Ο κόσμος μας στη δίνη απρόβλεπτων αλλαγών μεγάλης κλίμακας

Αναλυτές και διανοούμενοι προσπαθούν να ανιχνεύσουν τη δυναμική του ισχυρότερου σοκ που γνώρισε ο πλανήτης στα μεταπολεμικά χρόνια

Καθώς οι κυ­βερ­νή­σεις αρ­χί­ζουν να σχε­διά­ζουν τη στα­δια­κή χα­λά­ρω­ση των πε­ριο­ρι­στι­κών μέ­τρων, οι πά­ντες κα­τα­νο­ούν ότι ο κό­σμος στον οποίο θα επι­στρέ­ψου­με δια­γρά­φε­ται πολύ δια­φο­ρε­τι­κός από εκεί­νον που αφή­σα­με. Ωστό­σο, πο­λι­τι­κοί και ανα­λυ­τές δι­χά­ζο­νται ως προς την έκτα­ση, το βάθος και τον χα­ρα­κτή­ρα των ανα­τρο­πών που ήδη αλ­λά­ζουν την αν­θρώ­πι­νη συν­θή­κη σε πλα­νη­τι­κή κλί­μα­κα. 

Πέτρος Παπακωνσταντίνου

Ύστε­ρα από κάθε με­γά­λο σοκ, προσ­δο­κί­ες Ανα­γέν­νη­σης και προ­φη­τεί­ες Απο­κά­λυ­ψης βρί­σκουν γό­νι­μο έδα­φος. Αυτό συ­νέ­βη την τε­λευ­ταία ει­κο­σα­ε­τία με την 11η Σε­πτεμ­βρί­ου, όπως και με τη χρη­μα­το­πι­στω­τι­κή κα­τάρ­ρευ­ση του 2008-9. Και στις δύο πε­ρι­πτώ­σεις, ο πλα­νή­της έζησε με­γά­λες ανα­στα­τώ­σεις, αλλά δεν υπήρ­ξε αλ­λα­γή υπο­δείγ­μα­τος. Η Ιστο­ρία δεν άλ­λα­ξε τρο­χιά.

 

Αυτή τη φορά, τα πράγ­μα­τα μπο­ρεί να εξε­λι­χθούν πολύ δια­φο­ρε­τι­κά, καθώς βιώ­νου­με μια οι­κου­με­νι­κή, αστρα­πιαία και εξαι­ρε­τι­κά βίαιη κρίση, χωρίς προη­γού­με­νο στη σύγ­χρο­νη Ιστο­ρία. Όχι τόσο στην υγειο­νο­μι­κή της διά­στα­ση (η ισπα­νι­κή γρίπη του 1918 αφά­νι­σε 50 εκα­τομ­μύ­ρια αν­θρώ­πους, πε­ρί­που το 2% του τότε πα­γκό­σμιου πλη­θυ­σμού), όσο στο πεδίο της οι­κο­νο­μί­ας. Στην Αμε­ρι­κή 17 εκα­τομ­μύ­ρια άν­θρω­ποι έχα­σαν τη δου­λειά τους μέσα σε τρεις μόνο εβδο­μά­δες και στο σύ­νο­λο των ανα­πτυγ­μέ­νων χωρών η οι­κο­νο­μία θα συρ­ρι­κνω­θεί φέτος πε­ρισ­σό­τε­ρο κι από τη Με­γά­λη Ύφεση του 1929-33, εκτι­μά το ΔΝΤ.

 

Ένας τόσο έντο­νος, ιστο­ρι­κών δια­στά­σε­ων, κλο­νι­σμός δεν μπο­ρεί παρά να φέρει εξί­σου ιστο­ρι­κές αλ­λα­γές στη διε­θνή τάξη πραγ­μά­των και στη ζωή των αν­θρώ­πων, σκέ­φτο­νται πολ­λοί. Άλλοι δεν είναι τόσο σί­γου­ροι: “Ο Covid-19 δεν θα αλ­λά­ξει τόσο πολύ τη βα­σι­κή κα­τεύ­θυν­ση της Ιστο­ρί­ας, αλλά θα την επι­τα­χύ­νει. Ο κό­σμος που θα ανα­δυ­θεί από την κρίση θα είναι ανα­γνω­ρί­σι­μος: εξα­σθέ­νι­ση της αμε­ρι­κα­νι­κής ηγε­μο­νί­ας, απορ­ρύθ­μι­ση της πα­γκό­σμιας συ­νερ­γα­σί­ας, εντει­νό­με­νη δια­μά­χη με­γά­λων δυ­νά­με­ων”, εκτι­μά ο Ρί­τσαρντ Χάας, πρό­ε­δρος του Συμ­βου­λί­ου Εξω­τε­ρι­κών Υπο­θέ­σε­ων, ενός από τα σο­βα­ρό­τε­ρα think tank των ΗΠΑ. Το στοί­χη­μα για την κα­τεύ­θυν­ση που θα πάρει ο κό­σμος είναι ανοι­χτό, καθώς η με­γά­λη δο­κι­μα­σία βγά­ζει στην επι­φά­νεια τα κα­λύ­τε­ρα και τα χει­ρό­τε­ρα στοι­χεία του κα­θέ­να μας και των κοι­νω­νιών μας, υπο­στή­ρι­ξε στο Πα­σχα­λι­νό μή­νυ­μά του ο Γερ­μα­νός πρό­ε­δρος Φρανκ- Βάλ­τερ Στάιν­μα­γερ, πει­σμέ­νος ότι αυτοί που θα κρί­νουν τε­λι­κά πού θα γεί­ρει η πλά­στιγ­γα, δεν θα είναι μόνο οι πο­λι­τι­κοί και οι επι­στή­μο­νες, αλλά οι ίδιοι οι λαοί.

