Η διακυβέρνηση της κρίσης: Κυρώσεις, λιτότητα και κοινωνική αναταραχή στο Ιράν

Στις 28 Δε­κεμ­βρί­ου 2025 ξέ­σπα­σαν δια­μαρ­τυ­ρί­ες σε πολ­λές πό­λεις του Ιράν, ως αντί­δρα­ση στην κα­τάρ­ρευ­ση του νο­μί­σμα­τος και στην εκτί­να­ξη του κό­στους ζωής. Καθώς η συ­ναλ­λαγ­μα­τι­κή ισο­τι­μία γι­νό­ταν όλο και πιο αστα­θής, τμή­μα­τα του Με­γά­λου Πα­ζα­ριού της Τε­χε­ρά­νης1 και εμπο­ρι­κά κέ­ντρα έκλει­σαν. Οι τα­χύ­τα­τες με­τα­βο­λές των τιμών κα­τέ­στη­σαν αδύ­να­τες τις ει­σα­γω­γές, την τι­μο­λό­γη­ση και το εμπό­ριο.

Η κυ­βέρ­νη­ση έσπευ­σε να εφαρ­μό­σει ένα έκτα­κτο μέτρο από το δη­μο­σιο­νο­μι­κό πα­κέ­το για το οι­κο­νο­μι­κό έτος 2025–2026: την κα­τάρ­γη­ση των προ­τι­μη­σια­κών ισο­τι­μιών ξένου συ­ναλ­λάγ­μα­τος για τα βα­σι­κά αγαθά και τις κρί­σι­μες πα­ρα­γω­γι­κές εισ­ρο­ές2. Οι αξιω­μα­τού­χοι πα­ρου­σί­α­σαν το μέτρο ως με­ταρ­ρύθ­μι­ση κατά της δια­φθο­ράς και εξήγ­γει­λαν ότι θα πα­ρέ­χουν άμεση απο­ζη­μί­ω­ση μέσω χρη­μα­τι­κών με­τα­βι­βά­σε­ων και στο­χευ­μέ­νης στή­ρι­ξης στους πο­λί­τες. Στην πράξη, το μέτρο αυτό επέ­τει­νε την ήδη τα­χεία άνοδο των τιμών και απο­δυ­νά­μω­σε πε­ραι­τέ­ρω την αγο­ρα­στι­κή δύ­να­μη, με­τα­κυ­λώ­ντας το βάρος στα νοι­κο­κυ­ριά. Σύμ­φω­να με τα επί­ση­μα στοι­χεία, ο πλη­θω­ρι­σμός τον Δε­κέμ­βριο κυ­μάν­θη­κε στο 42%, αλλά το κό­στος των βα­σι­κών ειδών δια­τρο­φής αυ­ξή­θη­κε πολύ τα­χύ­τε­ρα, κατά 72% σε σύ­γκρι­ση με το πε­ρα­σμέ­νο έτος. Το απο­τέ­λε­σμα ήταν ότι βα­σι­κά αγαθά όπως το ψωμί και τα γα­λα­κτο­κο­μι­κά ήταν απλη­σί­α­στα για με­γά­λα τμή­μα­τα της ερ­γα­τι­κής τάξης. Στις αρχές Ια­νουα­ρί­ου, η κα­τάρ­γη­ση των προ­τι­μη­σια­κών ισο­τι­μιών που ασκού­σε ασφυ­κτι­κές πιέ­σεις στην κα­θη­με­ρι­νή κα­τα­νά­λω­ση, οδή­γη­σε σε κλι­μά­κω­ση των δια­μαρ­τυ­ριών και μα­ζι­κές κι­νη­το­ποι­ή­σεις σε όλη τη χώρα για εβδο­μά­δες.

