Η Μεγάλη Περιπέτεια της Αθήνας

ΑΠΟΦΑΣΗ Δ.Σ. ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΑΣΤΩΝ (Υποψηφίων Διδακτόρων) Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου

Η δε­κα­ε­τία της οι­κο­νο­μι­κής κρί­σης και των μέ­τρων λι­τό­τη­τας άφησε τα ση­μά­δια της στις πό­λεις, τα κέ­ντρα και τις γει­το­νιές τους. Ει­δι­κά στην Αθήνα, το απο­τύ­πω­μα της κρί­σης πα­ρα­μέ­νει ορατό μέσω της έντα­σης των κοι­νω­νι­κο-οι­κο­νο­μι­κών ανι­σο­τή­των, της στε­γα­στι­κής κρί­σης, της φτώ­χειας και των λου­κέ­των στα κα­τα­στή­μα­τα. Το κέ­ντρο της Αθή­νας είναι δια­χρο­νι­κά ο “πυ­κνω­τής” όλων εκεί­νων των φαι­νο­μέ­νων που επη­ρε­ά­ζουν την ζωή στην πόλη. Ακόμα και κατά τη διάρ­κεια της κρί­σης το Αθη­ναϊ­κό κέ­ντρο έδει­ξε μια δυ­να­μι­κή δια­τή­ρη­σης του χα­ρα­κτή­ρα του, της πο­λυ-λει­τουρ­γι­κό­τη­τάς του και του ρόλου του να προ­σελ­κύ­ει το σύ­νο­λο των δια­φο­ρε­τι­κών κοι­νω­νι­κο-οι­κο­νο­μι­κών στρω­μά­των της Αθή­νας, συ­μπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων των πιο “ευά­λω­των” κα­τοί­κων -των μι­κρο­με­σαί­ων, των φτω­χών, των με­τα­να­στών-τριών. Τα κυ­κλο­φο­ρια­κά προ­βλή­μα­τα που δια­χρο­νι­κά το χα­ρα­κτη­ρί­ζουν, η έλ­λει­ψη χώρων για την απρό­σκο­πτη κί­νη­ση των πεζών, παι­διών, ΑμΕΑ, κλπ., οι λίγοι και πα­ρα­με­λη­μέ­νοι δη­μό­σιοι χώροι (όχι μόνο του κέ­ντρου αλλά και των γει­το­νιών της Αθή­νας), δεν απο­τέ­λε­σαν εμπό­διο στη λει­τουρ­γία του ως πόλου έλξης για τις ανά­γκες των κα­τοί­κων και των ερ­γα­ζο­μέ­νων της πόλης.

Πα­ράλ­λη­λα, τα τε­λευ­ταία χρό­νια το αθη­ναϊ­κό κέ­ντρο απο­τέ­λε­σε και πόλο έλξης για επι­σκέ­πτες και του­ρί­στες οι οποί­οι εκτός του αρ­χαιο­λο­γι­κού μνη­μεια­κού απο­θέ­μα­τος ανα­κα­λύ­πτουν την Αθήνα, ως μια ιδιαί­τε­ρη και ζω­ντα­νή σύγ­χρο­νη πόλη, που φέρει και δια­πραγ­μα­τεύ­ε­ται συλ­λο­γι­κά την πρό­σφα­τη ιστο­ρι­κή μνήμη της. Από την άλλη, η έκρη­ξη του αστι­κού του­ρι­σμού συ­νο­δεύ­ε­ται και από νέες πρα­κτι­κές στην αγορά ακι­νή­των (π.χ. Airbnb, Golden Visa), που δη­μιουρ­γούν επεί­γο­ντα προ­βλή­μα­τα αλ­λά­ζο­ντας τον ποι­κι­λό­μορ­φο χάρτη της πόλης μέσω του εκτο­πι­σμού κα­τοί­κων χα­μη­λό­τε­ρων ει­σο­δη­μά­των, αύ­ξη­σης των ενοι­κί­ων για την κα­τοι­κία, το μικρό εμπό­ριο και την μικρή βιο­τε­χνία και διάρ­ρη­ξη του κοι­νω­νι­κο-οι­κο­νο­μι­κού ιστού μέσω της εμπο­ρευ­μα­το­ποί­η­σής της του­ρι­στι­κά και όχι μόνο.