 

Το κρά­τος ενι­σχύ­ε­ται, αλλά ποιο κρά­τος;

 

Η ιδέα ότι όλα τα προ­βλή­μα­τα προ­έρ­χο­νται από το κρά­τος και όλες οι λύ­σεις από την αγορά ήταν από τα πρώτα θύ­μα­τα του Covid-19. Ένας πρω­θυ­πουρ­γός των Τόρις, ο Μπό­ρις Τζόν­σον, εθνι­κο­ποί­η­σε τους σι­δη­ρο­δρό­μους που είχαν ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σει Θά­τσερ και Μέι­τζορ. Ο Τραμπ απο­φά­σι­σε να επι­τά­ξει το με­γα­θή­ριο General Motors για την κα­τα­σκευή δε­κά­δων χι­λιά­δων ανα­πνευ­στή­ρων. Σε ΗΠΑ, Ευ­ρώ­πη και Ια­πω­νία, οι κυ­βερ­νή­σεις υιο­θε­τούν προ­γράμ­μα­τα οι­κο­νο­μι­κής στή­ρι­ξης που φτά­νουν το 10% ή και το 20% του ΑΕΠ και πολλά κράτη με­τα­τρέ­πο­νται στον ερ­γο­δό­τη τε­λευ­ταί­ας κα­τα­φυ­γής, κα­λύ­πτο­ντας το 80% ή και το 90% των μι­σθών ερ­γα­ζο­μέ­νων του ιδιω­τι­κού τομέα.

 

Όσοι όμως ορα­μα­τί­ζο­νται μια ανα­βί­ω­ση του ισχυ­ρά πα­ρεμ­βα­τι­κού, σο­σιαλ­δη­μο­κρα­τι­κού κρά­τους- πρό­νοιας, πι­θα­νό­τα­τα θα απο­γοη­τευ­τούν. Τα έκτα­κτα μέτρα είναι προ­σω­ρι­νά και ο λο­γα­ρια­σμός δεν θα αρ­γή­σει να έρ­θει- όπως έγινε και στην κρίση του 2008, όπου εφαρ­μό­στη­κε η συ­ντα­γή «σο­σια­λι­σμός για τις τρά­πε­ζες, νε­ο­φι­λε­λευ­θε­ρι­σμός για τους πολ­λούς». Οι Αντριάν Γούλ­ντριτζ και Μάικλ Μί­κλετ­γου­έιτ γρά­φουν στο πρα­κτο­ρείο Bloomberg ότι «οι κυ­βερ­νή­σεις θα συ­μπιέ­ζο­νται από δύο αντίρ­ρο­πες τά­σεις. Η πρώτη είναι να ανα­πτύ­ξουν το κοι­νω­νι­κό κρά­τος, ιδιαί­τε­ρα στο σύ­στη­μα Υγεί­ας και την κοι­νω­νι­κή ασφά­λι­ση, ώστε να μπο­ρούν να αντι­με­τω­πί­ζουν ανά­λο­γες κρί­σεις στο μέλ­λον. Η άλλη είναι να ισορ­ρο­πή­σουν τους προ­ϋ­πο­λο­γι­σμούς τους, καθώς το δη­μό­σιο χρέος εκτο­ξεύ­ε­ται σε απα­ρά­δε­κτα επί­πε­δα».

 

Πα­ράλ­λη­λα, οι δύο ανα­λυ­τές ανη­συ­χούν για τον κίν­δυ­νο να ανα­δυ­θεί, μέσα από αυτή την κρίση, ένα αυ­ταρ­χι­κό «κρά­τος- Λε­βιά­θαν», στο πρό­τυ­πο που μας άφησε ο Άγ­γλος φι­λό­σο­φος Τόμας Χομπς. «Σε όλο τον κόσμο, ο φόβος επε­λαύ­νει και, προ­κει­μέ­νου να προ­στα­τευ­τού­με από τον τρο­με­ρό ιό, πα­ραι­τού­μα­στε εθε­λου­σί­ως από βα­σι­κά δι­καιώ­μα­τα στον Λε­βιά­θαν του κρά­τους», υπο­στη­ρί­ζουν. Ήδη, αυ­ταρ­χι­κοί ηγέ­τες όπως ο Βί­κτορ Όρ­μπαν στην Ουγ­γα­ρία, εκ­με­ταλ­λεύ­ο­νται την κρίση για να κυ­βερ­νούν με δια­τάγ­μα­τα επ’ αό­ρι­στον, αλλά η κα­μπά­να χτυ­πά­ει για όλους. Η μετά την 11η Σε­πτεμ­βρί­ου Αμε­ρι­κή μας δί­δα­ξε ότι αδια­νό­η­τα μέχρι χθες μέτρα, τύπου νόμου PATRIOT, που θε­σπί­ζο­νται ως προ­σω­ρι­νά σε μια κα­τά­στα­ση εξαί­ρε­σης, μπο­ρεί να επι­βιώ­σουν και μετά τη λήξη του συ­να­γερ­μού.

 

Η πα­γκο­σμιο­ποί­η­ση σε υπο­χώ­ρη­ση

 

Ο Ρό­μπερτ Νί­μπλετ από το Βα­σι­λι­κό Ιν­στι­τού­το Διε­θνών Με­λε­τών (Chatam House) της Βρε­τα­νί­ας βλέ­πει την παν­δη­μία ως «στα­γό­να που ξε­χει­λί­ζει το πο­τή­ρι της πα­γκο­σμιο­ποί­η­σης». Στο ίδιο μήκος κύ­μα­τος, ο διε­θνούς φήμης Γάλ­λος οι­κο­νο­μο­λό­γος Ντα­νιέλ Κοέν εκτι­μά ότι «βλέ­που­με το τέλος ή του­λά­χι­στον την αρχή του τέ­λους του πα­γκο­σμιο­ποι­η­μέ­νου κα­πι­τα­λι­σμού όπως τον γνω­ρί­σα­με τα τε­λευ­ταία σα­ρά­ντα χρό­νια».

