Γροιλανδία και Αρκτική: ιµπεριαλισµός στην εποχή της κλιµατικής κατάρρευσης

Η επαναφορά της ιδέας «απόκτησης» της Γροιλανδίας από τον Ντόναλντ Τραµπ δεν αποτελεί ούτε γραφικό επεισόδιο ούτε προσωπική εµµονή ενός εκκεντρικού δισεκατοµµυριούχου.

Αντί­θε­τα, συ­µπυ­κνώ­νει µε εντυ­πω­σια­κή κα­θα­ρό­τη­τα τη ση­µε­ρι­νή φάση του κα­πι­τα­λι­σµού: έναν επι­θε­τι­κό συν­δυα­σµό κρα­τι­κής ισχύ­ος, τε­χνο­λο­γι­κού κε­φα­λαί­ου και ωµής ιµπε­ρια­λι­στι­κής λο­γι­κής, όπου ο πλα­νή­της αντι­µε­τω­πί­ζε­ται ως από­θε­µα προς ιδιω­τι­κή εκµε­τάλ­λευ­ση. Η Γροι­λαν­δία δεν είναι απλώς «ένα νησί». Είναι πεδίο σύ­γκρου­σης για τον έλεγ­χο πόρων, εµπο­ρι­κών δρό­µων και γε­ω­πο­λι­τι­κής επιρ­ρο­ής σε έναν κόσµο που βα­δί­ζει προς νέα µπλοκ και νέες αντι­πα­ρα­θέ­σεις. Έναν αιώνα µετά τη θε­ω­ρία του Λένιν για τον ιµπε­ρια­λι­σµό, το σχήµα αυτό όχι µόνο πα­ρα­µέ­νει επί­και­ρο, αλλά εµπλου­τί­ζε­ται. Σή­µε­ρα, ο αντα­γω­νι­σµός δεν αφορά µόνο αγο­ρές και ερ­γα­τι­κό δυ­να­µι­κό, αλλά και οι­κο­συ­στή­µα­τα, κλι­µα­τι­κές ζώνες και γε­ω­φυ­σι­κές µε­τα­βο­λές.

Χρήστος Σταυρακάκης

Μια παλιά ιστο­ρία

Η πρό­τα­ση Τραµπ να «αγο­ρα­στεί» η Γροι­λαν­δία, που πρω­το­ε­µφα­νί­στη­κε το 2019 και επα­νήλ­θε πιο επι­θε­τι­κά το 2026, απο­κα­λύ­πτει µια βαθιά αποι­κιο­κρα­τι­κή αντί­λη­ψη: ότι εδάφη, λαοί και φυ­σι­κοί πόροι µπο­ρούν να µε­τα­βι­βα­στούν όπως ένα ακί­νη­το real estate. Πρό­κει­ται για την πιο ωµή εκ­δο­χή του ιµπε­ρια­λι­σµού, απαλ­λα­γµέ­νη ακόµη και από το φι­λε­λεύ­θε­ρο προ­σω­πείο της «δι­πλω­µα­τί­ας» ή της «ανα­πτυ­ξια­κής βο­ή­θειας». Η Γροι­λαν­δία εµφα­νί­ζε­ται ως κενός χώρος, χωρίς ιστο­ρία και χωρίς υπο­κεί­µε­να, έτοι­µος να εν­σω­µα­τω­θεί στις ανά­γκες του αµε­ρι­κα­νι­κού κρά­τους και των συ­µµά­χων του.

Όµως αυτή η λο­γι­κή δεν είναι και­νούρ­για. Από τον Β΄ Πα­γκό­σµιο Πό­λε­µο µέχρι σή­µε­ρα, οι ΗΠΑ αντι­µε­τώ­πι­σαν τη Γροι­λαν­δία ως στρα­τη­γι­κό προ­κε­χω­ρη­µέ­νο φυ­λά­κιο: βά­σεις, ρα­ντάρ, στρα­τιω­τι­κές υπο­δο­µές. Η δια­φο­ρά σή­µε­ρα είναι ότι η στρα­τιω­τι­κή διά­στα­ση συ­µπλη­ρώ­νε­ται —και σε ορι­σµέ­νες πε­ρι­πτώ­σεις υπο­κα­θί­στα­ται— από την οι­κο­νο­µι­κή και τε­χνο­λο­γι­κή εκµε­τάλ­λευ­ση