Η συ­νε­χι­ζό­με­νη παν­δη­μία και ο “εγκλει­σμός” στον οποίο υπο­χρε­ώ­θη­καν οι κά­τοι­κοι, σε συν­δυα­σμό με την απα­γό­ρευ­ση πρό­σβα­σης σε ζω­τι­κούς χώ­ρους πρα­σί­νου στο Δήμο Αθη­ναί­ων ενέ­τει­ναν τον συ­νω­στι­σμό στο σπίτι[1] και κυ­ρί­ως έδει­ξαν την ανά­γκη για τη χω­ρι­κή και κοι­νω­νι­κή “συ­νά­ντη­ση” των κα­τοί­κων στον δη­μό­σιο χώρο. Και όμως, τα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά αστι­κής ανά­πτυ­ξης του κέ­ντρου της Αθή­νας ανέ­κα­θεν δη­μιουρ­γού­σαν ευ­νοϊ­κές προ­ϋ­πο­θέ­σεις για την ανά­γκη αυτή: η πο­λυ-λει­τουρ­γι­κό­τη­τα, ο συ­νε­κτι­κός αστι­κός ιστός, η μίξη των χρή­σε­ων και η κοι­νω­νι­κή ποι­κι­λό­τη­τα της Αθή­νας δη­μιουρ­γούν μέχρι και σή­με­ρα ένα πε­ρι­βάλ­λον στο οποίο η υπαρ­κτή χω­ρι­κή “γειτ­νί­α­ση” αν­θρώ­πων, χρή­σε­ων και δρα­στη­ριο­τή­των (όρος σε αντί­θε­ση με την “απο­στα­σιο­ποί­η­ση”) ενι­σχύ­ει και την κοι­νω­νι­κή.

Το σχέ­διο για τον “Με­γά­λο Πε­ρί­πα­το της Αθή­νας”[2] εξαγ­γέλ­θη­κε ακρι­βώς εν μέσω μιας εξαι­ρε­τι­κά κρί­σι­μης συν­θή­κης, όχι μο­νά­χα κατά τη διάρ­κεια των μέ­τρων για την παν­δη­μία και την ανα­γκαία “κοι­νω­νι­κή απο­στα­σιο­ποί­η­ση”, αλλά και στο πλαί­σιο των επί­μο­νων επι­πτώ­σε­ων της κρί­σης και της έντο­νης τάσης του­ρι­στι­κο­ποί­η­σης της Αθή­νας. Ο ένας από τους τρεις στό­χους των επεμ­βά­σε­ων του σχε­δί­ου, όπως ανα­φέ­ρο­νται στην πα­ρου­σί­α­σή[3] του κατά τη συ­νε­δρί­α­ση του Δη­μο­τι­κού Συμ­βου­λί­ου της Αθή­νας (11 Μαΐου 2020) είναι αυτός της “κοι­νω­νι­κής από­στα­σης στον δη­μό­σιο χώρο”. Θα μπο­ρού­σε να ισχυ­ρι­στεί εύ­λο­γα κά­ποιος πως η στό­χευ­ση αυτή έρ­χε­ται σε αντί­θε­ση με τον ίδιο τον ορι­σμό και ρόλο του δη­μό­σιου χώρου, ως χώρου “συ­νά­ντη­σης”, ως κα­τε­ξο­χήν πε­δί­ου στο οποίο οι κοι­νω­νι­κές απο­στά­σεις με­τα­ξύ των χρη­στών του χώρου μειώ­νο­νται.