 

Το φαι­νό­με­νο είχε αρ­χί­σει πολύ νω­ρί­τε­ρα, με τους εμπο­ρι­κούς πο­λέ­μους και τη νίκη του Τραμπ να απο­τε­λούν χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά συμ­πτώ­μα­τα. Στην πα­ρού­σα δο­κι­μα­σία, η δυ­να­μι­κή επι­τα­χύ­νε­ται. Σε αντί­θε­ση με το 2008, όπου η συ­νερ­γα­σία σε επί­πε­δο G8 βο­ή­θη­σε στη γρή­γο­ρη υπέρ­βα­ση της ύφε­σης, αυτή τη φορά κυ­ριάρ­χη­σε το πνεύ­μα «ο σώζων εαυ­τόν σω­θή­τω». Διε­θνείς πα­ρα­γω­γι­κές αλυ­σί­δες σπάνε και βιο­μη­χα­νί­ες επα­να­πα­τρί­ζο­νται, καθώς ισχυ­ρά κράτη όπως η Αμε­ρι­κή και η Γαλ­λία δια­πι­στώ­νουν ότι το μο­ντέ­λο της εντα­τι­κής εξα­γω­γής κε­φα­λαί­ων στις χώρες χα­μη­λού ερ­γα­τι­κού κό­στους τις με­τέ­τρε­ψε σε ομή­ρους της Κίνας ακόμη και για μά­σκες των 75 σεντς.

 

Μένει να απο­δει­χθεί, όμως, αν θα πρό­κει­ται για ανα­προ­σαρ­μο­γή ή για πλήρη κα­τάρ­ρευ­ση της διε­θνούς οι­κο­νο­μι­κής τάξης. Η αλ­λη­λε­ξάρ­τη­ση των εθνι­κών οι­κο­νο­μιών, ιδίως με­τα­ξύ ΗΠΑ- Κίνας, είναι τόσο βαθιά που το κό­στος της ρήξης και των ανοι­χτών εμπο­ρι­κών πο­λέ­μων θα ήταν τε­ρά­στιο για όλους, όπως έδει­ξε και η πρό­σφα­τη συ­νεν­νό­η­ση ΗΠΑ- Ρω­σί­ας- Σα­ου­δι­κής Αρα­βί­ας για τον τερ­μα­τι­σμό του πο­λέ­μου των τιμών πε­τρε­λαί­ου.

Επι­πλέ­ον, δεν είναι κα­θό­λου αυ­το­νό­η­το ότι το τέλος της πα­γκο­σμιο­ποί­η­σης θα ευ­νο­ού­σε προ­ο­δευ­τι­κές λύ­σεις. Λεπέν και Σαλ­βί­νι εμ­φα­νί­ζουν εαυ­τούς δι­καιω­μέ­νους, ενώ στις ΗΠΑ πυ­κνώ­νουν τα κρού­σμα­τα ρα­τσι­στι­κών επι­θέ­σε­ων ενα­ντί­ον κι­νε­ζι­κής κα­τα­γω­γής Αμε­ρι­κα­νών και στο Πα­ρί­σι ασια­τι­κής προ­έ­λευ­σης πο­λί­τες φο­ρούν T- shirt που γρά­φουν «δεν είμαι ιός». Στο με­τα­ξύ, ο Τραμπ κόβει τη χρη­μα­το­δό­τη­ση στον Πα­γκό­σμιο Ορ­γα­νι­σμό Υγεί­ας για να κα­λύ­ψει τα δικά του, εγκλη­μα­τι­κά λάθη, την ώρα που η αν­θρω­πό­τη­τα χρειά­ζε­ται όσο ποτέ τη διε­θνή συ­νερ­γα­σία για την αντι­με­τώ­πι­ση της μά­στι­γας.

Εξα­σθέ­νι­ση της αμε­ρι­κα­νι­κής ηγε­μο­νί­ας

«Πολύ προ­τού o Covid- 19 αφα­νί­σει τον πλα­νή­τη, το αμε­ρι­κα­νι­κό μο­ντέ­λο βρι­σκό­ταν σε από­το­μη πτώση», δια­πι­στώ­νει ο Χάας. Το σχέ­διο των νε­ο­συ­ντη­ρη­τι­κών επί προ­ε­δρί­ας υιού Μπους για έναν «Νέο Αμε­ρι­κα­νι­κό Αιώνα» μέσω του λε­γό­με­νου πο­λέ­μου κατά της τρο­μο­κρα­τί­ας λει­τούρ­γη­σε ως μπού­μπε­ρανγκ, ανα­δει­κνύ­ο­ντας τα όρια της στρα­τιω­τι­κής ισχύ­ος.

Η πα­ρού­σα κρίση απο­κά­λυ­ψε την εξα­σθέ­νι­ση της ήπιας ισχύ­ος της υπερ­δύ­να­μης. Και πάλι ο Χάας: «Το εσω­τε­ρι­κό πο­λι­τι­κό αδιέ­ξο­δο, η οπλο­κα­το­χή, η κακή δια­χεί­ρι­ση που οδή­γη­σε στη χρη­μα­το­πι­στω­τι­κή κρίση του 2008, η επι­δη­μία των οπιοει­δών και άλλα πολλά έκα­ναν την Αμε­ρι­κή ολο­έ­να και λι­γό­τε­ρο ελ­κυ­στι­κή. Η αργή, ασυ­νάρ­τη­τη και κατά κα­νό­να ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κή απά­ντη­ση της ομο­σπον­δια­κής κυ­βέρ­νη­σης στην παν­δη­μία θα ενι­σχύ­σει τη διά­χυ­τη εντύ­πω­ση ότι οι ΗΠΑ έχουν χάσει το δρόμο τους». Άλλοι ανα­λυ­τές βιά­στη­καν να ανα­κη­ρύ­ξουν την παν­δη­μία ως τη «στιγ­μή Σουέζ» της Αμε­ρι­κής, κατ’ ανα­λο­γία με τη γε­ω­στρα­τη­γι­κή σύ­γκρου­ση του 1956, που απο­τέ­λε­σε τη χα­ρι­στι­κή βολή για τη βρε­τα­νι­κή Αυ­το­κρα­το­ρία.

