Εκείνο που ζούμε τα τελευταία χρόνια είναι όχι μόνο η επανάληψη των γενοκτονιών, αλλά η αντιστροφή του νοήματος της επετείου της 27ης Ιανουαρίου. Στο Ισραήλ ο διακηρυγμένος εγκληματίας πολέμου Νετανιάχου εκμεταλλεύτηκε την ημέρα αυτή για να συγκαλέσει ήδη το δεύτερο «συνέδριο για τον αντισημιτισμό» ως τόπο συνάντησης και επεξεργασίας κοινών στρατηγικών, με πρωταγωνιστές ακροδεξιούς ηγέτες από όλη την υφήλιο. Ανάμεσα στους ομιλητές, εκπρόσωποι του κόμματος που ίδρυσε ο Ζαν-Μαρί Λεπέν, ο γνωστός αρνητής του Ολοκαυτώματος.
Στις 27 Ιανουαρίου του 1945, όταν τα σοβιετικά στρατεύματα απελευθέρωσαν το στρατόπεδο θανάτου Αουσβιτς-Μπιρκενάου, ο κόσμος όλος είδε με απόλυτη φρίκη την εξόντωση και τα μαρτύρια εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού. Η επέτειος αυτής της μέρας τιμάται σε όλο τον κόσμο για δύο λόγους.
Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν*, Γιάννος Θανασέκος**, Αντώνης Λιάκος***
Ο πρώτος λόγος κοιτάζει στο παρελθόν: Μέσα από την επέτειο επιβάλλεται να θυμόμαστε τι είναι ο φασισμός και ο ναζισμός, ο ρατσισμός και ο αντισημιτισμός, δηλαδή οι ιδεολογίες που θεωρούν ένα μέρος της ανθρωπότητας «υπανθρώπους» που δεν αξίζουν να ζουν (nicht lebenswert). Στα ναζιστικά στρατόπεδα και κέντρα εξόντωσης βρήκαν τον θάνατο 11 με 17 εκατομμύρια άνθρωποι: Εβραίοι, Ρομά, Σοβιετικοί αιχμάλωτοι, ψυχικά πάσχοντες, ανάπηροι, αντιστασιακοί, πολιτικά αντιφρονούντες, αλλά και πολίτες των κατεχόμενων εδαφών που εκτοπίστηκαν ως αναλώσιμο υλικό για καταναγκαστικές εργασίες στην πολεμική βιομηχανία. Ολους αυτούς, χωρίς να υπεισέρχεται σε ιεραρχήσεις θυμάτων, τιμά αυτή η μέρα.
Ο δεύτερος λόγος κοιτάζει το μέλλον: Εχει ένα σύνθημα: Ποτέ ξανά. Never again. Nie wieder. Αυτές οι δύο λέξεις είναι το ηθικό απόσταγμα από τη συνειδητοποίηση των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας που διέπραξαν οι ναζί. Ποτέ ξανά! Ενα οικουμενικό μήνυμα. Το σκεπτικό του ΟΗΕ για την καθιέρωση της μέρας αυτής δεν περιορίζεται στην τύχη των Εβραίων, αλλά επικαλείται και τα βασικά εργαλεία για την αποτροπή της επανάληψης αυτών των εγκλημάτων: την Παγκόσμια Διακήρυξη για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και τη Σύμβαση για την πρόληψη και την τιμωρία των γενοκτονιών.
Γι’ αυτό ήταν ακόμα πιο επιτακτικό να καθιερωθεί στην κοινή συνείδηση, στον βαθμό που αυτού του είδους μαζικά εγκλήματα και αιματοχυσίες δεν μας ήταν ούτε άγνωστα ούτε πρωτόγνωρα. Ηταν στην καρδιά του δυτικού πολιτισμού. Τα είχε διαπράξει κατά συρροή εδώ και αιώνες σε ηπείρους και θάλασσες η αποικιοκρατία. Αντλώντας τα απαραίτητα μαθήματα από τη μέγιστη τραγωδία του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου πρόσφερε την ιστορική ευκαιρία να κλείσει αυτός ο μακρόχρονος ιστορικός κύκλος βίας και απανθρωποποίησης. Θεμελίωσε το αίτημα για δημοκρατία, τα δικαιώματα, ίδρυσε τον ΟΗΕ και καθιέρωσε το Διεθνές Δίκαιο ως ανάχωμα επανάληψης τέτοιων αποτρόπαιων γεγονότων, πολέμων και γενοκτονιών.
Στα χρόνια που πέρασαν, τιμήθηκαν όλα αυτά; Αποτράπηκαν οι σφαγές και οι γενοκτονίες; Οχι. Οι ιμπεριαλισμοί, οι εθνικισμοί, οι εμφύλιοι πόλεμοι και οι δικτατορίες συνέχισαν να διαπράττουν εγκλήματα και γενοκτονίες. Ωστόσο, το «Ποτέ ξανά», οι δημόσιες τελετές μνήμης, η διδασκαλία για τα εγκλήματα του ναζισμού και η μεταβίβαση της μνήμης των επιζώντων στις επόμενες γενιές λειτούργησαν όλα αυτά τα χρόνια ως μηχανισμός επαγρύπνησης κοινής αποδοχής. Ηταν ένας συνεχής και αναγκαίος αγώνας, που κρατούσε ζωντανή την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο, για ειρηνική επίλυση των διαφορών, για ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Στις μέρες μας, αυτές οι ελπίδες κατέρρευσαν. Το κράτος δικαίου και η δημοκρατία έχουν υποστεί πλήγματα στα όρια του ανεπανόρθωτου, ο ΟΗΕ έχει παραλύσει, το Διεθνές Δίκαιο έχει κουρελιαστεί, ένας Γ’ Παγκόσμιος Πόλεμος καραδοκεί.
