Η παραχώρηση έτοιμων κατοικιών αποτελούσε τη βασική πολιτική του ΟΕΚ, με τους δικαιούχους να καταβάλλουν ένα μικρό αντίτιμο προκειμένου να αποκτήσουν την κυριότητα • Η διανομή των διαμερισμάτων γινόταν κατόπιν κλήρωσης με βάση κριτήρια κοινωνικά και εντοπιότητας
Η κοινωνική κατοικία στην Ελλάδα αναπτύχθηκε από τον Μεσοπόλεμο έως το 2012 κυρίως μέσω της ανέγερσης συγκροτημάτων σε διάφορες πόλεις. Είχε τη μορφή της παροχής στέγης από το κράτος σε πρόσφυγες, εσωτερικούς μετανάστες και εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα, με κυριότερους φορείς το υπουργείο Πρόνοιας και τον Οργανισμό Εργατικής Κατοικίας (ΟΕΚ). Στην Αθήνα κατασκευάστηκε ένας σχετικά μεγάλος αριθμός τέτοιων συγκροτημάτων.
Νικολίνα Μυωφά*
Ο τομέας της κοινωνικής κατοικίας αναπτύχθηκε για πρώτη φορά μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανάγκη στέγασης ενός μεγάλου αριθμού προσφύγων από τη Μικρά Ασία, την Ανατολική Θράκη και τον Πόντο. Αρχικά, το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων και η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων κατασκεύασαν παραπήγματα για την προσωρινή στέγασή τους, ενώ από το 1930 το υπουργείο Πρόνοιας ανέλαβε την κατασκευή πολυκατοικιών για την οριστική στεγαστική τους αποκατάσταση. Τα διαμερίσματα δόθηκαν στους πρόσφυγες αποκλειστικά για ιδιοκατοίκηση. Ωστόσο, δεν παραχωρήθηκαν δωρεάν −παρότι το κράτος είχε ήδη πληρωθεί από τις ανταλλάξιμες περιουσίες− αλλά καταβλήθηκε το ανάλογο αντίτιμο στο υπουργείο Πρόνοιας, με κάποιες διευκολύνσεις. Η διανομή των διαμερισμάτων γινόταν με κλήρωση, με βάση το μέγεθος της οικογένειας.
Με αφορμή το ζήτημα της στέγασης των προσφύγων μπήκαν τα θεμέλια για τη δημιουργία ευρύτερης κοινωνικής πολιτικής για την κατοικία. Ωστόσο, η κοινωνική κατοικία παρέμεινε αυστηρά προσφυγική, καθώς τα γηγενή, φτωχά στρώματα δεν εντάχθηκαν στο πρόγραμμα κοινωνικής κατοικίας της μεσοπολεμικής περιόδου.
Οι προσφυγικές πολυκατοικίες της μεσοπολεμικής περιόδου εντοπίζονται στον Δήμο Αθηναίων (Δουργούτι, Στέγη Πατρίδος, λεωφόρος Αλεξάνδρας και Ερυθρός Σταυρός), καθώς και σε γειτονικούς δήμους, όπως της Καισαριανής και της Καλλιθέας. Επιπλέον στην ευρύτερη περιοχή του Πειραιά εντοπίζονται τα συγκροτήματα του Ρέντη και της Δραπετσώνας, ενώ στον Δήμο Πειραιά το συγκρότημα στους Αγίους Αναργύρους.
Μετά το τέλος του Β’ Π.Π. και του Εμφυλίου, το υπουργείο Πρόνοιας συνέχισε να υλοποιεί προγράμματα κοινωνικής κατοικίας. Ωφελούμενοι ήταν Μικρασιάτες πρόσφυγες, αλλά και εσωτερικοί μετανάστες που κατοικούσαν σε παραπήγματα στους προσφυγικούς συνοικισμούς. Η διανομή των διαμερισμάτων στους δικαιούχους γινόταν και πάλι με κλήρωση, χωρίς κριτήρια εντοπιότητας, με αποτέλεσμα πολλοί κάτοικοι να αναγκαστούν να μετεγκατασταθούν σε άλλους συνοικισμούς. Το γεγονός αυτό επηρέασε σημαντικά την κοινωνική συνοχή και την αίσθηση κοινότητας που χαρακτήριζε τις σχέσεις μεταξύ τους. Οι δικαιούχοι έπρεπε να αποπληρώσουν ένα μικρό ποσό, ίσο με το κόστος κατασκευής, με ορισμένες διευκολύνσεις, για να αποκτήσουν την κυριότητα της κατοικίας τους. Οι Μικρασιάτες πρόσφυγες και οι απόγονοί τους, μέσω συλλογικών διεκδικήσεων, πέτυχαν τελικά τη διαγραφή του χρέους, καθώς το κράτος είχε ήδη πληρωθεί από τις ανταλλάξιμες περιουσίες.
Παράλληλα, το 1954 ξεκίνησε η δράση του ΟΕΚ, με στόχο την κάλυψη των στεγαστικών αναγκών των μισθωτών υπαλλήλων του ιδιωτικού τομέα που δεν διέθεταν ιδιόκτητη κατοικία. Η παραχώρηση έτοιμων κατοικιών αποτελούσε τη βασική πολιτική του Οργανισμού, με τους δικαιούχους να καταβάλλουν ένα μικρό αντίτιμο προκειμένου να αποκτήσουν την κυριότητα. Η διανομή των διαμερισμάτων γινόταν κατόπιν κλήρωσης με βάση κριτήρια κοινωνικά και εντοπιότητας.
