Η πανδημία είναι παγκόσμια – Ας την αντιμετωπίσουμε ως τέτοια

Αντιμέτωπες με το τσουνάμι του Covid-19, οι ζωές μας αλλάζουν με τρόπους που ήταν αδιανόητοι μόλις λίγες βδομάδες πριν. Ο πλανήτης έχει να βιώσει συλλογικά μια κοινή εμπειρία τέτοιου είδους από την οικονομική κατάρρευση του 2008-09: Μια ενιαία, γρήγορα μεταλλασσόμενη, παγκόσμια κρίση που καθορίζει τους ρυθμούς της καθημερινότητάς μας μέσα σε σύνθετους υπολογισμούς κινδύνων και αντικρουόμενων πιθανοτήτων.

Adam Hanieh | μετάφραση Πάνος Πέτρου

Ως αντί­δρα­ση, πολλά κοι­νω­νι­κά κι­νή­μα­τα έχουν προ­ω­θή­σει αι­τή­μα­τα που λαμ­βά­νουν σο­βα­ρά υπόψη τις δυ­νη­τι­κά κα­τα­στρο­φι­κές συ­νέ­πειες του ιού, ενώ ταυ­τό­χρο­να βά­ζουν στο στό­χα­στρο την ανι­κα­νό­τη­τα των κα­πι­τα­λι­στι­κών κυ­βερ­νή­σε­ων να αντι­με­τω­πί­σουν επαρ­κώς την ίδια την κρίση. Σε αυτά τα αι­τή­μα­τα συ­μπε­ρι­λαμ­βά­νο­νται ζη­τή­μα­τα ερ­γα­σια­κής ασφά­λειας, η ανα­γκαιό­τη­τα της ορ­γά­νω­σης σε επί­πε­δο γει­το­νιάς, η ει­σο­δη­μα­τι­κή και κοι­νω­νι­κή ασφά­λεια, τα δι­καιώ­μα­τα των επι­σφα­λώς ερ­γα­ζό­με­νων και των υπο-απα­σχο­λού­με­νων (ΣτΜ: zero-hour contracts, όπου ο ερ­γο­δό­της δεν υπο­χρε­ού­ται να πα­ρέ­χει συ­στη­μα­τι­κά απα­σχό­λη­ση στον ερ­γα­ζό­με­νο, αλλά ο ερ­γα­ζό­με­νος υπο­χρε­ού­ται να είναι «σε ετοι­μό­τη­τα» όποτε προ­κύ­ψει κά­ποια ερ­γα­σία), η ανά­γκη να προ­στα­τευ­τούν όσοι ζουν στο ενοί­κιο και όσοι ζουν στη φτώ­χεια.

Η κρίση του Covid-19 έχει ανα­δεί­ξει με οξύ­τη­τα τον πα­ρά­λο­γο χα­ρα­κτή­ρα της ορ­γά­νω­σης των συ­στη­μά­των υγεί­ας γύρω από τα εται­ρι­κά κέρδη: τις σχε­δόν κα­θο­λι­κές πε­ρι­κο­πές προ­σω­πι­κού και υπο­δο­μών στα δη­μό­σια νο­σο­κο­μεία (πε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων των πε­ρι­κο­πών σε εντα­τι­κές κλί­νες και ανα­πνευ­στή­ρες), την έλ­λει­ψη υγειο­νο­μι­κής πρό­λη­ψης και το κό­στος της πρό­σβα­σης σε ια­τρι­κές υπη­ρε­σί­ες σε πολ­λές χώρες, όπως και τους τρό­πους με τους οποί­ους τα δι­καιώ­μα­τα ιδιο­κτη­σί­ας των φαρ­μα­κευ­τι­κών εται­ριών πε­ριο­ρί­ζουν την πλα­τιά πρό­σβα­ση σε πι­θα­νές φαρ­μα­κευ­τι­κές θε­ρα­πεί­ες και την ανά­πτυ­ξη εμ­βο­λί­ων.

Ωστό­σο, οι πα­γκό­σμιες δια­στά­σεις του Covid-19 έχουν απα­σχο­λή­σει πολύ λι­γό­τε­ρο την συ­ζή­τη­ση στην Αρι­στε­ρά. Ο Μάικ Ντέι­βις σωστά πα­ρα­τή­ρη­σε ότι «ο κίν­δυ­νος για τους φτω­χούς του πλα­νή­τη έχει αγνοη­θεί σχε­δόν πλή­ρως από τους δη­μο­σιο­γρά­φους και τις δυ­τι­κές κυ­βερ­νή­σεις». Οι συ­ζη­τή­σεις στην Αρι­στε­ρά χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νται από έναν πα­ρό­μοιο πε­ριο­ρι­σμό, με την προ­σο­χή να εστιά­ζε­ται κυ­ρί­ως στις σο­βα­ρές κρί­σεις υγεί­ας που ξε­δι­πλώ­νο­νται στην Ευ­ρώ­πη και τις ΗΠΑ. Ακόμα και στο εσω­τε­ρι­κό της Ευ­ρώ­πης υπάρ­χει ακραία ανι­σο­μέ­ρεια ως προς την δυ­να­τό­τη­τα των κρα­τών να αντι­με­τω­πί­σουν αυτήν την κρίση –η αντι­πα­ρα­βο­λή της Γερ­μα­νί­ας με την Ελ­λά­δα φω­τί­ζει αυτήν την πραγ­μα­τι­κό­τη­τα– αλλά μια πολύ με­γα­λύ­τε­ρη κα­τα­στρο­φή πρό­κει­ται να ξε­δι­πλω­θεί στον υπό­λοι­πο πλα­νή­τη.

Απέ­να­ντι σε αυτό, η οπτι­κή μας για αυτή την παν­δη­μία πρέ­πει να γίνει πραγ­μα­τι­κά πα­γκό­σμια, βα­σι­σμέ­νη σε μια κα­τα­νό­η­ση του πώς η υγειο­νο­μι­κή πτυχή αυτού του ιού δια­συν­δέ­ε­ται με ευ­ρύ­τε­ρα ζη­τή­μα­τα πο­λι­τι­κής οι­κο­νο­μί­ας (πε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της πι­θα­νό­τη­τας μιας πα­ρα­τε­τα­μέ­νης και σο­βα­ρής πα­γκό­σμιας οι­κο­νο­μι­κής ύφε­σης). Δεν είναι αυτή ώρα για να χω­θού­με στις (εθνι­κές) κα­τα­πα­κτές και να μι­λά­ει ο κα­θέ­νας για την πάλη ενά­ντια στον ιό μέσα στα δικά του σύ­νο­ρα.