Έχο­ντας τραυ­μα­τι­στεί από την απο­τυ­χία της να ελέγ­ξει την επι­δη­μία στα αρ­χι­κά της στά­δια, προ­τού ξε­φύ­γει από το Γου­χάν και δια­δο­θεί σε όλο τον κόσμο, η Κίνα επέν­δυ­σε στην απο­τε­λε­σμα­τι­κή απά­ντη­σή της, σε δεύ­τε­ρο χρόνο, και στη δι­πλω­μα­τία της μά­σκας, των για­τρών και των ανα­πνευ­στή­ρων, διεκ­δι­κώ­ντας να κα­λύ­ψει το κενό που άφησε η Αμε­ρι­κή. Ωστό­σο το τε­λι­κός απο­λο­γι­σμός δεν έχει γρα­φτεί ακόμη, καθώς ένα δεύ­τε­ρο κύμα της επι­δη­μί­ας απει­λεί την Κίνα και όλη την Ανα­το­λι­κή Ασία. Σε κάθε πε­ρί­πτω­ση, ο μετα- αμε­ρι­κα­νι­κός κό­σμος δια­γρά­φε­ται όχι κι­νε­ζι­κός, αλλά χα­ο­τι­κά αστα­θής.

Υπαρ­ξια­κά δι­λήμ­μα­τα για την ΕΕ

«Σή­με­ρα η ΕΕ αντι­με­τω­πί­ζει μια ιστο­ρι­κή πρό­κλη­ση, από την οποία θα κρι­θεί το μέλ­λον της και εκεί­νο ολό­κλη­ρου του κό­σμου», τό­νι­σε στο Πα­σχα­λι­νό του μή­νυ­μα ο Πάπας Φρα­γκί­σκος, κα­λώ­ντας την Ένωση να υιο­θε­τή­σει «και­νο­τό­μες λύ­σεις», έκ­φρα­ση που στη σκλη­ρά δο­κι­μα­ζό­με­νη Ιτα­λία έχει γίνει συ­νώ­νυ­μο των πο­θη­τών ευ­ρω­ο­μο­λό­γων. Ωστό­σο η άρ­νη­ση της Γερ­μα­νί­ας και άλλων βο­ρεί­ων χωρών να προ­χω­ρή­σουν σε ρι­ζο­σπα­στι­κά μέτρα ενερ­γη­τι­κής αλ­λη­λεγ­γύ­ης, έχει φέρει την ΕΕ στα πρό­θυ­ρα υπαρ­ξια­κής κρί­σης, πιο επι­κίν­δυ­νης από την κρίση χρέ­ους του 2010, την πρό­κλη­ση του προ­σφυ­γι­κού το 2015 και τη δο­κι­μα­σία του Brexit.

«Σε τι χρειά­ζε­ται λοι­πόν η ΕΕ αν δεν απο­δεί­ξει, στην εποχή του κο­ρω­νοϊ­ού, ότι οι Ευ­ρω­παί­οι μά­χο­νται από κοι­νού για ένα κοινό μέλ­λον», ανα­ρω­τιέ­ται ο Γιούρ­γκεν Χά­μπερ­μας. Ο Γερ­μα­νός φι­λό­σο­φος κα­τη­γο­ρεί και τα δύο κόμ­μα­τα του κυ­βερ­νώ­ντος συ­να­σπι­σμού στη χώρα του για «εγω­κε­ντρι­σμό, οι­κο­νο­μι­κό εθνι­κι­σμό και αυ­το­δι­καί­ω­ση», ση­μειώ­νο­ντας: «Ακόμη και σή­με­ρα, Μέρ­κελ και Σολτς μέ­νουν πει­σμα­τι­κά αγκυ­ρο­βο­λη­μέ­νοι στην πο­λι­τι­κή που ακο­λού­θη­σαν στην κρίση της προη­γού­με­νης δε­κα­ε­τί­ας, παρά τις δια­μαρ­τυ­ρί­ες των χωρών του Νότου, προς με­γά­λο όφε­λος της Γερ­μα­νί­ας και των χωρών του Βορρά».

Είναι αλή­θεια ότι, μετά την απο­καρ­διω­τι­κά αναι­μι­κή απά­ντη­σή τους στα αρ­χι­κά στά­δια της κρί­σης, οι ευ­ρω­παϊ­κοί θε­σμοί ανέ­λα­βαν πιο ου­σια­στι­κές πρω­το­βου­λί­ες, όπως η με­γά­λη ένεση ρευ­στό­τη­τας, ύψους 750 δισ με αγορά ομο­λό­γων από την ΕΚΤ και η πρό­σφα­τη από­φα­ση του Eurogroup για πα­κέ­το στή­ρι­ξης ύψους 540 (κυ­ρί­ως με δά­νεια και εγ­γυ­ή­σεις) μέσω του ESM, της Ευ­ρω­παϊ­κής Τρά­πε­ζας Επεν­δύ­σε­ων και του μη­χα­νι­σμού SURE. Ωστό­σο η επι­κρα­τού­σα αντί­λη­ψη είναι ότι η ΕΕ εξα­κο­λου­θεί να τρέ­χει πίσω από τα γε­γο­νό­τα, κατά το “too little, too late”.

Το κυ­ριό­τε­ρο, βέ­βαιο απο­τέ­λε­σμα της τρέ­χου­σας κρί­σης θα είναι η γι­γά­ντω­ση των ήδη εκρη­κτι­κών αντι­θέ­σε­ων με­τα­ξύ Βορ­ρά- Νότου. Ει­δι­κά η Ιτα­λία θα δει το ήδη πολύ με­γά­λο χρέος της να εκτο­ξεύ­ε­ται σε αστρο­νο­μι­κά ύψη. Η Γερ­μα­νία και οι σύμ­μα­χοί της θα βρε­θούν μπρο­στά στο σκλη­ρό δί­λημ­μα είτε να απο­δε­χτούν το αδια­νό­η­το, δη­λα­δή μια Ένωση με­τα­φο­ράς πόρων, είτε να δια­κιν­δυ­νέ­ψουν τη διάρ­ρη­ξη της ευ­ρω­ζώ­νης, από την οποία αντλούν το με­γα­λύ­τε­ρο μέρος των πλε­ο­να­σμά­των τους.  Οι Γάλ­λοι οι­κο­νο­μο­λό­γοι Λο­ράνς Σια­λόν και Μπα­τίστ Μπρι­ντο­νό προ­τεί­νουν με­ρι­κή δια­γρα­φή των κρα­τι­κών χρεών από την ΕΚΤ με ρήτρα η οποία θα δε­σμεύ­ει τα ευ­νο­ού­με­να κράτη με ενί­σχυ­ση της βιώ­σι­μης ανά­πτυ­ξης και της πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κής προ­στα­σί­ας.