Σε αυτό το νέο κε­φά­λαιο, παρά το γε­γο­νός ότι επι­σή­µως απορ­ρί­πτε­ται η ιδέα πώ­λη­σης και επα­νέ­νω­σης µε τις ΗΠΑ, η πρό­τα­ση του Τραµπ δεν είναι απλώς ένα παι­χνί­δι λέ­ξε­ων ή εντυ­πώ­σε­ων. Αντί­θε­τα, απο­τε­λεί µέρος µιας ευ­ρύ­τε­ρης στρα­τη­γι­κής που στο­χεύ­ει στην αλ­λα­γή των ιµπε­ρια­λι­στι­κών συ­σχε­τι­σµών εις βάρος της Κίνας και άλλων αντα­γω­νι­στι­κών δυ­νά­µε­ων.

Σπά­νιες γαίες, πρά­σι­νη µε­τά­βα­ση και κα­πι­τα­λι­στι­κή λε­η­λα­σία

Η επι­τά­χυν­ση της κλι­µα­τι­κής κρί­σης, απο­τέ­λε­σµα δε­κα­ε­τιών κα­πι­τα­λι­στι­κής λε­η­λα­σί­ας, λιώ­νει τους πά­γους της Αρ­κτι­κής και απο­κα­λύ­πτει τε­ρά­στια κοι­τά­σµα­τα σπά­νιων γαιών, ου­ρα­νί­ου και άλλων κρί­σι­µων ορυ­κτών. Αυτά τα υλικά είναι απο­λύ­τως ανα­γκαία για την «πρά­σι­νη µε­τά­βα­ση», την ψη­φια­κή οι­κο­νο­µία, τις µπα­τα­ρί­ες, τα data centers και τη στρα­τιω­τι­κή τε­χνο­λο­γία. Με άλλα λόγια, για την ανα­πα­ρα­γω­γή του ίδιου συ­στή­µα­τος που προ­κά­λε­σε την κα­τα­στρο­φή.

Η Γροι­λαν­δία µε­τα­τρέ­πε­ται έτσι σε κόµβο της πα­γκό­σµιας αλυ­σί­δας αξίας, όχι προς όφε­λος των κα­τοί­κων της, αλλά για τις ανά­γκες των πο­λυ­ε­θνι­κών και των ισχυ­ρών κρα­τών. Η ρη­το­ρι­κή περί «ανά­πτυ­ξης» και «επεν­δύ­σε­ων» λει­τουρ­γεί ως φύλλο συκής για µια δια­δι­κα­σία πρω­το­γε­νούς συσ­σώ­ρευ­σης: ιδιω­τι­κο­ποί­η­ση της φύσης, εξα­γω­γή κερ­δών από τη µία και κοι­νω­νι­κο­ποί­η­ση των πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κών και κοι­νω­νι­κών συ­νε­πειών, των ζη­µιών, από την άλλη.

Κο­µβι­κό ρόλο σε αυτή τη νέα φάση παί­ζει το τε­χνο­λο­γι­κό κε­φά­λαιο της Σί­λι­κον Βάλεϊ. Επεν­δυ­τές και ιδε­ο­λό­γοι του ακραί­ου νε­ο­φι­λε­λευ­θε­ρι­σµού —από τον Peter Thiel (συ­νι­δυ­yτής του PayPal) έως κύ­κλους γύρω από µε­γά­λα crypto funds— βλέ­πουν τη Γροι­λαν­δία ως πει­ρα­µα­τι­κό ερ­γα­στή­ριο. Ορα­µα­τί­ζο­νται «ελεύ­θε­ρες ζώνες», charter cities (ηµιαυ­τό­νο­µες αστι­κές πε­ριο­χές µε εξω­τε­ρι­κή διοί­κη­ση από πα­ρά­γο­ντες της αγο­ράς) και crypto-κρα­τί­δια, όπου η δη­µο­κρα­τία, τα ερ­γα­σια­κά δι­καιώ­µα­τα και οι πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κοί πε­ριο­ρι­σµοί θα θε­ω­ρού­νται εµπό­δια προς άρση.