Η δη­μό­σια υγεία στο Νότο

Όπως σε όλες τις λε­γό­με­νες «αν­θρω­πι­στι­κές» κρί­σεις, είναι ου­σιώ­δες να θυ­μό­μα­στε ότι οι κοι­νω­νι­κές συν­θή­κες που επι­κρα­τούν στις πε­ρισ­σό­τε­ρες χώρες του Νότου είναι άμεσο απο­τέ­λε­σμα του τρό­που που έχουν εντα­χθεί αυτά τα κράτη στην ιε­ραρ­χία της πα­γκό­σμιας αγο­ράς. Ιστο­ρι­κά, αυτή η δια­δι­κα­σία πε­ρι­λάμ­βα­νε μια μακρά εμπει­ρία δυ­τι­κής αποι­κιο­κρα­τί­ας η οποία συ­νε­χί­στη­κε στους σύγ­χρο­νους και­ρούς με την υπο­τα­γή των φτω­χό­τε­ρων χωρών στα συμ­φέ­ρο­ντα των πλου­σιό­τε­ρων κρα­τών του πλα­νή­τη και των με­γα­λύ­τε­ρων διε­θνών επι­χει­ρή­σε­ων. Από τα μέσα της δε­κα­ε­τί­ας του 1980, δια­δο­χι­κά κύ­μα­τα διαρ­θρω­τι­κών προ­σαρ­μο­γών –που συχνά συ­νο­δεύ­ο­νταν από δυ­τι­κή στρα­τιω­τι­κή δράση, κα­τα­στρο­φι­κές οι­κο­νο­μι­κές κυ­ρώ­σεις ή υπο­στή­ρι­ξη σε αυ­ταρ­χι­κούς ηγέ­τες– έχουν κα­τα­στρέ­ψει συ­στη­μα­τι­κά τις κοι­νω­νι­κές και οι­κο­νο­μι­κές δυ­να­τό­τη­τες των φτω­χό­τε­ρων κρα­τών, αφή­νο­ντάς τα ανε­παρ­κώς εξο­πλι­σμέ­να για να αντι­με­τω­πί­σουν με­γά­λες κρί­σεις όπως του Covid-19.

Το να ξε­κι­νά­με από αυτές τις ιστο­ρι­κές και πα­γκό­σμιες δια­στά­σεις βοηθά να κά­νου­με σαφές ότι η τε­ρά­στια κλί­μα­κα της ση­με­ρι­νής κρί­σης δεν είναι απλώς ζή­τη­μα μιας επι­δη­μί­ας ιού και μιας έλ­λει­ψης βιο­λο­γι­κής αντί­στα­σης σε ένα νέο πα­θο­γό­νο. Οι τρό­ποι με τους οποί­ους οι πε­ρισ­σό­τε­ροι άν­θρω­ποι στην Αφρι­κή, τη Λα­τι­νι­κή Αμε­ρι­κή, την Μέση Ανα­το­λή και την Ασία θα βιώ­σουν την ερ­χό­με­νη παν­δη­μία είναι άμεση συ­νέ­πεια μιας πα­γκό­σμιας οι­κο­νο­μί­ας που έχει δο­μη­θεί συ­στη­μα­τι­κά γύρω από την εκ­με­τάλ­λευ­ση των πόρων και των λαών του Νότου. Με αυτήν την έν­νοια, η παν­δη­μία είναι σε πολύ με­γά­λο βαθμό μια κα­τα­στρο­φή με κοι­νω­νι­κές αν­θρω­πο­γε­νείς αι­τί­ες –δεν είναι απλώς μια συμ­φο­ρά που προ­έ­κυ­ψε από φυ­σι­κές ή βιο­λο­γι­κές αι­τί­ες.

Ένα σαφές πα­ρά­δειγ­μα του αν­θρω­πο­γε­νούς χα­ρα­κτή­ρα αυτής της κα­τα­στρο­φής είναι η κακή κα­τά­στα­ση των δη­μο­σί­ων συ­στη­μά­των υγεί­ας στις πε­ρισ­σό­τε­ρες χώρες του Νότου, τα οποία συ­νή­θως είναι υπο­χρη­μα­το­δο­τού­με­να και έχουν ελ­λεί­ψεις επαρ­κών φαρ­μά­κων, εξο­πλι­σμού και προ­σω­πι­κού. Αυτό είναι πολύ ση­μα­ντι­κό για να κα­τα­νο­ή­σου­με την απει­λή που πα­ρου­σιά­ζει ο Covid-19, εξαι­τί­ας της γρή­γο­ρης και πολύ με­γά­λης αύ­ξη­σης σο­βα­ρών και κρί­σι­μων κρου­σμά­των που συ­νή­θως απαι­τούν ει­σα­γω­γή σε νο­σο­κο­μείο ως συ­νέ­πεια του ιού (εκτι­μά­ται στο 15-20% των επί­ση­μα κα­τα­γε­γραμ­μέ­νων κρου­σμά­των). Αυτό το στοι­χείο συ­ζη­τιέ­ται πλα­τιά στην Ευ­ρώ­πη και τις ΗΠΑ και βρί­σκε­ται πίσω από την στρα­τη­γι­κή «χα­μη­λώ­μα­τος της κα­μπύ­λης» προ­κει­μέ­νου να μειω­θεί η πίεση στις δυ­να­τό­τη­τες των εντα­τι­κών στα νο­σο­κο­μεία.