Δεν ήταν η πρώτη φορά που Ιρα­νοί αξιω­μα­τού­χοι προ­κα­λού­σαν ανα­τα­ρα­χή ει­σά­γο­ντας πο­λι­τι­κές που επι­βά­ρυ­ναν δυ­σα­νά­λο­γα τα χα­μη­λό­τε­ρα ει­σο­δη­μα­τι­κά στρώ­μα­τα, με το μαν­δύα της με­ταρ­ρύθ­μι­σης. Την τε­λευ­ταία δε­κα­ε­τία, δια­δο­χι­κές κυ­βερ­νή­σεις πα­ρου­σί­α­ζαν την απε­λευ­θέ­ρω­ση των τιμών και τις προ­σαρ­μο­γές του νο­μί­σμα­τος ως απα­ραί­τη­τα βή­μα­τα για τη στα­θε­ρο­ποί­η­ση των αγο­ρών και τον πε­ριο­ρι­σμό της κερ­δο­σκο­πί­ας εκ των έσω3 και της δια­φθο­ράς. Στην πράξη, αυτές οι πο­λι­τι­κές λει­τούρ­γη­σαν ως μέτρα λι­τό­τη­τας, με­τα­τρέ­πο­ντας τα προ­γράμ­μα­τα κοι­νω­νι­κής πρό­νοιας από προ­γράμ­μα­τα πα­ρο­χής υπη­ρε­σιών4 σε προ­γράμ­μα­τα πα­ρο­χής χρη­μα­τι­κών επι­δο­μά­των, τα οποία συχνά χά­νουν γρή­γο­ρα την αξία τους σε συν­θή­κες υψη­λού πλη­θω­ρι­σμού.

Οι αυ­ξή­σεις στις τιμές των καυ­σί­μων το 2010 και αρ­γό­τε­ρα το 2019 απο­τε­λούν χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά προη­γού­με­να πα­ρα­δείγ­μα­τα αυτής της «πο­λι­τι­κής του σοκ»5, με το δεύ­τε­ρο να πυ­ρο­δο­τεί μα­ζι­κή εξέ­γερ­ση ενά­ντια στην επι­δεί­νω­ση των οι­κο­νο­μι­κών συν­θη­κών. Οι αρχές κα­τέ­στει­λαν βίαια και τις δύο κι­νη­το­ποι­ή­σεις με με­γά­λο κό­στος σε αν­θρώ­πι­νες ζωές. Στην τρέ­χου­σα συ­γκυ­ρία, η εξέ­λι­ξη ήταν η ίδια, αλλά σε με­γα­λύ­τε­ρη έντα­ση. Αυτή τη φορά, τα συ­γκα­λυμ­μέ­να μέτρα λι­τό­τη­τας εφαρ­μό­στη­καν εν μέσω δια­μαρ­τυ­ριών για την οι­κο­νο­μι­κή πο­λι­τι­κή. Μέχρι τα μέσα Ια­νουα­ρί­ου, εκτι­μά­ται ότι η κυ­βέρ­νη­ση είχε δο­λο­φο­νή­σει χι­λιά­δες άτομα και είχε επι­βάλ­λει επ’ αό­ρι­στον γε­νι­κευ­μέ­νη δια­κο­πή επι­κοι­νω­νιών (στο δια­δί­κτυο και την τη­λε­φω­νία). Επρό­κει­το για ένα από τα πιο αι­μα­τη­ρά επει­σό­δια στην ιστο­ρία της Ισλα­μι­κής Δη­μο­κρα­τί­ας από τις εκ­κα­θα­ρί­σεις πο­λι­τι­κών αντι­φρο­νού­ντων τη δε­κα­ε­τία του 19806.

Η πο­λι­τι­κή οι­κο­νο­μία των κυ­ρώ­σε­ων

Οι πε­ρισ­σό­τε­ρες ανα­λύ­σεις για την πο­λι­τι­κή κρίση στο Ιράν πα­λιν­δρο­μούν ανά­με­σα σε δύο βο­λι­κές, απλου­στευ­τι­κές αφη­γή­σεις.