Προς το οι­κου­με­νι­κό βα­σι­κό ει­σό­δη­μα;

Πρό­σφα­τα η συ­ντα­κτι­κή επι­τρο­πή των Financial Times πρό­τει­νε την κα­θιέ­ρω­ση Οι­κου­με­νι­κού Βα­σι­κού Ει­σο­δή­μα­τος (UBI) για όλους τους πο­λί­τες, στο πλαί­σιο ενός “νέου κοι­νω­νι­κού συμ­βο­λαί­ου” για την αντι­με­τώ­πι­ση της επα­πει­λού­με­νης οι­κο­νο­μι­κής κα­τα­στρο­φής και της μα­ζι­κής ανερ­γί­ας.

Η ιδέα του UBI κέρ­δι­ζε έδα­φος αρ­κε­τά χρό­νια τώρα λόγω των φόβων για τις επι­πτώ­σεις της τέ­ταρ­της βιο­μη­χα­νι­κής επα­νά­στα­σης- κυ­ρί­ως της ρο­μπο­τι­κής και της τε­χνη­τής νοη­μο­σύ­νης- στην απα­σχό­λη­ση. Οι υπο­στη­ρι­κτές τους απλώ­νο­νται σε ένα ευρύ φάσμα, από τους με­γα­λο­ε­πι­χει­ρη­μα­τί­ες Ίλον Μασκ της Tesla και Μαρκ Ζά­κερ­μπεργκ της Facebook μέχρι στο­χα­στές της ελευ­θε­ρια­κής Αρι­στε­ράς όπως ο Τόνι Νέ­γκρι. Σε προη­γού­με­νες δε­κα­ε­τί­ες, είχε βρει υπο­στή­ρι­ξη από διά­ση­μους οι­κο­νο­μο­λό­γους δια­φο­ρε­τι­κών σχο­λών σκέ­ψης, όπως ο Κεϋν­σια­νός Τζον Κένεθ Γκαλ­μπρέιθ και ο ιδρυ­τής- πα­τέ­ρας του νε­ο­φι­λε­λευ­θε­ρι­σμού Μίλ­τον Φρί­ντμαν.

Ορι­σμέ­νες ευ­ρω­παϊ­κές χώρες πει­ρα­μα­τί­στη­καν με το εν λόγω μέτρο, χωρίς ιδιαί­τε­ρα εν­θαρ­ρυ­ντι­κά απο­τε­λέ­σμα­τα. Η κε­ντρο­δε­ξιά κυ­βέρ­νη­ση της Φιν­λαν­δί­ας το εφάρ­μο­σε σε πε­ριο­ρι­σμέ­νη κλί­μα­κα για δύο χρό­νια, αλλά το εγκα­τέ­λει­ψε στα τέλη του 2018. Πέρα από την επι­βά­ρυν­ση στα δη­μό­σια οι­κο­νο­μι­κά, οι δύ­σπι­στοι θε­ω­ρούν ότι ισο­δυ­να­μεί με πα­ραί­τη­ση του κρά­τους στην προ­ο­πτι­κή της μα­ζι­κής ανερ­γί­ας και απλά εξα­σφα­λί­ζει στοι­χειώ­δη επι­βί­ω­ση, στο κα­τώ­τα­το επί­πε­δο, των αν­θρώ­πων που πε­τιού­νται εκτός πα­ρα­γω­γι­κής δια­δι­κα­σί­ας. Ο ίδιος ο Τζον Μέι­ναρντ Κέινς ήταν, στην εποχή του, αντί­θε­τος με αυτό το μέτρο, επι­ση­μαί­νο­ντας την ψυ­χο­λο­γι­κή φθορά των αν­θρώ­πων που μέ­νουν μα­κρο­χρό­νια εκτός ερ­γα­σί­ας. Ένα επί­δο­μα ανερ­γί­ας δεν μπο­ρεί να είναι η απά­ντη­ση στον μα­ρα­σμό ολό­κλη­ρων βιο­μη­χα­νι­κών, αγρο­τι­κών και αλιευ­τι­κών κοι­νο­τή­των, που αφα­νί­ζο­νται από την κρίση.

Ηλε­κτρο­νι­κό χρήμα ή το τέλος των με­τρη­τών

Τα capital controls το δρα­μα­τι­κό κα­λο­καί­ρι του 2015 οδή­γη­σαν με­γά­λα στρώ­μα­τα του ελ­λη­νι­κού πλη­θυ­σμού που δεν ήταν μέχρι τότε εξοι­κειω­μέ­να με το πλα­στι­κό χρήμα στις χρε­ω­στι­κές και πι­στω­τι­κές κάρ­τες. Κάτι ανά­λο­γο συμ­βαί­νει σή­με­ρα, σε πα­γκό­σμια κλί­μα­κα, με το ηλε­κτρο­νι­κό χρήμα, καθώς οι δια­δι­κτυα­κές συ­ναλ­λα­γές εκτο­ξεύ­ο­νται, ενώ το ρευ­στό, στη με­ταλ­λι­κή ή στη χάρ­τι­νη μορφή του, γί­νε­ται ανε­πι­θύ­μη­το, ως δυ­νη­τι­κός πα­ρά­γο­ντας μό­λυν­σης.