Ωστό­σο, αν και σωστά το­νί­ζου­με την έλ­λει­ψη ΜΕΘ, ανα­πνευ­στή­ρων και εκ­παι­δευ­μέ­νου ια­τρι­κού προ­σω­πι­κού σε πολλά δυ­τι­κά κράτη, πρέ­πει να πα­ρα­δε­χθού­με ότι η κα­τά­στα­ση στο με­γα­λύ­τε­ρο μέρος του υπό­λοι­που πλα­νή­τη είναι ανυ­πο­λό­γι­στα χει­ρό­τε­ρη. Το Μα­λά­ουι, για πα­ρά­δειγ­μα, έχει πε­ρί­που 25 κλί­νες ΜΕΘ για έναν πλη­θυ­σμό 17 εκα­τομ­μυ­ρί­ων. Στη Νότια Ασία, κατά μέσο όρο, υπάρ­χουν λι­γό­τε­ρες από 2,8 ΜΕΘ ανά 100.000 κα­τοί­κους. Το Μπα­γκλα­ντές δια­θέ­τει πε­ρί­που 1.100 τέ­τοιες κλί­νες για έναν πλη­θυ­σμό πάνω από 157 εκα­τομ­μυ­ρί­ων (0,7 κρε­βά­τια ανά 100.000 κα­τοί­κους). Σε σύ­γκρι­ση, οι σο­κα­ρι­στι­κές ει­κό­νες που έρ­χο­νται από την Ιτα­λία συμ­βαί­νουν σε ένα προ­χω­ρη­μέ­νο σύ­στη­μα υγεί­ας που δια­θέ­τει 12,5 κλί­νες ΜΕΘ ανά 100.000 κα­τοί­κους (και την ικα­νό­τη­τα να ανα­πτύ­ξει κι άλλες). Η κα­τά­στα­ση είναι τόσο σο­βα­ρή που πολ­λές φτω­χές χώρες δεν έχουν καν πλη­ρο­φο­ρί­ες για τη δια­θε­σι­μό­τη­τα ΜΕΘ: Μια ακα­δη­μαϊ­κή ερ­γα­σία του 2015 εκτι­μού­σε ότι «πάνω από το 50% των [φτω­χό­τε­ρων] χωρών δεν έχει κα­θό­λου δη­μο­σιευ­μέ­να στοι­χεία για τις δια­θέ­σι­μες ΜΕΘ». Χωρίς αυτήν την πλη­ρο­φό­ρη­ση είναι δύ­σκο­λο να φα­ντα­στού­με πώς θα μπο­ρού­σαν αυτές οι χώρες να σχε­διά­σουν την αντα­πό­κρι­σή τους στην ανα­πό­φευ­κτη ζή­τη­ση για εντα­τι­κή φρο­ντί­δα που θα προ­κα­λέ­σει ο Covid-19.

Φυ­σι­κά, το ζή­τη­μα των ΜΕΘ και των δυ­να­το­τή­των των νο­σο­κο­μεί­ων είναι ένα τμήμα ενός πολύ με­γα­λύ­τε­ρου αθροί­σμα­τος προ­βλη­μά­των που πε­ρι­λαμ­βά­νει την ευ­ρεία έλ­λει­ψη βα­σι­κών πόρων (πχ κα­θα­ρό νερό, τροφή και ρεύμα), την ανε­παρ­κή πρό­σβα­ση στην πρω­το­βάθ­μια πε­ρί­θαλ­ψη, την πα­ρου­σία άλλων συν­νο­ση­ρό­τη­των (όπως με­γά­λη εξά­πλω­ση του HIV και της φυ­μα­τί­ω­σης). Όλοι αυτοί οι πα­ρά­γο­ντες συν­δυα­στι­κά θα οδη­γή­σουν αναμ­φί­βο­λα σε υψη­λό­τε­ρους αριθ­μούς βα­ριών κρου­σμά­των (και συ­νε­πώς θα­νά­των) στις φτω­χό­τε­ρες χώρες.

Η Ερ­γα­σία και η Στέγη είναι Ζη­τή­μα­τα Δη­μό­σιας Υγεί­ας

Οι συ­ζη­τή­σεις γύρω από τον κα­λύ­τε­ρο τρόπο αντι­με­τώ­πι­σης του Covid-19 στην Ευ­ρώ­πη και στις ΗΠΑ έχουν ρίξει φως στη σχέση αλ­λη­λε­πί­δρα­σης με­τα­ξύ των απο­τε­λε­σμα­τι­κών υγειο­νο­μι­κών μέ­τρων και των συν­θη­κών ερ­γα­σί­ας, επι­σφά­λειας και φτώ­χειας. Οι εκ­κλή­σεις στους αν­θρώ­πους να αυ­τό-απο­μο­νω­θούν όταν είναι ασθε­νείς –ή η επι­βο­λή μα­κρύ­τε­ρων πε­ριό­δων υπο­χρε­ω­τι­κής γε­νι­κής κα­ρα­ντί­νας– είναι οι­κο­νο­μι­κά ανέ­φι­κτες για τους πολ­λούς αν­θρώ­πους που δεν μπο­ρούν εύ­κο­λα να ερ­γα­στούν μέσω ίντερ­νετ ή για εκεί­νους στον τομέα των υπη­ρε­σιών που υπο-απα­σχο­λού­νται (zero-hour) ή ερ­γά­ζο­νται σε άλλες μορ­φές προ­σω­ρι­νής απα­σχό­λη­σης. Ανα­γνω­ρί­ζο­ντας τις συ­νέ­πειες αυτής της ερ­γα­σια­κής πραγ­μα­τι­κό­τη­τας πάνω στη δη­μό­σια υγεία, αρ­κε­τές ευ­ρω­παϊ­κές κυ­βερ­νή­σεις έχουν ανα­κοι­νώ­σει με­γά­λες υπο­σχέ­σεις για απο­ζη­μιώ­σεις σε όσους περ­νούν στην ανερ­γία ή υπο­χρε­ώ­νο­νται να μεί­νουν σπίτι στη διάρ­κεια της κρί­σης.