Το σχέ­διο, εστιά­ζει σε επι­μέ­ρους ζη­τή­μα­τα λει­τουρ­γί­ας του δη­μό­σιου χώρου, απο­φεύ­γο­ντας μια ολι­στι­κή προ­σέγ­γι­ση που θα αφορά συ­νο­λι­κά τον κοι­νω­νι­κο-οι­κο­νο­μι­κό χα­ρα­κτή­ρα του κέ­ντρου, την προ­σβα­σι­μό­τη­τα από όλους και τον ελεύ­θε­ρο χα­ρα­κτή­ρα του δη­μό­σιου χώρου. Συ­γκε­κρι­μέ­να, όσον αφορά τις κυ­κλο­φο­ρια­κές πα­ρεμ­βά­σεις, αυτές στη­ρί­ζο­νται μόνο σε το­πι­κές κυ­κλο­φο­ρια­κές έρευ­νες, αγνο­ώ­ντας μια ευ­ρύ­τε­ρη με­λέ­τη των κυ­κλο­φο­ρια­κών ανα­γκών της πόλης σε μη­τρο­πο­λι­τι­κό επί­πε­δο. Για πα­ρά­δειγ­μα, η δη­μιουρ­γία εκτε­τα­μέ­νων δι­κτύ­ων πε­ζο­δρό­μων και πο­δη­λα­το­δρό­μων που θα βελ­τί­ω­ναν τη σύν­δε­ση του κέ­ντρου με τις γει­το­νιές της Αθή­νας, θα ενί­σχυε την προ­σβα­σι­μό­τη­τα για τους κα­τοί­κους, πέρα από τα ση­μεία ιστο­ρι­κού εν­δια­φέ­ρο­ντος και τη θε­μα­τι­κή κα­τά­τμη­ση της πόλης σε “του­ρι­στι­κούς θύ­λα­κες”. Αντ’ αυτού, η δια­πλά­τυν­ση των πε­ζο­δρο­μί­ων και η επέ­κτα­ση των χώρων πρα­σί­νου προ­τεί­νε­ται να εφαρ­μο­στεί σε ήδη “πρά­σι­νους” οδι­κούς άξο­νες όπως η Ηρώ­δου Ατ­τι­κού, αντί για συ­νοι­κί­ες του κέ­ντρου με χρό­νιες οξυ­μέ­νες ελ­λεί­ψεις σε χώ­ρους πρα­σί­νου, παι­δι­κές χαρές, κ.λπ. όπως τα Εξάρ­χεια, του Γκύζη, η Κυ­ψέ­λη. Τα προ­βλή­μα­τα που έχει ήδη προ­κα­λέ­σει η εφαρ­μο­γή του σχε­δί­ου έχουν δια­τα­ρά­ξει την κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα όσων ζουν και ερ­γά­ζο­νται στο κέ­ντρο της πόλης, επι­βα­ρύ­νο­ντας τους με με­γά­λη κυ­κλο­φο­ρια­κή συμ­φό­ρη­ση στην Πα­νε­πι­στη­μί­ου και τους γύρω δρό­μους. Ερω­τή­μα­τα δε εγεί­ρο­νται με ζη­τή­μα­τα προ­σβα­σι­μό­τη­τας από ΑΜΕΑ στην πε­ριο­χή δια­μόρ­φω­σης καθώς και με τα υψηλά κο­στο­λο­γη­μέ­να τι­μο­λό­για αστι­κού εξο­πλι­σμού που για την ώρα έχουν δει το φως της δη­μο­σιό­τη­τας.