Η συ­ζή­τη­ση για το επι­κεί­με­νο “τέλος των με­τρη­τών” βρι­σκό­ταν στην ατζέ­ντα ήδη προ κο­ρω­νοϊ­ού. Τε­χνο­λο­γι­κά ανα­πτυγ­μέ­νες χώρες, όπως η Φιν­λαν­δία και η Νότια Κορέα, προ­σα­να­το­λί­ζο­νταν προς την πλήρη κα­τάρ­γη­ση των συ­ναλ­λα­γών με ρευ­στό. Η εμ­φά­νι­ση των κρυ­πτο­νο­μι­σμά­των, τύπου bitcoin, έδωσε ώθηση σε αυτή την τάση, ενώ το Facebook ανα­κοί­νω­σε το δικό του κρυ­πτο­νό­μι­σμα, τη Libra, αν και τε­λευ­ταία φαί­νε­ται να κάνει πίσω. Στις αρχές Φε­βρουα­ρί­ου, προ­τού εν­σκή­ψει για τα καλά η κρίση του Covid- 19 στη Δύση, έξι κε­ντρι­κές τρά­πε­ζες (Αγ­γλί­ας, Ια­πω­νί­ας, Κα­να­δά, Ελ­βε­τί­ας, Σου­η­δί­ας και η ΕΚΤ) σε συ­νερ­γα­σία με την Τρά­πε­ζα Διε­θνών Δια­κα­νο­νι­σμών (BIS) δη­μιούρ­γη­σαν ομάδα ερ­γα­σί­ας η οποία ανέ­λα­βε να με­λε­τή­σει τη δη­μιουρ­γία ψη­φια­κών νο­μι­σμά­των.

Ο αντί­λο­γος στο ψη­φια­κό χρήμα δεν λεί­πει. Το bitcoin έχει επι­κρι­θεί ως σχήμα τύπου “πυ­ρα­μί­δα” ή “αε­ρο­πλα­νά­κι”, ευά­λω­το σε απρό­βλε­πτες δια­κυ­μάν­σεις της αγο­ράς και μέσο για ξέ­πλυ­μα βρό­μι­κου χρή­μα­τος από μα­φί­ες και τρο­μο­κρά­τες. Η πλή­ρης κα­τάρ­γη­ση των με­τρη­τών θε­ω­ρεί­ται αδύ­να­τη για πολ­λές χώρες, ιδιαί­τε­ρα της πε­ρι­φέ­ρειας, ενώ το ψη­φια­κό χρήμα θα κα­ταρ­γή­σει κάθε ιδιω­τι­κό­τη­τα των συ­ναλ­λα­γών, δί­νο­ντας στις τρά­πε­ζες δε­δο­μέ­να ακόμη και για τις πιο προ­σω­πι­κές συ­ναλ­λα­γές μας.

Επέ­λα­ση του ψη­φια­κού κα­πι­τα­λι­σμού

Ενώ βιο­μη­χα­νι­κές και εμπο­ρι­κές επι­χει­ρή­σεις αφα­νί­ζο­νται ή κιν­δυ­νεύ­ουν να αφα­νι­στούν από το τσου­νά­μι της ύφε­σης, οι με­γά­λες ψη­φια­κές πλατ­φόρ­μες επω­φε­λού­νται τα μέ­γι­στα από τα πε­ριο­ρι­στι­κά μέτρα. Ο όμι­λος Alphabet της Google  είδε τα κέρδη του να εκτο­ξεύ­ο­νται και η κί­νη­ση στο Facebook αυ­ξή­θη­κε κατά 50% στις ανα­πτυγ­μέ­νες χώρες. Η Amazon ανα­κοί­νω­σε προ­σλή­ψεις 275.000 υπαλ­λή­λων, κυ­ρί­ως οδη­γών και χει­ρι­στών στις απο­θή­κες, αυ­ξά­νο­ντας το ερ­γα­τι­κό της δυ­να­μι­κό κατά 20% μέσα σε δύο εβδο­μά­δες. Μι­κρό­τε­ροι παί­κτες ανα­πτύσ­σο­νται με εκ­θε­τι­κούς ρυθ­μούς, όπως η πλατ­φόρ­μα τη­λε­δια­σκέ­ψε­ων Zoom, που έχει μπει πια σε σχο­λεία, επι­χει­ρή­σεις και νοι­κο­κυ­ριά, καθώς η τη­λερ­γα­σία και η τη­λεκ­παί­δευ­ση γε­νι­κεύ­ο­νται.

Η παν­δη­μία λει­τουρ­γεί ως κα­τα­λύ­της για την ανά­δυ­ση “ενός νέου, ψη­φια­κού κα­πι­τα­λι­σμού”, εκτι­μά ο Ντα­νιέλ Κοέν, κά­νο­ντας λόγο για “ακραία αριθ­μο­ποί­η­ση”, δη­λα­δή για με­τα­τρο­πή των πά­ντων σε αλ­λη­λου­χί­ες αριθ­μών. Ο Γάλ­λος οι­κο­νο­μο­λό­γος και συγ­γρα­φέ­ας δεν κρύ­βει την ανη­συ­χία του για τις αρ­νη­τι­κές πλευ­ρές αυτής της τάσης: όταν η τη­λερ­γα­σία αντι­κα­θι­στά τη δου­λειά στον κοινό ερ­γα­σια­κό χώρο, η τη­λεϊ­α­τρι­κή την άμεση επαφή με τον για­τρό, η κατ’ οίκον ψυ­χα­γω­γία μέσω Netflix τον κι­νη­μα­το­γρά­φο, οι άν­θρω­ποι θα ζουν πολύ πε­ρισ­σό­τε­ρο από ό,τι χθες σε έναν ει­κο­νι­κό κόσμο, με πιο ατρο­φι­κές κοι­νω­νι­κές σχέ­σεις.