Μένει να φανεί πόσο απο­τε­λε­σμα­τι­κά θα απο­δει­χθούν αυτά τα προ­γράμ­μα­τα  και σε ποιο βαθμό θα κα­λύ­ψουν πραγ­μα­τι­κά τις ανά­γκες του πολύ με­γά­λου αριθ­μού αν­θρώ­πων που θα χά­σουν τις δου­λειές τους εξαι­τί­ας της κρί­σης. Πα­ρό­λα αυτά, πρέ­πει να ανα­γνω­ρί­σου­με ότι τέ­τοιου εί­δους προ­γράμ­μα­τα απλώς δεν υπάρ­χουν για τον με­γα­λύ­τε­ρο μέρος του πα­γκό­σμιου πλη­θυ­σμού. Σε χώρες όπου η πλειο­ψη­φία του ερ­γα­τι­κού δυ­να­μι­κού απα­σχο­λεί­ται στον «ανε­πί­ση­μο» τομέα της οι­κο­νο­μί­ας ή εξαρ­τά­ται από απρο­γραμ­μά­τι­στα με­ρο­κά­μα­τα μέρα με τη μέρα –δη­λα­δή σε με­γά­λο μέρος της Μέσης Ανα­το­λής, της Αφρι­κής, της Λα­τι­νι­κής Αμε­ρι­κής και της Ασίας– δεν υπάρ­χει κα­νέ­νας βιώ­σι­μος τρό­πος για να μπο­ρούν οι άν­θρω­ποι να επι­λέ­ξουν να πα­ρα­μεί­νουν σπίτι ή να αυ­τό-απο­μο­νω­θούν. Αυτό πρέ­πει να το εξε­τά­σου­με σε συν­δυα­σμό με το γε­γο­νός ότι θα υπάρ­ξει σχε­δόν βέ­βαια μια με­γά­λη αύ­ξη­ση των «ερ­γα­ζό­με­νων φτω­χών» ως άμεση συ­νέ­πεια της κρί­σης. Πράγ­μα­τι, ο Διε­θνής Ορ­γα­νι­σμός Ερ­γα­σί­ας έχει εκτι­μή­σει ότι στην χει­ρό­τε­ρη πε­ρί­πτω­ση (απώ­λεια 24,7 εκα­τομ­μυ­ρί­ων θέ­σε­ων ερ­γα­σί­ας διε­θνώς), ο αριθ­μός των αν­θρώ­πων σε φτω­χές ή φτω­χο­με­σαί­ες χώρες που βγά­ζει λι­γό­τε­ρα από 3,2 δο­λά­ρια τη μέρα θα αυ­ξη­θεί κατά 20 εκα­τομ­μύ­ρια.

Αυτά τα στα­τι­στι­κά δεν είναι ση­μα­ντι­κά μόνο γιατί αφο­ρούν την οι­κο­νο­μι­κή επι­βί­ω­ση «μέ­ρα-με-τη-μέ­ρα». Επι­πλέ­ον, χωρίς τη συμ­βο­λή στον πε­ριο­ρι­σμό της εξά­πλω­σης που μπο­ρεί να προ­σφέ­ρει η κα­ρα­ντί­να και η απο­μό­νω­ση, η επέ­λα­ση της νόσου στον υπό­λοι­πο πλα­νή­τη θα είναι πολύ πιο κα­τα­στρο­φι­κή από τις τρο­μα­κτι­κές σκη­νές που έχου­με δει ως σή­με­ρα στην Κίνα, την Ευ­ρώ­πη και τις ΗΠΑ.

Επι­πλέ­ον, οι ερ­γα­ζό­με­νοι που απα­σχο­λού­νται σε ανε­πί­ση­μη ή επι­σφα­λή ερ­γα­σία συχνά ζουν σε πα­ρα­γκου­πό­λεις και συ­γκα­τοι­κούν με υπερ­βο­λι­κά πολ­λούς αν­θρώ­πους –ιδα­νι­κές συν­θή­κες για μια εκρη­κτι­κή εξά­πλω­ση του ιού. Όπως είπε κά­ποιος πρό­σφα­τα σε συ­νέ­ντευ­ξή του στην Washington Post όσον αφορά τη Βρα­ζι­λία: «Πάνω από 1,4 εκα­τομ­μύ­ριο άν­θρω­ποι –το ένα τέ­ταρ­το του πλη­θυ­σμού του Ρίο– ζουν στις φα­βέ­λες της πόλης. Πολ­λοί δεν αντέ­χουν οι­κο­νο­μι­κά να λεί­ψουν ούτε μια μέρα από τη δου­λειά, πόσο μάλ­λον εβδο­μά­δες. Οι άν­θρω­ποι θα συ­νε­χί­σουν να βγαί­νουν από τα σπί­τια τους… Η κα­ται­γί­δα θα χτυ­πή­σει σύ­ντο­μα».

Πα­ρό­μοια κα­τα­στρο­φι­κά σε­νά­ρια αντι­με­τω­πί­ζουν τα εκα­τομ­μύ­ρια αν­θρώ­πων που ζουν αυτή τη στιγ­μή εκτο­πι­σμέ­νοι από τους πο­λέ­μους και τις συ­γκρού­σεις. Για πα­ρά­δειγ­μα η Μέση Ανα­το­λή είναι το μέρος όπου εξε­λίσ­σε­ται ο με­γα­λύ­τε­ρος υπο­χρε­ω­τι­κός εκτο­πι­σμός αν­θρώ­πων μετά τον Β Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο. Υπάρ­χουν τε­ρά­στιοι αριθ­μοί προ­σφύ­γων και εσω­τε­ρι­κά εκτο­πι­σμέ­νων ως συ­νέ­πεια των εξε­λισ­σό­με­νων πο­λέ­μων σε χώρες όπως η Συρία, η Υε­μέ­νη, η Λιβύη και το Ιράκ. Οι πε­ρισ­σό­τε­ροι από αυ­τούς τους αν­θρώ­πους ζουν σε στρα­τό­πε­δα προ­σφύ­γων ή σε ασφυ­κτι­κά γε­μά­τους αστι­κούς χώ­ρους και συχνά δεν έχουν τα στοι­χειώ­δη δι­καιώ­μα­τα στην υγειο­νο­μι­κή πε­ρί­θαλ­ψη που συ­νή­θως  συν­δέ­ο­νται με τα δι­καιώ­μα­τα του πο­λί­τη. Η διά­χυ­τη εξά­πλω­ση του υπο­σι­τι­σμού και άλλων ασθε­νειών (όπως η επα­νεμ­φά­νι­ση της χο­λέ­ρας στην Υε­μέ­νη) κάνει αυτές τις εκτο­πι­σμέ­νες κοι­νό­τη­τες ιδιαί­τε­ρα ευά­λω­τες στον ιό.