Δεν πρό­κει­ται απλώς για οι­κο­νο­µι­κά σχέ­δια, αλλά για ένα δυ­στο­πι­κό πο­λι­τι­κό πρό­γρα­µµα: την απο­δό­µη­ση κάθε µορ­φής συλ­λο­γι­κού ελέγ­χου και τη µε­τα­φο­ρά κυ­ριαρ­χί­ας από τις κοι­νω­νί­ες στο ιδιω­τι­κό κε­φά­λαιο. Σε αυτό το πλαί­σιο, η συ­µµα­χία του τε­χνο­λο­γι­κού κε­φα­λαί­ου µε τον Τραµπ δεν είναι συ­γκυ­ρια­κή. Είναι ορ­γα­νι­κή: ένας αυ­ταρ­χι­κός εθνι­κι­σµός που ανοί­γει τον δρόµο σε έναν ωµό ιµπε­ρια­λι­σµό χωρίς φρα­γµούς.

Η Αρ­κτι­κή λιώ­νει – οι αντα­γω­νι­σµοί οξύ­νο­νται

Η κλι­µα­τι­κή κρίση, προ­ϊ­όν της κα­πι­τα­λι­στι­κής ανά­πτυ­ξης χωρίς όρια, µε­τα­µορ­φώ­νει την Αρ­κτι­κή. Το λιώ­σι­µο των πάγων ανοί­γει νέους θα­λάσ­σιους δρό­µους, µειώ­νει δρα­στι­κά τις απο­στά­σεις ανά­µε­σα σε Ευ­ρώ­πη, Ασία και Βό­ρεια Αµε­ρι­κή και κα­θι­στά προ­σβά­σι­µα τε­ρά­στια απο­θέ­µα­τα υδρο­γο­ναν­θρά­κων και κρί­σι­µων ορυ­κτών.

Η γε­ω­γρα­φι­κή θέση της Αρ­κτι­κής, και ει­δι­κά της Γροι­λαν­δί­ας, απο­κτά τε­ρά­στια ση­µα­σία σε τρία επί­πε­δα. Πρώ­τον, οι νέοι θα­λάσ­σιοι διά­δρο­µοι µειώ­νουν δρα­στι­κά τον χρόνο και το κό­στος µε­τα­φο­ράς µε­τα­ξύ Ευ­ρώ­πης, Ασίας και Βό­ρειας Αµε­ρι­κής. Ο έλεγ­χός τους απο­κτά ση­µα­σία αντί­στοι­χη µε εκεί­νη των πα­ρα­δο­σια­κών στρα­τη­γι­κών στε­νών (Σουέζ, Ορµούζ, Μα­λάκ­κα). Δεύ­τε­ρον, η πε­ριο­χή συ­γκε­ντρώ­νει κρί­σι­µα ορυ­κτά και ενερ­γεια­κούς πό­ρους —σπά­νιες γαίες, υδρο­γο­νάν­θρα­κες, ου­ρά­νιο—  απα­ραί­τη­τους για την «πρά­σι­νη» και ψη­φια­κή κα­πι­τα­λι­στι­κή µε­τά­βα­ση, αλλά και για στρα­τιω­τι­κές τε­χνο­λο­γί­ες αι­χµής. Τρί­τον, η Αρ­κτι­κή λει­τουρ­γεί ως στρα­τιω­τι­κό πλε­ο­νέ­κτη­µα. Βά­σεις, ρα­ντάρ και υπο­δο­µές επι­τή­ρη­σης κα­θι­στούν την πε­ριο­χή νευ­ραλ­γι­κό κόµβο στον αντα­γω­νι­σµό ΗΠΑ–Ρω­σί­ας–Κίνας.