Σύμ­φω­να με την πρώτη, το πρό­βλη­μα πα­ρου­σιά­ζε­ται ως ζή­τη­μα δια­φθο­ράς και κα­κο­δια­χεί­ρι­σης, ως εάν η ιρα­νι­κή οι­κο­νο­μία να λει­τουρ­γού­σε σε κενό, ανε­πη­ρέ­α­στη από τον πα­γκό­σμιο κα­πι­τα­λι­σμό. Η δεύ­τε­ρη επα­να­λαμ­βά­νει το κρα­τι­κό αφή­γη­μα του Ιράν, ότι μο­να­δι­κή αιτία των προ­βλη­μά­των της χώρας είναι η ιμπε­ρια­λι­στι­κή εχθρό­τη­τα και οι διε­θνείς κυ­ρώ­σεις. Και οι δύο εκ­δο­χές απλο­ποιούν υπερ­βο­λι­κά τη σύν­θε­τη πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. Το πιο κρί­σι­μο ερώ­τη­μα είναι πώς οι κυ­ρώ­σεις έχουν εν­σω­μα­τω­θεί στην πο­λι­τι­κή οι­κο­νο­μία του Ιράν ώστε να εξυ­πη­ρε­τούν τα συμ­φέ­ρο­ντα της κυ­ρί­αρ­χης τάξης. Οι κυ­ρώ­σεις δεν ανέ­κο­ψαν τη στρο­φή της ιρα­νι­κής οι­κο­νο­μί­ας προς ένα μο­ντέ­λο όπου η αγορά απο­κτά ολο­έ­να με­γα­λύ­τε­ρο ρόλο. Την ανα­δια­μόρ­φω­σαν, διευ­ρύ­νο­ντας τη δια­κρι­τι­κή ευ­χέ­ρεια του κρά­τους ως προς το ποιος απο­κτά πρό­σβα­ση σε δο­λά­ρια, άδειες και δη­μό­σιες συμ­βά­σεις, και δη­μιουρ­γώ­ντας νέες ευ­και­ρί­ες για κερ­δο­σκο­πία εκ των έσω με το πρό­σχη­μα με­ταρ­ρύθ­μι­σης. Κάθε σο­βα­ρή ανά­λυ­ση της κρί­σης στο Ιράν πρέ­πει να λαμ­βά­νει υπόψη τόσο το εξω­τε­ρι­κό κα­θε­στώς κυ­ρώ­σε­ων όσο και τον εσω­τε­ρι­κό μη­χα­νι­σμό που δια­χει­ρί­ζε­ται την κρίση συν­δυά­ζο­ντας λι­τό­τη­τα και κα­τα­στο­λή.

Οι κυ­ρώ­σεις έχουν δια­μορ­φώ­σει την πο­λι­τι­κή οι­κο­νο­μία του Ιράν από το 1979, με από­το­μες κλι­μα­κώ­σεις το 2012, όταν στο στό­χα­στρο μπή­καν οι το­μείς του πε­τρε­λαί­ου και των χρη­μα­το­πι­στω­τι­κών συ­ναλ­λα­γών, το 2018, με την απο­χώ­ρη­ση των ΗΠΑ από τη συμ­φω­νία για τα πυ­ρη­νι­κά και την επα­νε­πι­βο­λή των κυ­ρώ­σε­ων, και ξανά στα τέλη του 2025, με την αυ­τό­μα­τη επα­να­φο­ρά των κυ­ρώ­σε­ων7 σε επί­πε­δο ΟΗΕ και ΕΕ.

Τα τε­λευ­ταία 15 χρό­νια, αυτά τα τι­μω­ρη­τι­κά μέτρα με­τα­φρά­στη­καν σε χρό­νιο πλη­θω­ρι­σμό, κα­τάρ­ρευ­ση των πραγ­μα­τι­κών μι­σθών και μια βα­θύ­τε­ρη κρίση κοι­νω­νι­κής ανα­πα­ρα­γω­γής8. Από τα τέλη του 2017, οι αγώ­νες για επι­βί­ω­ση με­τα­τρέ­πο­νται επα­νει­λημ­μέ­να σε ανοι­χτές συ­γκρού­σεις: από την εξέ­γερ­ση του 2017–20189 έως τις δια­μαρ­τυ­ρί­ες για τα καύ­σι­μα το 2019 και τις επα­να­λαμ­βα­νό­με­νες, απο­κε­ντρω­μέ­νες κι­νη­το­ποι­ή­σεις στους χώ­ρους ερ­γα­σί­ας και στις το­πι­κές κοι­νό­τη­τες. Επί μία δε­κα­ε­τία, ανα­δύ­ε­ται ένα επί­μο­νο ορ­γα­νω­μέ­νο κύμα ερ­γα­τι­κών κι­νη­το­ποι­ή­σε­ων, με τη συμ­με­το­χή εκ­παι­δευ­τι­κών, συ­ντα­ξιού­χων και ερ­γα­ζό­με­νων στον πε­τρε­λαϊ­κό και πε­τρο­χη­μι­κό τομέα10, με αι­τή­μα­τα που αφο­ρούν σε συμ­βά­σεις ερ­γα­σί­ας, μι­σθούς, συ­ντά­ξεις και στο κό­στος δια­βί­ω­σης.