Ένας μι­κρό­κο­σμος όπου μπο­ρεί κα­νείς να το εντο­πί­σει αυτό είναι η Λω­ρί­δα της Γάζας, όπου το 70% του πλη­θυ­σμού της είναι πρό­σφυ­γες που ζουν σε μια από τις πιο πυ­κνο­κα­τοι­κη­μέ­νες πε­ριο­χές του πλα­νή­τη. Τα δύο πρώτα κρού­σμα­τα του Covid-19 στη Γάζα κα­τα­γρά­φη­καν στις 20 Μάρτη (αν και η έλ­λει­ψη εξο­πλι­σμού για τεστ ση­μαί­νει ότι έχουν εξε­τα­στεί μόλις 92 άν­θρω­ποι από τα 2 εκα­τομ­μύ­ρια του πλη­θυ­σμού). Τσα­κι­σμέ­νες από τα 13 χρό­νια πο­λιορ­κί­ας και συ­στη­μα­τι­κής κα­τα­στρο­φής των ανα­γκαί­ων υπο­δο­μών από το Ισ­ρα­ήλ, οι συν­θή­κες ζωής στη Λω­ρί­δα χα­ρα­κτη­ρί­ζο­νται από ακραία φτώ­χεια, κακή υγιει­νή και χρό­νια έλ­λει­ψη φαρ­μά­κων και ια­τρι­κού εξο­πλι­σμού (για πα­ρά­δειγ­μα υπάρ­χουν μόνο 62 ανα­πνευ­στή­ρες στη Γάζα και από αυ­τούς δια­θέ­σι­μοι είναι μόνο οι 15 αυτή τη στιγ­μή). Σε συν­θή­κες πο­λιορ­κί­ας και απο­κλει­σμού από την πε­ρα­σμέ­νη δε­κα­ε­τία, η Γάζα έχει μπει σε κα­ρα­ντί­να από τον πλα­νή­τη πολύ πριν την τρέ­χου­σα παν­δη­μία. Αυτή η πε­ριο­χή θα μπο­ρού­σε να απο­δει­χθεί το «κα­να­ρί­νι» στο «ορυ­χείο» του Covid-19 (ΣτΜ: ανα­φο­ρά στα κα­να­ρί­νια που χρη­σι­μο­ποιού­σαν οι αν­θρα­κω­ρύ­χοι, ως προει­δο­ποί­η­ση κιν­δύ­νου: καθώς τα κα­να­ρί­νια ήταν πιο ευαί­σθη­τα σε τυχόν επι­κίν­δυ­να αέρια, όταν πέ­θαι­ναν λει­τουρ­γού­σαν ως συ­να­γερ­μός για τους αν­θρα­κω­ρύ­χους να εγκα­τα­λεί­ψουν το ορυ­χείο). Μπο­ρεί να απο­κα­λύ­ψει τα μο­νο­πά­τια που θα πάρει η μό­λυν­ση στις προ­σφυ­γι­κές κοι­νό­τη­τες σε όλη τη Μέση Ανα­το­λή και αλλού.

Δια­σταυ­ρού­με­νες κρί­σεις

Η άμεση κρίση δη­μό­σιας υγεί­ας που αντι­με­τω­πί­ζουν οι φτω­χό­τε­ρες χώρες ως συ­νέ­πεια του Covid-19 θα βα­θύ­νει πε­ρισ­σό­τε­ρο από μια σχε­τι­ζό­με­νη πα­γκό­σμια οι­κο­νο­μι­κή ύφεση που είναι σχε­δόν βέ­βαιο ότι θα ξε­πε­ρά­σει τα με­γέ­θη του 2008. Είναι πολύ νωρίς για να προ­βλέ­ψου­με το βάθος αυτής της ύφε­σης, αλλά πολ­λοί με­γά­λοι χρη­μα­το­πι­στω­τι­κοί θε­σμοί εκτι­μούν ότι θα είναι η χει­ρό­τε­ρη ύφεση από όσες έχου­με ζω­ντα­νή ανά­μνη­ση. Ένας από τους λό­γους είναι το σχε­δόν ταυ­τό­χρο­νο στα­μά­τη­μα της πα­ρα­γω­γής, των με­τα­φο­ρών και των υπη­ρε­σιών στις ΗΠΑ, την Ευ­ρώ­πη και την Κίνα –ένα γε­γο­νός χωρίς ιστο­ρι­κό προη­γού­με­νο μετά τον Β Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο. Με το ένα πέμ­πτο του πα­γκό­σμιου πλη­θυ­σμού να βρί­σκε­ται σε κά­ποιου εί­δους κα­ρα­ντί­να, οι αλυ­σί­δες δια­νο­μής και το πα­γκό­σμιο εμπό­ριο έχουν κα­ταρ­ρεύ­σει και οι τιμές των με­το­χών έχουν βυ­θι­στεί –με τα με­γα­λύ­τε­ρα χρη­μα­τι­στή­ρια να χά­νουν το 30-40% της αξί­νας τους με­τα­ξύ 17 Φλε­βά­ρη και 17 Μάρτη.