Επι­πλέ­ον, η πρό­τα­ση δεν στη­ρί­ζε­ται με σα­φή­νεια σε κά­ποιο σχε­δια­σμό προ­στα­σί­ας για τις υφι­στά­με­νες δρα­στη­ριό­τη­τες του αθη­ναϊ­κού κέ­ντρου, δεν προ­βλέ­πει δη­λα­δή τις επι­πτώ­σεις του “Με­γά­λου Πε­ρι­πά­του” στο πα­ρα­δο­σια­κό εμπό­ριο και τις υπάρ­χου­σες χρή­σεις και αξία της γης. Οι προ­τει­νό­με­νες εκτε­τα­μέ­νες πε­ζο­δρο­μή­σεις, χωρίς την ανά­λο­γη προ­στα­σία των χρή­σε­ων γης και των χρη­στών της πόλης, μάλ­λον απει­λούν παρά ενι­σχύ­ουν τις πα­ρα­δο­σια­κές εμπο­ρι­κές λει­τουρ­γί­ες. Προ­οι­κο­νο­μεί­ται αντί­θε­τα η αντι­κα­τά­στα­σή τους με χρή­σεις κατά βάση του­ρι­στι­κές ή ανα­ψυ­χής -που απευ­θύ­νο­νται πε­ρισ­σό­τε­ρο σε εκεί­νους που θέ­λουν να κα­τα­να­λώ­σουν (σ)το κέ­ντρο της πόλης (επι­σκέ­πτες και του­ρί­στες), παρά στους χρή­στες του (κα­τοί­κους, ερ­γα­ζό­με­νους, γυ­ναί­κες ή με­τα­νά­στες)-, διευ­κο­λύ­νο­ντας την ανε­ξέ­λεγ­κτη αύ­ξη­ση των ενοι­κί­ων μα­κρο­χρό­νιας μί­σθω­σης κα­τοι­κιών ή επαγ­γελ­μα­τι­κών χώρων. Με τη διά­θε­ση όλο και με­γα­λύ­τε­ρου μέ­ρους του δη­μό­σιου χώρου σε χρή­σεις εστί­α­σης (τρα­πε­ζο­κα­θί­σμα­τα), ο δη­μό­σιος χώρος αντί να αυ­ξά­νε­ται και να δια­τί­θε­ται ελεύ­θε­ρα στο κοινό, εμπο­ρευ­μα­το­ποιεί­ται, απο­κλεί­ο­ντας όχι μόνο συ­γκε­κρι­μέ­να κοι­νω­νι­κά στρώ­μα­τα αλλά και συρ­ρι­κνώ­νο­ντας όποιες δυ­να­τό­τη­τες εναλ­λα­κτι­κής χρή­σης και δρά­σης στον κοινό ελεύ­θε­ρο χώρο της πόλης.

Ένα ακόμη ζή­τη­μα ιδιαί­τε­ρης ση­μα­σί­ας είναι, ότι το προ­τει­νό­με­νο σχέ­διο φαί­νε­ται να αγνο­εί τα προ­βλή­μα­τα που αντι­με­τω­πί­ζει η Αθήνα σχε­τι­κά με τις κλι­μα­τι­κές αλ­λα­γές, την ατμο­σφαι­ρι­κή ρύ­παν­ση και την ποιό­τη­τα του πε­ρι­βάλ­λο­ντος. Την στιγ­μή που οι δυ­σοί­ω­νες για το πε­ρι­βάλ­λον προ­βλέ­ψεις πλη­θαί­νουν και πολ­λές μη­τρο­πό­λεις του κό­σμου προ­σπα­θούν να προ­σαρ­μο­στούν στα νέα δε­δο­μέ­να η σχε­δια­ζό­με­νη πα­ρέμ­βα­ση απο­δει­κνύ­ε­ται επι­μέ­ρους και ση­μεια­κή, πολύ μα­κριά ακόμη κι από τους στό­χους των διε­θνών ορ­γα­νι­σμών (SDG, Goal 11: Make cities and human settlements inclusive, safe, resilient and sustainable[4]).