Αυτή η «νέα γε­ω­γρα­φία» των λιω­µέ­νων αρ­κτι­κών πάγων τρο­φο­δο­τεί έναν όλο και πιο σκλη­ρό αντα­γω­νι­σµό ανά­µε­σα στις ΗΠΑ, την Κίνα και τη Ρωσία. Η Ρωσία επεν­δύ­ει συ­στη­µα­τι­κά στη στρα­τιω­τι­κο­ποί­η­ση της Αρ­κτι­κής και στον έλεγ­χο των βό­ρειων θα­λάσ­σιων οδών. Η Κίνα αυ­το­χα­ρα­κτη­ρί­ζε­ται «σχε­δόν αρ­κτι­κή δύ­να­µη», επι­διώ­κο­ντας πρό­σβα­ση σε λι­µά­νια, υπο­δο­µές και πρώ­τες ύλες. Οι ΗΠΑ, από την πλευ­ρά τους, αντι­µε­τω­πί­ζουν την πε­ριο­χή ως κρί­σι­µο κρίκο για τη δια­τή­ρη­ση της πα­γκό­σµιας ηγε­µο­νί­ας τους. Σε αυτό το πλαί­σιο, η Γροι­λαν­δία δεν είναι απλώς «σύ­µµα­χος». Είναι κο­µβι­κό κο­µµά­τι της ιµπε­ρια­λι­στι­κής αλυ­σί­δας, ένα γε­ω­στρα­τη­γι­κό οι­κό­πε­δο που δεν πρέ­πει —σύ­µφω­να µε την Ουά­σιγ­κτον— να «χαθεί» προς όφε­λος αντα­γω­νι­στι­κών δυ­νά­µε­ων.

Η κυ­βέρ­νη­ση και η κοι­νω­νία της Γροι­λαν­δί­ας δη­λώ­νουν ξε­κά­θα­ρα ότι το νησί «δεν είναι προς πώ­λη­ση». Ωστό­σο, το αί­τη­µα της ανε­ξαρ­τη­σί­ας από τη Δανία βρί­σκε­ται αντι­µέ­τω­πο µε έναν σκλη­ρό συ­σχε­τι­σµό δυ­νά­µε­ων. Χωρίς οι­κο­νο­µι­κή αυ­το­δυ­να­µία και κοι­νω­νι­κό έλεγ­χο των πόρων, η ανε­ξαρ­τη­σία κιν­δυ­νεύ­ει να µε­τα­τρα­πεί σε εξάρ­τη­ση από νέους, ισχυ­ρό­τε­ρους παί­κτες. Η επι­λο­γή δεν είναι ανά­µε­σα στη Δανία και τις ΗΠΑ, ούτε ανά­µε­σα σε δια­φο­ρε­τι­κές ιµπε­ρια­λι­στι­κές «προ­στα­σί­ες». Το πρα­γµα­τι­κό δί­λη­µµα είναι αν οι φυ­σι­κοί πόροι και το µέλ­λον της Αρ­κτι­κής θα κα­θο­ρι­στούν από τις ανά­γκες των λαών ή από τα κέρδη των πο­λυ­ε­θνι­κών και τις ανά­γκες της πο­λε­µι­κής βιο­µη­χα­νί­ας.

Η Γροι­λαν­δία και συ­νο­λι­κά η Αρ­κτι­κή ανα­δει­κνύ­ο­νται σε νέο κε­ντρι­κό µέ­τω­πο ιµπε­ρια­λι­στι­κών αντα­γω­νι­σµών. Εκεί, η κλι­µα­τι­κή κρίση µε­τα­τρέ­πε­ται σε ερ­γα­λείο γε­ω­πο­λι­τι­κής και κα­πι­τα­λι­στι­κής επέ­κτα­σης. Η απά­ντη­ση δεν µπο­ρεί να είναι η επι­λο­γή στρα­το­πέ­δου ανά­µε­σα σε ιµπε­ρια­λι­στι­κά µπλοκ, αλλά η πάλη ενά­ντια στις πο­λε­µι­κές προ­ε­τοι­µα­σί­ες, η διε­θνι­στι­κή αλ­λη­λεγ­γύη και η πάλη για κοι­νω­νι­κό έλεγ­χο των φυ­σι­κών πόρων. Μόνο έτσι η Αρ­κτι­κή µπο­ρεί να πάψει να είναι πεδίο σύ­γκρου­σης και να γίνει χώρος ζωής για τους λαούς της.

https://rproject.gr/article/groilandia-kai-arktiki-iuperialisuos-stin-epohi-tis-kliuatikis-katarreysis