Ωστό­σο, όπως έχει το­νί­σει ο Ερίκ Του­σέν, η οι­κο­νο­μι­κή κα­τάρ­ρευ­ση προς την οποία κι­νού­μα­στε δεν προ­κλή­θη­κε από τον Covid-19. Αντί γι’ αυτό, ο ιός απο­τέ­λε­σε «την σπίθα ή τον πυ­ρο­κρο­τη­τή» μιας βα­θύ­τε­ρης κρί­σης που προ­ε­τοι­μα­ζό­ταν εδώ και αρ­κε­τά χρό­νια. Σε άμεση συ­νά­φεια με αυτή την εξέ­λι­ξη βρί­σκο­νται τα μέτρα που πήραν οι κυ­βερ­νή­σεις και οι κε­ντρι­κές τρά­πε­ζες μετά το 2008, κυ­ρί­ως οι πο­λι­τι­κές πο­σο­τι­κής χα­λά­ρω­σης και οι δια­δο­χι­κές μειώ­σεις επι­το­κί­ων. Αυτές οι πο­λι­τι­κές στό­χευαν στην τό­νω­ση των τιμών των με­το­χών μέσα από την θη­ριώ­δη αύ­ξη­ση πα­ρο­χής πάμ­φθη­νου χρή­μα­τος στις χρη­μα­τα­γο­ρές. Οδή­γη­σαν σε μια πολύ ση­μα­ντι­κή αύ­ξη­ση όλων των ειδών χρέ­ους –εται­ρι­κά, κρα­τι­κά και νοι­κο­κυ­ριών. Στις ΗΠΑ για πα­ρά­δειγ­μα, τα μη-χρη­μα­το­πι­στω­τι­κά εται­ρι­κά χρέη των με­γά­λων επι­χει­ρή­σε­ων έφτα­σαν τα 10 τρισ. δο­λά­ρια στα μέσα του 2019 (πε­ρί­που το 48% του ΑΕΠ), που είναι μια ση­μα­ντι­κή αύ­ξη­ση σε σχέση με την προη­γού­με­νη κο­ρύ­φω­σή τους το 2008 (όταν απο­τε­λού­σαν το 44% του ΑΕΠ).

Προ­φα­νώς, τις πε­ρισ­σό­τε­ρες φορές αυτά τα χρέη δεν χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν για πα­ρα­γω­γι­κές επεν­δύ­σεις, αλλά κα­τευ­θύν­θη­καν σε χρη­μα­το­πι­στω­τι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες (απο­πλη­ρω­μή με­το­χι­κών κερ­δών, επα­να­γο­ρά με­το­χών, συγ­χω­νεύ­σεις κι εξα­γο­ρές). Κάπως έτσι εί­χα­με το πλα­τιά κα­τα­γε­γραμ­μέ­νο φαι­νό­με­νο εκρη­κτι­κής ανό­δου στα χρη­μα­τι­στή­ρια από τη μία πλευ­ρά και στα­σι­μό­τη­τα στις επεν­δύ­σεις με μεί­ω­ση των επι­πέ­δων κερ­δο­φο­ρί­ας από την άλλη.

Ωστό­σο ση­μα­ντι­κό στην ερ­χό­με­νη κρίση είναι το γε­γο­νός ότι η αύ­ξη­ση των εται­ρι­κών χρεών έχει σε με­γά­λο βαθμό συ­γκε­ντρω­θεί σε ομό­λο­γα που θε­ω­ρού­νται «σκου­πί­δια» ή αξιο­λο­γού­νται ως ΒΒΒ, δη­λα­δή μια κλί­μα­κα πάνω από τα «σκου­πί­δια». Πράγ­μα­τι, σύμ­φω­να με την Blackrock, τη με­γα­λύ­τε­ρη εται­ρία δια­χεί­ρι­σης πε­ριου­σια­κών στοι­χεί­ων πα­γκο­σμί­ως, το χρέος επι­πέ­δου ΒΒΒ απο­τε­λού­σε το αξιο­ση­μεί­ω­το 50% της πα­γκό­σμιας αγο­ράς ομο­λό­γων το 2019, σε σύ­γκρι­ση με μόλις 17% το 2001. Αυτό ση­μαί­νει ότι η συγ­χρο­νι­σμέ­νη κα­τάρ­ρευ­ση της πα­γκό­σμιας πα­ρα­γω­γής, ζή­τη­σης και τιμών των χρη­μα­το­πι­στω­τι­κών πε­ριου­σια­κών στοι­χεί­ων απο­τε­λεί ένα τε­ρά­στιο πρό­βλη­μα για τις επι­χει­ρή­σεις που χρειά­ζε­ται να ανα­χρη­μα­το­δο­τή­σουν τα χρέη τους. Καθώς η οι­κο­νο­μι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα «πα­γώ­νει» σε κρί­σι­μους κλά­δους, οι επι­χει­ρή­σεις των οποί­ων το χρέος χρειά­ζε­ται να με­τα­κυ­λη­θεί αντι­με­τω­πί­ζουν σή­με­ρα μια πι­στω­τι­κή αγορά που έχει κλο­νι­στεί βαθιά –κα­νείς δεν είναι πρό­θυ­μος να δα­νεί­σει σε αυτές τις συν­θή­κες και πολ­λές επι­χει­ρή­σεις (ει­δι­κά αυτές που δρα­στη­ριο­ποιού­νται σε κλά­δους όπως οι αε­ρο­γραμ­μές, το λια­νε­μπό­ριο, η ενέρ­γεια, ο του­ρι­σμός, τα αυ­το­κί­νη­τα και η ψυ­χα­γω­γία) είναι πι­θα­νό να μην έχουν σχε­δόν κα­θό­λου έσοδα την ερ­χό­με­νη πε­ρί­ο­δο. Είναι συ­νε­πώς πολύ πι­θα­νή η προ­ο­πτι­κή ενός κύ­μα­τος χρε­ο­κο­πιών, στά­σε­ων πλη­ρω­μών και υπο­βαθ­μί­σε­ων της πι­στο­λη­πτι­κής ικα­νό­τη­τας σε εται­ρί­ες υψη­λού προ­φίλ. Αυτό δεν είναι απο­κλει­στι­κά πρό­βλη­μα των ΗΠΑ –οι­κο­νο­μι­κοί ανα­λυ­τές πρό­σφα­τα προει­δο­ποί­η­σαν για μια «κα­τάρ­ρευ­ση ρευ­στό­τη­τας» και για ένα «κύμα χρε­ο­κο­πιών» σε όλη την πε­ριο­χή της ανα­το­λι­κής Ασίας, της οποί­ας τα εται­ρι­κά χρέη δι­πλα­σιά­στη­καν σε 32 τρισ. δο­λά­ρια την πε­ρα­σμέ­νη δε­κα­ε­τία.