Εκείνο όμως που ζούμε τα τελευταία χρόνια είναι όχι μόνο η επανάληψη των γενοκτονιών, αλλά η αντιστροφή του νοήματος της επετείου της 27ης Ιανουαρίου. Στο Ισραήλ ο διακηρυγμένος εγκληματίας πολέμου Νετανιάχου εκμεταλλεύτηκε την ημέρα αυτή για να συγκαλέσει ήδη το δεύτερο «συνέδριο για τον αντισημιτισμό» ως τόπο συνάντησης και επεξεργασίας κοινών στρατηγικών, με πρωταγωνιστές ακροδεξιούς ηγέτες από όλη την υφήλιο. Ανάμεσα στους ομιλητές, εκπρόσωποι του κόμματος που ίδρυσε ο Ζαν-Μαρί Λεπέν, ο γνωστός αρνητής του Ολοκαυτώματος, καθώς και άλλων κομμάτων, όπως οι Σουηδοί Δημοκράτες (Sverigedemokraterna), οι οποίοι αναγνώρισαν τη μέχρι πρόσφατα επιρροή νεοναζιστικών και αντισημιτικών ιδεών στις γραμμές τους. Αυτό που ενώνει όλους αυτούς είναι η ισλαμοφοβία, τα αντιμεταναστευτικά συναισθήματα και το μίσος για την Αριστερά. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η επέτειος της 27ης Ιανουαρίου χρησιμοποιήθηκε για να ξεπλυθούν τα εγκλήματα των Ισραηλινών στη Γάζα.
Μια τέτοια αντιστροφή νοήματος επιχειρήθηκε δυστυχώς και στην Ελλάδα. Στον επίσημο λόγο του εορτασμού στην Αθήνα, το κύριο νόημα της επετείου αποδόθηκε στον κίνδυνο που αντιπροσωπεύει ο «αυταρχικός ισλαμοφασισμός που επιδιώκει να εξαλείψει το Ισραήλ», το οποίο χαρακτήριζε «κηλίδα ελευθερίας» στη Μέση Ανατολή. Η κεντρική αναφορά στον «νέο αντισημιτισμό» έκανε σαφή την ευθυγράμμιση του κεντρικού ομιλητή με τα όσα διαδραματίζονταν την ίδια ώρα στην Ιερουσαλήμ:
«… οι Εβραίοι μπαίνουν στο στόχαστρο ενός νέου αντισημιτισμού, μιας νέας εβραιοφοβίας που καλλιεργήθηκε από έναν ριζοσπαστισμό στο όνομα του ισλαμιστικού θρησκευτικού φονταμενταλισμού, και αυτή τη φορά η δαιμονοποίηση των Εβραίων δεν γίνεται στο όνομα μυθικών χαρακτηριστικών – αλλά στόχος είναι το κράτος του Ισραήλ, η δημοκρατία και ο στόχος της ευημερίας του και, μαζί, ο προσανατολισμός του στη δημοκρατική Δύση».
Αυτή η αντιστροφή του νοήματος δεν αφορά μόνο την πολύ σημαντική αυτή επέτειο. Πλήττει κατευθείαν στην καρδιά τη μεταπολεμική δημοκρατική συναίνεση ως θεμέλιο της παγκόσμιας τάξης. Παρ’ όλο που συχνά παραβιαζόταν, διατηρήθηκε ως μια αρχή στην οποία θα έπρεπε να συμμορφώνονται τα κράτη και οι κοινωνίες, ως μια αρχή που θα μπορούσαν να επικαλεστούν οι αδύναμοι απέναντι στους ισχυρούς, ως μια αρχή για την εκπαίδευση στα ανθρώπινα δικαιώματα και στον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Ολες αυτές οι αρχές διαβρώνονται συστηματικά τα τελευταία χρόνια. Οπως φαίνεται καθαρά σε όσα συμβαίνουν σήμερα στην Αμερική του Τραμπ, οι νέοι «υπάνθρωποι» είναι οι μετανάστες και όσοι υπερασπίζονται τα δικαιώματά τους.
Επομένως έχει σημασία η υπεράσπιση αυτών των βασικών αρχών. Και το καθήκον αυτό οφείλουμε να το επωμιστούμε όλοι μας, και ιδιαίτερα οι εκπαιδευτικοί. Και τούτο, επειδή γνωρίζουμε ότι οι νέοι ενδιαφέρονται για τα γεγονότα του παρελθόντος και την Ιστορία όχι αφηρημένα, αλλά μέσα από τα γεγονότα του παρόντος – από αυτά που βιώνουν οι ίδιοι. Από τα εγκλήματα και τη γενοκτονία στη Γάζα, στα εγκλήματα και στις γενοκτονίες του ναζισμού.
*Κοινωνική ανθρωπολόγος, ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας
**Καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας (Βρυξέλλες)
***Ιστορικός, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών
https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/500149_pote-xana-i-antistrofi-toy-noimatos
Σχόλια (0)