Από την πλευ­ρά του, ο διευ­θυ­ντής της Le Monde Diplomatique Σερζ Αλιμί εφι­στά την προ­σο­χή στη γε­νί­κευ­ση των πρα­κτι­κών ηλε­κτρο­νι­κής πα­ρα­κο­λού­θη­σης των πο­λι­τών. Στο Πα­ρί­σι, drones πα­ρα­κο­λου­θούν πάρκα και άλ­λους δη­μό­σιους χώ­ρους μετά την απα­γό­ρευ­ση της κυ­κλο­φο­ρί­ας, στη Νότια Κορέα και την Ταϊ­βάν όποιος δεν έχει το κι­νη­τό του σε λει­τουρ­γία για κά­μπο­σα λεπτά μπο­ρεί να δε­χθεί έφοδο της αστυ­νο­μί­ας που ελέγ­χει την εφαρ­μο­γή των πε­ριο­ρι­στι­κών μέ­τρων, στην Κίνα οι πο­λί­τες χω­ρί­ζο­νται σε τρεις χρω­μα­τι­κές κα­τη­γο­ρί­ες ανά­λο­γα με την επι­κιν­δυ­νό­τη­τά τους ως προς τον ιό. Σε έκτα­κτες συν­θή­κες σαν τη ση­με­ρι­νή, πα­ρό­μοια μέτρα γί­νο­νται ευ­ρέ­ως απο­δε­κτά, αλλά ο κίν­δυ­νος να μα­κροη­με­ρεύ­σουν φαί­νε­ται υπαρ­κτός. Ήδη προ κο­ρω­νοϊ­ού η κα­θη­γή­τρια του Χάρ­βαρντ Σο­σά­να Ζού­μποφ προει­δο­ποιού­σε, στο βι­βλίο της “Κα­τα­σκο­πευ­τι­κός Κα­πι­τα­λι­σμός”, που έγινε διε­θνές μπεστ σέλερ, για τις τε­ρά­στιες δυ­να­τό­τη­τες κλο­πής και εκ­με­τάλ­λευ­σης των προ­σω­πι­κών δε­δο­μέ­νων πο­λι­τών όχι τόσο από κρα­τι­κές υπη­ρε­σί­ες, όσο από τους γί­γα­ντες της ψη­φια­κής οι­κο­νο­μί­ας.

Εύ­θραυ­στα κράτη στην πε­ρι­φέ­ρεια

Για λό­γους που δεν είναι απο­λύ­τως κα­τα­νοη­τοί, τα κράτη της πε­ρι­φέ­ρειας δεν έχουν γνω­ρί­σει μέχρι τώρα τις σφο­δρές εκ­δη­λώ­σεις της παν­δη­μί­ας που βιώ­νουν οι πιο ανα­πτυγ­μέ­νες χώρες της Ευ­ρώ­πης και της Αμε­ρι­κής. Εν­δε­χο­μέ­νως η κα­τά­στα­ση σε αρ­κε­τές χώρες της Αφρι­κής, της Ασίας, ίσως και της Λα­τι­νι­κής Αμε­ρι­κής να υπο­ε­κτι­μά­ται λόγω ελ­λι­πούς κα­τα­γρα­φής κρου­σμά­των και θα­νά­των.

Σε κάθε πε­ρί­πτω­ση, πολ­λοί φο­βού­νται ότι μια εφιαλ­τι­κών δια­στά­σε­ων υγειο­νο­μι­κή κρίση σε αυτές τις πο­λυ­πλη­θείς πε­ριο­χές του πλα­νή­τη δεν μπο­ρεί να απο­κλει­στεί στο προ­σε­χές μέλ­λον. Ο διά­ση­μος Γάλ­λος οι­κο­νο­μο­λό­γος Τομά Πι­κε­τί προει­δο­ποιεί ότι τα συ­στή­μα­τα Υγεί­ας αυτών των χωρών είναι πολύ αδύ­να­μα για να αντέ­ξουν σε με­γά­λων δια­στά­σε­ων κρίση και εφι­στά την προ­σο­χή στην πρώτη εξέ­γερ­ση εσω­τε­ρι­κών με­τα­να­στών στην Ινδία, οι οποί­οι έχουν μεί­νει χωρίς δου­λειά και εμπο­δί­ζο­νται να γυ­ρί­σουν στα χωριά τους. Ο ακραί­ος συ­νω­στι­σμός στις πα­ρα­γκου­πό­λεις κα­θι­στά πρα­κτι­κά αδύ­να­το να εφαρ­μο­στεί το social distancing, ενώ τε­ρά­στια πλήθη που επι­βιώ­νουν στην άτυπη οι­κο­νο­μία ανη­συ­χούν πε­ρισ­σό­τε­ρο για την πείνα και λι­γό­τε­ρο για την αρ­ρώ­στια.

Στο με­τα­ξύ, η έκρη­ξη του χρέ­ους απει­λεί να απο­στα­θε­ρο­ποι­ή­σει πλή­ρως πολλά εύ­θραυ­στα κράτη της πε­ρι­φέ­ρειας, κάτι που θα μπο­ρού­σε να προ­κα­λέ­σει με­γά­λης κλί­μα­κας με­τα­να­στευ­τι­κά κύ­μα­τα προς το Βορρά. Την πε­ρα­σμέ­νη Κυ­ρια­κή, η G20 άρ­χι­σε να προ­σα­να­το­λί­ζε­ται σε μο­ρα­τό­ριουμ απο­πλη­ρω­μής του χρέ­ους των 76 φτω­χό­τε­ρων χωρών, αλλά είναι πολύ αμ­φί­βο­λο ότι αυτό το (εν πολ­λοίς ανα­γκα­στι­κό) μέτρο θα κα­τα­φέ­ρει να ανα­κό­ψει την πο­ρεία προς την οι­κο­νο­μι­κή και κοι­νω­νι­κή απο­διάρ­θρω­ση.

Η κλι­μα­τι­κή αλ­λα­γή στο ψυ­γείο;

Μια από τις θε­τι­κές συ­νέ­πειες της κατά τα άλλα δρα­μα­τι­κής πε­ρι­πέ­τειας που ζούμε ήταν η σο­βα­ρή μεί­ω­ση των ρύπων που επι­βα­ρύ­νουν την κλι­μα­τι­κή αλ­λα­γή σε πα­γκό­σμια κλί­μα­κα, όπως και η γε­νι­κό­τε­ρη πε­ρι­στο­λή επι­βλα­βών για το πε­ρι­βάλ­λον δρα­στη­ριο­τή­των. Ωστό­σο, και στην κρίση του 2008 είχε συμ­βεί κάτι πα­ρό­μοιο, για να απο­δει­χθεί μόνο βρα­χύ­βια πα­ρέν­θε­ση. Η παν­δη­μία ήταν μια κα­τα­στρο­φή που κλι­μα­κώ­θη­κε με αστρα­πιαία τα­χύ­τη­τα, ενώ η κλι­μα­τι­κή αλ­λα­γή εξε­λίσ­σε­ται σε πιο αρ­γούς ρυθ­μούς, κάτι που επι­τρέ­πει στις κυ­βερ­νή­σεις να βαυ­κα­λί­ζο­νται ότι έχουν ευρύ χρο­νι­κό πε­ρι­θώ­ριο για την αντι­με­τώ­πι­σή της.