Όλα αυτά απο­τε­λούν έναν πολύ σο­βα­ρό κίν­δυ­νο για όλο τον υπό­λοι­πο πλα­νή­τη, καθώς μια ποι­κι­λία «δια­δρο­μών με­τά­δο­σης» θα οδη­γή­σουν σε με­τά­στα­ση της ύφε­σης προς τις φτω­χό­τε­ρες χώρες και πλη­θυ­σμούς. Όπως και το 2008, αυτές οι «δια­δρο­μές» πε­ρι­λαμ­βά­νουν μια πι­θα­νή βου­τιά στις εξα­γω­γές, μια οξεία ανα­δί­πλω­ση των ροών των άμε­σων ξένων επεν­δύ­σε­ων και των εσό­δων του του­ρι­σμού και μια μεί­ω­ση των εμ­βα­σμά­των των ερ­γα­τών. Αυτός ο τε­λευ­ταί­ος πα­ρά­γο­ντας συχνά ξε­χνιέ­ται στη συ­ζή­τη­ση για τη ση­με­ρι­νή κρίση, αλλά είναι ου­σιώ­δες να θυ­μό­μα­στε ότι ένα από τα βα­σι­κά χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά της νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρης πα­γκο­σμιο­ποί­η­σης υπήρ­ξε η εν­σω­μά­τω­ση με­γά­λων τμη­μά­των του πα­γκό­σμιου πλη­θυ­σμού στον διε­θνή κα­πι­τα­λι­σμό μέσα από τις ροές εμ­βα­σμά­των προς τις οι­κο­γέ­νειες των ερ­γα­τών που δού­λευαν στο εξω­τε­ρι­κό.

Το 1999, μόνο 9 χώρες πα­γκο­σμί­ως δέ­χο­νταν εμ­βά­σμα­τα που να απο­τε­λού­σαν πάνω από το 10% του ΑΕΠ. Ως το 2016, αυτές οι χώρες είχαν γίνει 30. Το 2016, το 30% των 179 χωρών για τις οποί­ες υπάρ­χουν δια­θέ­σι­μα στοι­χεία, κα­τέ­γρα­ψε εμ­βά­σμα­τα που απο­τε­λού­σαν πάνω από το 5% του ΑΕΠ –ένας δι­πλα­σια­σμός από το 2000. Είναι συ­γκλο­νι­στι­κό το ότι ένα δι­σε­κα­τομ­μύ­ριο άν­θρω­ποι –ένας στους επτά πα­γκο­σμί­ως– εμπλέ­κο­νται άμεσα στις ροές εμ­βα­σμά­των είτε ως απο­στο­λείς είτε ως απο­δέ­κτες. Το κλεί­σι­μο των συ­νό­ρων εξαι­τί­ας του Covid-19 –σε συν­δυα­σμό με την ανα­στο­λή της οι­κο­νο­μι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας σε κλά­δους όπου τεί­νει να κυ­ριαρ­χεί η ερ­γα­σία με­τα­να­στών– ση­μαί­νει ότι ίσως αντι­με­τω­πί­σου­με μια ση­μα­ντι­κή πτώση των ερ­γα­τι­κών εμ­βα­σμά­των διε­θνώς. Είναι μια εξέ­λι­ξη που θα είχε πολύ σο­βα­ρές επι­πτώ­σεις στις χώρες του Νότου.

Ένας άλλος κρί­σι­μος μη­χα­νι­σμός μέσα από τον οποίο η εξε­λισ­σό­με­νη οι­κο­νο­μι­κή κρίση μπο­ρεί να χτυ­πή­σει τις χώρες του Νότου είναι η με­γά­λη συσ­σώ­ρευ­ση χρεών από τις φτω­χό­τε­ρες χώρες τα τε­λευ­ταία χρό­νια. Σε αυτό πε­ρι­λαμ­βά­νο­νται και οι λι­γό­τε­ρο ανε­πτυγ­μέ­νες χώρες του πλα­νή­τη αλλά και οι λε­γό­με­νες «ανα­δυό­με­νες οι­κο­νο­μί­ες». Στα τέλη του 2019, το Institute for International Finance εκτί­μη­σε ότι το χρέος των ανα­δυό­με­νων οι­κο­νο­μι­κών βρι­σκό­ταν στα 72 τρισ. δο­λά­ρια, ένας αριθ­μός που δι­πλα­σιά­στη­κε από το 2010. Το με­γα­λύ­τε­ρο μέρος αυτού του χρέ­ους είναι σε αμε­ρι­κα­νι­κά δο­λά­ρια, κάτι που εκ­θέ­τει τους κα­τό­χους του στις δια­κυ­μάν­σεις της αξίας του αμε­ρι­κα­νι­κού νο­μί­σμα­τος. Τις τε­λευ­ταί­ες εβδο­μά­δες το αμε­ρι­κα­νι­κό δο­λά­ριο ισχυ­ρο­ποι­ή­θη­κε ση­μα­ντι­κά καθώς οι επεν­δυ­τές ανα­ζη­τού­σαν ένα ασφα­λές κα­τα­φύ­γιο μπρο­στά στην κρίση. Ως απο­τέ­λε­σμα, άλλα εθνι­κά νο­μί­σμα­τα έχα­σαν αξία και το βάρος των επι­το­κί­ων και των πλη­ρω­μών σε χρέος σε αμε­ρι­κα­νι­κά δο­λά­ρια αυ­ξά­νε­ται. Από το 2018 ακόμα, 46 χώρες ξό­δευαν με­γα­λύ­τε­ρο μέρος του ΑΕΠ στην εξυ­πη­ρέ­τη­ση του δη­μό­σιου χρέ­ους τους από ότι στα συ­στή­μα­τα υγεί­ας τους. Σή­με­ρα, βα­δί­ζου­με σε μια ανη­συ­χη­τι­κή κα­τά­στα­ση όπου πολ­λές φτω­χές χώρες θα αντι­με­τω­πί­ζουν όλο και πιο επα­χθείς απο­πλη­ρω­μές χρεών ενώ ταυ­τό­χρο­να θα επι­χει­ρούν να δια­χει­ρι­στούν μια υγειο­νο­μι­κή κρίση άνευ προη­γου­μέ­νου –κι όλα αυτά στο γε­νι­κό πλαί­σιο μιας πολύ βα­θιάς διε­θνούς ύφε­σης.