Οι κυ­ρώ­σεις δεν συ­νέ­βα­λαν στην κρίση απλώς μειώ­νο­ντας τους δια­θέ­σι­μους πό­ρους. Ανα­δια­μόρ­φω­σαν επί­σης το ποιος ωφε­λεί­ται και με ποιον τρόπο. Δη­μιουρ­γώ­ντας ελ­λεί­ψεις σε σκλη­ρό συ­νάλ­λαγ­μα11 και εμπο­δί­ζο­ντας τις κα­θη­με­ρι­νές δια­συ­νο­ρια­κές πλη­ρω­μές, διο­χέ­τευ­σαν το εμπό­ριο σε αδια­φα­νή κα­νά­λια, απο­δυ­νά­μω­σαν το νό­μι­σμα και απο­στα­θε­ρο­ποί­η­σαν τον κα­θο­ρι­σμό των βα­σι­κών τιμών για αγαθά και υπη­ρε­σί­ες.

Ένα απο­τέ­λε­σμα είναι αυτό που πολ­λοί στο Ιράν απο­κα­λούν η «οι­κο­νο­μία των εν­διά­με­σων»,12 δη­λα­δή η επέ­κτα­ση του δι­κτύ­ου των με­σα­ζό­ντων που δια­τη­ρούν τις εξα­γω­γές σε κί­νη­ση —ιδίως του πε­τρε­λαί­ου— πα­ρα­κάμ­πτο­ντας τους πε­ριο­ρι­σμούς του τρα­πε­ζι­κού συ­στή­μα­τος και του συ­στή­μα­τος SWIFT.

Αυτοί οι με­σά­ζο­ντες —συχνά συν­δε­δε­μέ­νοι με κρα­τι­κά ή οιο­νεί κρα­τι­κά δί­κτυα13— κερ­δί­ζουν μέσω προ­μη­θειών, προ­σαυ­ξή­σε­ων στις ισο­τι­μί­ες14 και ελέγ­χου του χρό­νου απε­λευ­θέ­ρω­σης των πλη­ρω­μών, ακόμη και κα­θυ­στε­ρώ­ντας ή πα­ρα­κρα­τώ­ντας έσοδα από εξα­γω­γές που υπο­τί­θε­ται ότι έπρε­πε να επα­να­πα­τρι­στούν. Σύμ­φω­να με επα­νει­λημ­μέ­νες επί­ση­μες ανα­κοι­νώ­σεις, από το 2018, ση­μα­ντι­κό μέρος του συ­ναλ­λάγ­μα­τος από εξα­γω­γές δεν έχει επα­να­πα­τρι­στεί, ενώ σύμ­φω­να με εκτι­μή­σεις το πο­σο­στό αυτό εν­δέ­χε­ται να αγ­γί­ζει και το 30%, ανερ­χό­με­νο σε δε­κά­δες δι­σε­κα­τομ­μύ­ρια δο­λά­ρια.

Ένας σχε­τι­κός αλλά δια­κρι­τός μη­χα­νι­σμός λει­τουρ­γεί στην εγ­χώ­ρια οι­κο­νο­μία. Το κρά­τος προ­σπά­θη­σε να δια­χει­ρι­στεί την αστά­θεια μέσω ενός συ­στή­μα­τος πολ­λα­πλών συ­ναλ­λαγ­μα­τι­κών ισο­τι­μιών, προ­τι­μη­σια­κού συ­ναλ­λάγ­μα­τος15 και εφαρ­μό­ζο­ντας δια­κρι­τι­κή ευ­χέ­ρεια κατά τη δια­δι­κα­σία χο­ρή­γη­σης αδειών ει­σα­γω­γής, με­τα­σχη­μα­τί­ζο­ντας την πο­λι­τι­κή πρό­σβα­ση σε κέρ­δος. Έτσι, όταν το σκλη­ρό νό­μι­σμα είναι σπά­νιο, το κρά­τος εφαρ­μό­ζει ένα κα­θε­στώς κα­τα­νο­μής που διο­χε­τεύ­ει τα επι­δο­τού­με­να δο­λά­ρια και τις άδειες ει­σα­γω­γής μέσω ενός συ­στή­μα­τος κρα­τι­κών «πυ­λω­ρών». Ευ­νό­η­το είναι ότι αυτό το σύ­στη­μα ευ­νο­εί όσες επι­χει­ρή­σεις δια­θέ­τουν πο­λι­τι­κές δια­συν­δέ­σεις και δίνει ευ­και­ρί­ες κερ­δο­σκο­πί­ας σε αυ­τούς που έχουν προ­σβά­σεις σε αυτά τα κρί­σι­μα ση­μεία (bottlenecks) κατά τη δια­δι­κα­σία πρό­σβα­σης σε πό­ρους ή άδειες, τα οποία πε­ριο­ρί­ζουν ποιοι μπο­ρούν να συμ­με­τέ­χουν στην οι­κο­νο­μι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα.