Μία τόσο ση­μα­ντι­κή πο­λε­ο­δο­μι­κή πα­ρέμ­βα­ση υπερ­το­πι­κής ση­μα­σί­ας για το κέ­ντρο της Αθή­νας θα όφει­λε να έχει τεθεί υπό δη­μό­σια δια­βού­λευ­ση από τον Δήμο Αθη­ναί­ων, πριν την εφαρ­μο­γή του σχε­δί­ου και της πο­λι­τι­κής ανά­πλα­σης που αυτό κα­θο­ρί­ζει. Οι πα­ρεμ­βά­σεις τέ­τοιας κλί­μα­κας που επη­ρε­ά­ζουν άμεσα κι έμ­με­σα κα­τοί­κους, επαγ­γελ­μα­τί­ες, ερ­γα­ζό­με­νους κλπ. οφεί­λουν να υπη­ρε­τούν τις αρχές του συ­νο­λι­κού σχε­δια­σμού που εδρά­ζει στις συμ­με­το­χι­κές και δη­μο­κρα­τι­κές δια­δι­κα­σί­ες με όρους δια­φά­νειας και δια­λό­γου. Αντι­θέ­τως, οι fast track δια­δι­κα­σί­ες που εφαρ­μό­ζο­νται προ­κρί­νουν την επι­κίν­δυ­νη ευ­ε­λι­ξία στον σχε­δια­σμό υπο­δαυ­λί­ζο­ντας το δη­μό­σιο συμ­φέ­ρον. Αυτή η πρα­κτι­κή έρ­χε­ται σε επα­νά­λη­ψη της πα­ρά­τυ­πης ανά­πλα­σης της πλα­τεί­ας Ομο­νοί­ας. Εκεί, η δη­μο­τι­κή αρχή, άκρως αντι­δη­μο­κρα­τι­κά, αγνό­η­σε κάθε νό­μι­μη δια­δι­κα­σία—ανά­γκη νέου δια­γω­νι­σμού/έλεγ­χο και εγκρί­σεις από το Συμ­βού­λιο πο­λε­ο­δο­μι­κών Θε­μά­των και Αμ­φι­σβη­τή­σε­ως (ΣΥ­ΠΟ­ΘΑ) ή το Συμ­βού­λιο Αρ­χι­τε­κτο­νι­κής–, με στόχο την υλο­ποί­η­ση ενός έργου με με­λέ­τη από ιδιω­τι­κούς φο­ρείς, με κύρια συμ­με­το­χή των ιδιο­κτη­τών προ­σκεί­με­νων ξε­νο­δο­χεί­ων, και με  εξαι­ρε­τι­κά αμ­φί­βο­λης ποιό­τη­τας απο­τέ­λε­σμα.

Η πρό­τα­ση για τον “Με­γά­λο Πε­ρί­πα­το της Αθή­νας” μπο­ρεί να συμ­βάλ­λει ου­σια­στι­κά στη βελ­τί­ω­ση της ζωής της πόλης μόνο εφό­σον συ­μπε­ρι­λά­βει συ­γκε­κρι­μέ­νες θε­σμι­κές πο­λε­ο­δο­μι­κές και πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κές ρυθ­μί­σεις για το ευ­ρύ­τε­ρο αθη­ναϊ­κό κέ­ντρο και όχι τμη­μα­τι­κές σχε­δια­στι­κές/κυ­κλο­φο­ρια­κές προ­τά­σεις. Εφαρ­μό­ζο­ντας σαφή πο­λι­τι­κή και θε­σμο­θε­τώ­ντας την προ­στα­σία των χρή­σε­ων του κέ­ντρου, ει­δι­κά των πα­ρα­δο­σια­κών λει­τουρ­γιών και δρα­στη­ριο­τή­των και του ει­δι­κού εμπο­ρί­ου, η πόλη μπο­ρεί να δια­τη­ρή­σει ζω­ντα­νή τη διά­δρα­ση των δια­φο­ρε­τι­κών επαγ­γελ­μά­των, κοι­νω­νι­κών ομά­δων και χρή­σε­ων που γεν­νούν το δυ­να­μι­κό και ιδιαί­τε­ρο χα­ρα­κτή­ρα της. Προς αυτή την κα­τεύ­θυν­ση, η οριο­θέ­τη­ση των τιμών των ενοι­κί­ων, τόσο για επαγ­γελ­μα­τι­κή χρήση όσο και για χρήση κα­τοι­κί­ας, γε­νι­κά στο κέ­ντρο της Αθή­νας και ει­δι­κό­τε­ρα στις πε­ριο­χές πα­ρέμ­βα­σης του σχε­δί­ου θα όφει­λε επί­σης να απο­τε­λεί μέρος των θε­σμι­κών ρυθ­μί­σε­ων της πρό­τα­σης. Αντί όλων αυτών μέχρι στιγ­μής υπάρ­χει μόνο η υπό­σχε­ση του υπουρ­γού πε­ρι­βάλ­λο­ντος και ενέρ­γειας για κα­τάρ­γη­ση του ορίου των 100 κλι­νών για τα ξε­νο­δο­χεία στην πε­ριο­χή του κέ­ντρου με το νέο χω­ρο­τα­ξι­κό νο­μο­σχέ­διο καθώς επί­σης και το άρθρο 99 του πρό­σφα­τα ψη­φι­σμέ­νου πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κού νόμου (4685/2020) που αλ­λοιώ­νει ευ­θέ­ως τις υφι­στά­με­νες χρή­σεις γης στο εμπο­ρι­κό τρί­γω­νο της Αθή­νας .