Κι ας μην τρέ­φου­με καμιά αυ­τα­πά­τη ότι αυτές οι δια­σταυ­ρού­με­νες κρί­σεις μπο­ρεί και να φέ­ρουν το τέλος των διαρ­θρω­τι­κών προ­σαρ­μο­γών ή την ανά­δυ­ση κά­ποιου εί­δους «διε­θνούς σο­σιαλ­δη­μο­κρα­τί­ας». Όπως έχου­με δει επα­νει­λημ­μέ­να την τε­λευ­ταία δε­κα­ε­τία, το κε­φά­λαιο συχνά αξιο­ποιεί τις στιγ­μές κρί­σης ως στιγ­μές ευ­και­ρί­ας –μια ευ­και­ρία να επι­βά­λουν ρι­ζι­κές  αλ­λα­γές που μέχρι πρό­τι­νος ήταν μπλο­κα­ρι­σμέ­νες ή έμοια­ζαν ανέ­φι­κτες. Πράγ­μα­τι, ο πρό­ε­δρος της Πα­γκό­σμιας Τρά­πε­ζας, Ντέι­βιντ Μάλ­πας, υπο­νό­η­σε κάτι τέ­τοιο όταν ση­μεί­ω­σε στην (δια­δι­κτυα­κή) συ­νά­ντη­ση των υπουρ­γών Οι­κο­νο­μι­κών του G20 πριν λίγες μέρες: «Οι χώρες θα χρεια­στεί να εφαρ­μό­σουν διαρ­θρω­τι­κές με­ταρ­ρυθ­μί­σεις για να επι­τα­χύ­νουν τον χρόνο που θα χρεια­στεί η ανά­καμ­ψη… Όσον αφορά εκεί­νες τις χώρες που έχουν υπερ­βο­λι­κές ρυθ­μί­σεις, κρα­τι­κές επι­δο­τή­σεις, κα­θε­στώ­τα αδειο­δο­τή­σε­ων, εμπο­ρι­κές προ­στα­σί­ες ως εμπό­δια, θα συ­νερ­γα­στού­με μαζί τους για να ενι­σχύ­σου­με τις αγο­ρές, τις επι­λο­γές και τις προ­ο­πτι­κές τα­χύ­τε­ρης ανά­πτυ­ξης στη διάρ­κεια της ανά­καμ­ψης».

Είναι θε­με­λιώ­δες να θέ­σου­με όλες αυτές τις διε­θνείς δια­στά­σεις στο επί­κε­ντρο των συ­ζη­τή­σε­ων στην Αρι­στε­ρά γύρω από τον Covid-19. Να συν­δέ­σου­με την πάλη ενά­ντια στον ιό με ζη­τή­μα­τα όπως η δια­γρα­φή των χρεών του «Τρί­του Κό­σμου», το τέλος των νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρων προ­γραμ­μά­των διαρ­θρω­τι­κών προ­σαρ­μο­γών του ΔΝΤ και της Πα­γκό­σμιας Τρά­πε­ζες, την κα­τα­βο­λή επα­νορ­θώ­σε­ων για την πε­ρί­ο­δο της αποι­κιο­κρα­τί­ας, τον τερ­μα­τι­σμό του πα­γκό­σμιου εμπο­ρί­ου όπλων, το τέλος των οι­κο­νο­μι­κών κυ­ρώ­σε­ων κ.ο.κ. Όλοι αυτοί οι αγώ­νες είναι στην ουσία ζη­τή­μα­τα πα­γκό­σμιας δη­μό­σιας υγεί­ας –βα­ρύ­νουν άμεσα πάνω στην ικα­νό­τη­τα των φτω­χό­τε­ρων χωρών να πε­ριο­ρί­σουν τις συ­νέ­πειες του ιού και της επα­κό­λου­θης οι­κο­νο­μι­κής ύφε­σης. Δεν αρκεί να μι­λά­με για αλ­λη­λεγ­γύη και αλ­λη­λο­βο­ή­θεια στις δικές μας γει­το­νιές, κοι­νό­τη­τες και μέσα στα δικά μας εθνι­κά σύ­νο­ρα –αν δεν ανα­δει­κνύ­ου­με την πολύ σο­βα­ρό­τε­ρη απει­λή που απο­τε­λεί αυτός ο ιός για τον υπό­λοι­πο πλα­νή­τη. Φυ­σι­κά τα υψηλά επί­πε­δα φτώ­χειας, οι επι­σφα­λείς συν­θή­κες ερ­γα­σί­ας και στέ­γα­σης και η έλ­λει­ψη επαρ­κών υπο­δο­μών υγεί­ας απει­λούν την ικα­νό­τη­τα και των πλη­θυ­σμών της Ευ­ρώ­πης και των ΗΠΑ να πε­ριο­ρί­σουν την επι­δη­μία. Αλλά κά­ποιες κα­μπά­νιες της κοι­νω­νι­κής βάσης στο Νότο χτί­ζουν συμ­μα­χί­ες που αντι­με­τω­πί­ζουν αυτά τα ζη­τή­μα­τα με εν­δια­φέ­ρο­ντες και διε­θνι­στι­κούς τρό­πους.

Χωρίς έναν πα­γκό­σμιο προ­σα­να­το­λι­σμό, δια­κιν­δυ­νεύ­ου­με να ενι­σχύ­σου­με τους τρό­πους με τους οποί­ους ο ιός τρο­φο­δό­τη­σε αβί­α­στα την πο­λι­τι­κή ρη­το­ρι­κή κι αφή­γη­ση των εθνι­κι­στι­κών και ξε­νο­φο­βι­κών κι­νη­μά­των –μια πο­λι­τι­κή δια­πο­τι­σμέ­νη βαθιά από αυ­ταρ­χι­σμό, μια εμ­μο­νή για έλεγ­χο των συ­νό­ρων και έναν εθνι­κό πα­τριω­τι­σμό που λέει «πρώτα η χώρα μου».

/rproject.gr