Το σκάν­δα­λο της εται­ρεί­ας Debsh Tea απο­τε­λεί χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό πα­ρά­δειγ­μα. Με­τα­ξύ 2019 και 2022, η Debsh Tea, ιδιω­τι­κή εται­ρεία ει­σα­γω­γών και πα­ρα­γω­γής, έλαβε δι­σε­κα­τομ­μύ­ρια δο­λά­ρια σε προ­τι­μη­σια­κό συ­νάλ­λαγ­μα προ­κει­μέ­νου να ει­σά­γει βα­σι­κά αγαθά. Στα τέλη του 2023, ιρα­νι­κοί ελεγ­κτι­κοί φο­ρείς και εκ­θέ­σεις που συν­δέ­ο­νταν με τη δι­κα­στι­κή διε­ρεύ­νη­ση της υπό­θε­σης ανα­φέ­ρουν ότι ση­μα­ντι­κό μέρος αυτού του επι­δο­τού­με­νου συ­ναλ­λάγ­μα­τος δεν χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­κε για τις δη­λω­μέ­νες ει­σα­γω­γές, αλλά διο­χε­τεύ­τη­κε σε συ­ναλ­λα­γές στην ελεύ­θε­ρη αγορά — με­τα­τρέ­πο­ντας την πρό­σβα­ση σε φθηνά δο­λά­ρια σε γρή­γο­ρο κέρ­δος μέσω της δια­φο­ράς με­τα­ξύ της προ­τι­μη­σια­κής και της αγο­ραί­ας ισο­τι­μί­ας. Έγινε ανα­φο­ρά σε ποσά άνω των τριών δι­σε­κα­τομ­μυ­ρί­ων δο­λα­ρί­ων, τα οποία επαρ­κού­σαν να κα­λύ­ψουν για χρό­νια την εθνι­κή ζή­τη­ση για τσάι ή να χρη­μα­το­δο­τή­σουν με­γά­λες δη­μό­σιες επεν­δύ­σεις.

Δεν γί­νε­ται κάθε πε­ρί­πτω­ση εθνι­κό πρω­το­σέ­λι­δο αλλά ο μη­χα­νι­σμός είναι γνώ­ρι­μος. Πα­ρό­μοιες αμ­φι­λε­γό­με­νες υπο­θέ­σεις έχουν εμ­φα­νι­στεί και στο πα­ρελ­θόν κατά τη διάρ­κεια οι­κο­νο­μι­κών ελέγ­χων, και αφο­ρού­σαν σε υπο­θέ­σεις προ­τι­μη­σια­κής πρό­σβα­σης σε ξένο συ­νάλ­λαγ­μα που δεν αντι­στοι­χού­σε στα επα­λη­θευ­μέ­να αρ­χεία ει­σα­γω­γών ή σε οποια­δή­πο­τε κα­τα­γε­γραμ­μέ­νη επι­στρο­φή των χρη­μά­των. Μια πο­λύ­κρο­τη υπό­θε­ση είναι η δια­μά­χη ενώ­πιον του Ανώ­τα­του Ελεγ­κτι­κού Συ­νε­δρί­ου με αντι­κεί­με­νο 4,8 δι­σε­κα­τομ­μύ­ρια δο­λά­ρια σε προ­τι­μη­σια­κό συ­νάλ­λαγ­μα που φέ­ρε­ται να δια­τέ­θη­καν σε ει­σα­γω­γείς χωρίς να υπάρ­χουν αντί­στοι­χες τεκ­μη­ριω­μέ­νες ει­σα­γω­γές.