Τα 3 συγκροτήματα του υπουργείου Πρόνοιας, της μεταπολεμικής περιόδου, εντοπίζονται στον Δήμο Αθηναίων (Αγιος Σώστης, Δουργούτι, Ασύρματος), ενώ τα υπόλοιπα στον Ταύρο, στο Περιστέρι, στην Αγία Βαρβάρα, στη Δραπετσώνα, στο Κερατσίνι και στον Καρέα-Βύρωνα. Την ίδια περίοδο, ο ΟΕΚ ανέγειρε συγκροτήματα στο Αιγάλεω και στον Ρέντη, αλλά και σε περιοχές μακριά από εκείνες όπου δραστηριοποιήθηκε το υπουργείο Πρόνοιας, όπως στη Νέα Φιλαδέλφεια, στη Μεταμόρφωση, στην Κάτω Κηφισιά, στο Μαρούσι, στη Μάνδρα και στην Ελευσίνα.
Ο ΟΕΚ ήταν ο μοναδικός δημόσιος φορέας παροχής κοινωνικής κατοικίας από το 1975 έως το 2011, καθώς τα προγράμματα του υπουργείου Πρόνοιας είχαν ολοκληρωθεί ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Το τελευταίο συγκρότημα που κατασκεύασε ο ΟΕΚ στην Αθήνα ήταν το Ολυμπιακό Χωριό στους Θρακομακεδόνες, το 2004.
Παράλληλα, το 1976 συστάθηκε η Δημόσια Επιχείρηση Πολεοδομίας και Στέγασης (ΔΕΠΟΣ), με αντικείμενο τις αναπλάσεις μικρής κλίμακας σε περιοχές με υποβαθμισμένο κτιριακό απόθεμα. Η δράση της υπήρξε περιορισμένη και επικεντρώθηκε στην αναβάθμιση παλαιών συγκροτημάτων του υπουργείου Πρόνοιας στη Νέα Φιλαδέλφεια, στην Καισαριανή και στον Ταύρο, σε συνεργασία με τους αντίστοιχους δήμους, με πλήρη συμμετοχικό σχεδιασμό.
Τα συγκροτήματα που κατασκευάστηκαν την περίοδο αυτή από τη ΔΕΠΟΣ εντοπίζονται σε κοντινή απόσταση από τον Δήμο Αθηναίων, ενώ εκείνα που ανεγέρθηκαν από τον ΟΕΚ εντοπίζονται στο βορειοδυτικό τμήμα της μητροπολιτικής περιοχής της Αθήνας, ενδεικτικά στους Δήμους Αχαρνών και Ιλίου, καθώς και στα βόρεια προάστια (Μαρούσι, Πεύκη) και στην Ανατολική Αττική (Παλλήνη).
Το 2010 καταργήθηκε η ΔΕΠΟΣ και το 2012 ο ΟΕΚ, στο πλαίσιο των πολιτικών λιτότητας λόγω της κρίσης χρέους. Εκτοτε δεν υπάρχει φορέας που να ασκεί κοινωνική πολιτική για την κατοικία, με αποτέλεσμα οι στεγαστικές ανάγκες να καλύπτονται μέσω έκτακτων παρεμβάσεων και όχι στο πλαίσιο μιας συγκροτημένης στεγαστικής πολιτικής.
Συνολικά, οι τρεις φορείς κατασκεύασαν περίπου 19.300 κατοικίες στη μητροπολιτική περιοχή της Αθήνας.
Η πώληση των διαμερισμάτων στους δικαιούχους σήμαινε ότι η μορφή αυτή παροχής κατοικίας από το κράτος έχανε σταδιακά τον κοινωνικό της χαρακτήρα και αυτό γιατί τα συγκροτήματα αυτά έπαυαν να αποτελούν τμήμα ενός αποθέματος κατοικιών που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί και στο μέλλον ως κοινωνική κατοικία. Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και υπό αυτές τις συνθήκες, μια πρόταση στεγαστικής πολιτικής θα μπορούσε να είναι η αξιοποίηση των κενών/εγκαταλειμμένων διαμερισμάτων στα συγκροτήματα, με στόχο τη δημιουργία ενός αποθέματος κοινωνικής κατοικίας για ενοικίαση, το οποίο θα εξυπηρετούσε τις ανάγκες σε στέγη όσων αδυνατούν να αποκτήσουν κατοικία με δικά τους μέσα.
* Διδάκτορας Κοινωνικής Γεωγραφίας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο
Ενδεικτική βιβλιογραφία: Μυωφά, Ν. (2021) Συγκροτήματα κοινωνικής κατοικίας στην Αθήνα, στο Μαλούτας Θ., Σπυρέλλης Σ. (επιμ.) Κοινωνικός άτλαντας της Αθήνας. https://www.athenssocialatlas.gr/άρθρο/συγκροτήματα-κοινωνικής-κατοικίας-σ/
https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/494367_i-parakmi-tis-koinonikis-katoikias-stin-athina
Σχόλια (0)