Στο πλαί­σιο ενός τέ­τοιου σχε­δί­ου υπερ­το­πι­κής ση­μα­σί­ας και με την πρό­θε­ση ου­σια­στι­κής έντα­ξης όλων των κοι­νω­νι­κών στρω­μά­των που ζουν στο κέ­ντρο της πόλης, η με­λέ­τη οφεί­λει να συ­μπε­ρι­λά­βει τη συ­γκρό­τη­ση στε­γα­στι­κής πο­λι­τι­κής ενά­ντια στον εκτο­πι­σμό των κα­τοί­κων και τη συ­μπε­ρί­λη­ψή τους στον δη­μό­σιο χώρο που δη­μιουρ­γεί­ται. Δια­φο­ρε­τι­κά, οι νέες τά­σεις στο real estate και οι τά­σεις εμπο­ρευ­μα­το­ποί­η­σης της Αθή­νας που “σιω­πη­ρά” εκτο­πί­ζουν κα­τοί­κους και ερ­γα­ζό­με­νους από το κέ­ντρο, αλ­λη­λο­τε­μνό­με­νες με τις προ­τά­σεις σχε­δια­σμού του “Με­γά­λου Πε­ρι­πά­του” που “δη­μιουρ­γούν χώρο” κυ­ρί­ως για κα­τα­να­λω­τές και όχι για χρή­στες του δη­μό­σιου χώρου θα έχουν ως απο­τέ­λε­σμα τη δη­μιουρ­γία ενός κέ­ντρου για λί­γους, εξευ­γε­νι­σμέ­νη “βι­τρί­να” μιας πόλης που στα­δια­κά θα χάνει τους κα­τοί­κους της και τις ζω­τι­κές λει­τουρ­γί­ες και δρα­στη­ριό­τη­τές της. Πρό­κει­ται για μια νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρη λο­γι­κή αντι­με­τώ­πι­σης της πόλης, όχι ως κοι­νω­νι­κό αγαθό αλλά ως προ­ϊ­όν προς αξιο­ποί­η­ση με όρους αγο­ράς και αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τας των πό­λε­ων. Για ακόμη μία φορά -και σε συ­νέ­χεια πολ­λών αντί­στοι­χων πα­ρεμ­βά­σε­ων του πα­ρελ­θό­ντος- γι­νό­μα­στε μάρ­τυ­ρες μιας αντι­δρα­στι­κής ανα­διάρ­θρω­σης του κέ­ντρου της πόλης και με­τα­τρο­πής του σε πεδίο στεί­ρου θε­ά­μα­τος και κα­τα­νά­λω­σης.

 

[1] https://​www.​kathimerini.​gr/​1074716/​article/​epi​kair​otht​a/​ellada/​otan-​o-​synwstismos-​metafer8hke-​sto-​spiti

[2] https://​www.​iefimerida.​gr/​sites/​default/​files/​2020-​05/​%CE%9F%20%CE%9C%CE%B5%CE%B3%CE%AC%CE%BB%CE%BF%CF%82%20%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%AF%CF%80%CE%B1%CF%84%CE%BF%CF%82.​pdf

[3] https://​www.​nrso.​ntua.​gr/​geyannis/​wp-​content/​uploads/​geyannis-​cp415.​pdf

[4] https://​sus​tain​able​deve​lopm​ent.​un.​org/​sdg11

/rproject.gr