέ­ντε πήγε πολύ μα­κριά, προ­κά­λε­σε το σύ­στη­μα και γι’ αυτό ητ­τή­θη­κε. Ο Μπερ­λί­γκου­ερ κή­ρυ­ξε, σε αυτή τη βάση, τον «ιστο­ρι­κό συμ­βι­βα­σμό», την πο­λι­τι­κή μέσω της οποί­ας το ΚΚ Ιτα­λί­ας πα­ραι­τή­θη­κε από κάθε πρω­το­βου­λία μέσα στην καυτή δε­κα­ε­τία του ’70, παίρ­νο­ντας ορι­στι­κά το δρόμο προς την ήττα και την αυ­το­διά­λυ­ση. Ο Μαρσέ στο ΚΚ Γαλ­λί­ας κρά­τη­σε επι­φα­νεια­κά το σύν­θη­μα για «κυ­βέρ­νη­ση της Αρι­στε­ράς», απο­κό­πτο­ντάς το από όλα τα κα­θή­κο­ντα σύν­δε­σης με το πέ­ρα­σμα στο σο­σια­λι­σμό, παίρ­νο­ντας επί­σης το δρόμο προς τη δο­ρυ­φο­ρο­ποί­η­ση γύρω από τη σο­σιαλ­δη­μο­κρα­τία και, τε­λι­κά, προς την πε­ρι­θω­ριο­ποί­η­ση.

Η διε­θνής επα­να­στα­τι­κή Αρι­στε­ρά κρά­τη­σε για χρό­νια τις κα­μπά­νιες αλ­λη­λεγ­γύ­ης στην ένο­πλη αντί­στα­ση του MIR ενά­ντια στη χού­ντα του Πι­νο­σέτ. Ανα­κά­λυ­ψε τον πλού­το της εμπει­ρί­ας των αγώ­νων της καυ­τής τριε­τί­ας στη Χιλή, που έδει­ξαν με κα­θα­ρό­τη­τα τους κιν­δύ­νους, αλλά και τις δυ­να­τό­τη­τες της με­τα­βα­τι­κής πο­λι­τι­κής.