‘Ηδη η Βρε­τα­νία ανα­κοί­νω­σε την ανα­βο­λή της Διε­θνούς Διά­σκε­ψης του ΟΗΕ για την Κλι­μα­τι­κή Αλ­λα­γή (COP26), που επρό­κει­το να φι­λο­ξε­νή­σει τον Νο­έμ­βριο, καθώς η παν­δη­μία δεν άφηνε τον απα­ραί­τη­το χρόνο για τις κο­πιώ­δεις δι­πλω­μα­τι­κές προ­ε­τοι­μα­σί­ες που απαι­τού­νταν προς ανα­ζή­τη­ση συμ­φω­νί­ας. Τα χει­ρό­τε­ρα, πι­θα­νό­τα­τα, έπο­νται. Αντι­μέ­τω­πες με την ασφυ­κτι­κή πίεση για επα­νεκ­κί­νη­ση της οι­κο­νο­μί­ας, οι κυ­βερ­νή­σεις είναι πολύ πι­θα­νό να άρουν πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κούς πε­ριο­ρι­σμούς που ήδη είχαν επι­βά­λει. Όχι απροσ­δό­κη­τα, πρώτη άνοι­ξε το χορό η κυ­βέρ­νη­ση Τραμπ, δί­νο­ντας την άδεια σε επι­χει­ρή­σεις να πα­ρα­βιά­ζουν τα πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κά όρια εφό­σον απο­δε­δειγ­μέ­να υπέ­στη­σαν σο­βα­ρή ζημιά από την παν­δη­μία και τα πε­ριο­ρι­στι­κά μέτρα.

Ασφα­λώς, οι­κο­λο­γι­κές ορ­γα­νώ­σεις και κι­νή­μα­τα θα συ­γκρου­στούν με πα­ρό­μοιες επι­λο­γές, το­νί­ζο­ντας ότι ίσα- ίσα η πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κή κα­τα­στρο­φή, η απο­ψί­λω­ση των δασών, η πυ­ρε­τι­κή αστι­κο­ποί­η­ση και η κα­τα­στρο­φή βιό­το­πων ευ­νο­ούν τη με­τά­δο­ση φο­νι­κών ιών στον άν­θρω­πο και τη γρή­γο­ρη εξά­πλω­ση των επι­δη­μιών. Ωστό­σο ο αγώ­νας τους θα δοθεί σε πιο δυ­σμε­νές, ανη­φο­ρι­κό έδα­φος.

Κοι­νω­νι­κές εντά­σεις στην ημε­ρή­σια διά­τα­ξη

Η πε­ρα­σμέ­νη χρο­νιά ση­μα­δεύ­τη­κε από ένα πλα­νη­τι­κό κύμα με­γά­λων λαϊ­κών εξε­γέρ­σε­ων διαρ­κεί­ας από το Χονγκ Κονγκ μέχρι τη Χιλή και από τα Κί­τρι­να Γι­λέ­κα της Γαλ­λί­ας μέχρι τον Λί­βα­νο και το Ιράκ. Ο κο­ρω­νο­ϊ­ός έβαλε φρένο σε αυτό το φαι­νό­με­νο, αλλά μόνο για το με­τα­φέ­ρει προ­σω­ρι­νά στο Δια­δί­κτυο.

“Ο ιός ξυπνά την πάλη των τά­ξε­ων”, έγρα­φαν την πε­ρα­σμέ­νη Τρίτη οι Times του Λον­δί­νου και επε­ξη­γού­σαν: “Φτω­χοί και πλού­σιοι βιώ­νουν την κρίση με δια­φο­ρε­τι­κούς τρό­πους, κάτι που δη­μιουρ­γεί κοι­νω­νι­κές αντι­θέ­σεις, οι οποί­ες είναι πι­θα­νό να επι­βιώ­σουν για με­γά­λο διά­στη­μα, αφό­του η μά­στι­γα θα έχει φύγει… Οι μη προ­νο­μιού­χοι και οι εθνι­κές μειο­νό­τη­τες κά­νουν τις πιο επι­κίν­δυ­νες δου­λειές, αρ­ρω­σταί­νουν και πε­θαί­νουν πιο γρή­γο­ρα από τους πλού­σιους, τους λευ­κούς και τους προ­νο­μιού­χους”.

Στο ίδιο μήκος κύ­μα­τος, ο ανα­λυ­τής του Bloomberg Αντρέ­ας Κλουντ εκτι­μά ότι η παν­δη­μία “ενι­σχύ­ει τις προ­ϋ­πάρ­χου­σες συν­θή­κες κοι­νω­νι­κής ανι­σό­τη­τας απ’ όπου περ­νά­ει. Σύ­ντο­μα αυτό θα προ­κα­λέ­σει κοι­νω­νι­κή ανα­τα­ρα­χή, ακόμη και εξε­γέρ­σεις ή επα­να­στά­σεις”. Ο Κλουντ εκτι­μά ότι η απώ­λεια ει­σο­δη­μά­των και κυ­ρί­ως η μα­ζι­κή ανερ­γία θα ενι­σχύ­σουν “νέα λαϊ­κι­στι­κά ή και ρι­ζο­σπα­στι­κά κι­νή­μα­τα”, τα οποία απεύ­χε­ται μεν, αλλά θε­ω­ρεί πολύ πι­θα­νό να προ­κύ­ψουν τους επό­με­νους μήνες.

rproject.gr