Όταν η κρίση νο­μι­μο­ποί­η­σης φτά­νει στο απρο­χώ­ρη­το, το κρά­τος προ­ω­θεί διορ­θω­τι­κά πα­κέ­τα που πα­ρου­σιά­ζο­νται ως με­ταρ­ρυθ­μί­σεις κατά της δια­φθο­ράς. Στην πράξη, αυτές οι πο­λι­τι­κές εδραιώ­νουν τη λι­τό­τη­τα και προ­κα­λούν από­το­μα σοκ στις τιμές. Η πο­λι­τι­κή υγεί­ας απο­τε­λεί χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό πα­ρά­δειγ­μα. Η με­ταρ­ρύθ­μι­ση Daroyar —μια ανα­μόρ­φω­ση των επι­δο­τή­σε­ων φαρ­μά­κων το 2022— κα­τάρ­γη­σε το προ­τι­μη­σια­κό συ­νάλ­λαγ­μα για τα φάρ­μα­κα και με­τέ­φε­ρε την επι­δό­τη­ση σε ένα σύ­στη­μα απο­ζη­μί­ω­σης μέσω ασφά­λι­σης. Θε­ω­ρη­τι­κά, οι ασθε­νείς θα πλή­ρω­ναν λι­γό­τε­ρα στο φαρ­μα­κείο, ενώ οι ασφα­λι­στι­κοί φο­ρείς και το κρά­τος θα κά­λυ­πταν τη δια­φο­ρά. Στην πράξη, η χρη­μα­το­δο­τι­κή αλυ­σί­δα δεν στα­θε­ρο­ποι­ή­θη­κε ποτέ: οι κα­θυ­στε­ρή­σεις στις απο­ζη­μιώ­σεις και οι ελ­λεί­ψεις ρευ­στό­τη­τας ενί­σχυ­σαν και δη­μιούρ­γη­σαν συ­στη­μα­τι­κά κενά πρό­σβα­σης σε ασθε­νείς και φαρ­μα­κεία. Πα­ράλ­λη­λα, η κυ­βέρ­νη­ση απο­κό­μι­σε δη­μο­σιο­νο­μι­κά οφέλη από τις με­τα­βο­λές στην ισο­τι­μία, ενώ οι τρά­πε­ζες επω­φε­λή­θη­καν καθώς προ­μη­θευ­τές και ει­σα­γω­γείς βα­σί­ζο­νταν όλο και πε­ρισ­σό­τε­ρο σε δα­νει­σμό υψη­λού κό­στους. Πα­ρό­μοιο μο­τί­βο ακο­λού­θη­σε και η πο­λι­τι­κή για τα καύ­σι­μα. Οι αυ­ξή­σεις τιμών δι­καιο­λο­γή­θη­καν ως τρό­πος χρη­μα­το­δό­τη­σης στο­χευ­μέ­νης ανα­δια­νο­μής μέσω χρη­μα­τι­κών με­τα­βι­βά­σε­ων, αλλά σχε­δόν αμέ­σως το ύψος των επι­δο­μά­των δεν μπό­ρε­σε να προ­σαρ­μο­στεί στον υψηλό πλη­θω­ρι­σμό, με απο­τέ­λε­σμα τα νοι­κο­κυ­ριά να απορ­ρο­φούν τη αυ­ξα­νό­με­νη ανα­ντι­στοι­χία ανά­με­σα στην ενί­σχυ­ση που λάμ­βα­ναν και στο πραγ­μα­τι­κό κό­στος των καυ­σί­μων.

Η απά­ντη­ση της κυ­βέρ­νη­σης στη δη­μο­σιο­νο­μι­κή κρίση που προ­κα­λούν οι κυ­ρώ­σεις ακο­λου­θεί τη γνω­στή δια­δρο­μή. Αντί να αντα­πο­κρί­νε­ται στις υπο­χρε­ώ­σεις της μέσω στα­θε­ρής δη­μό­σιας χρη­μα­το­δό­τη­σης, το κρά­τος βα­σί­ζε­ται στην ιδιω­τι­κο­ποί­η­ση, στις «ανταλ­λα­γές χρέ­ους με πε­ριου­σια­κά στοι­χεία»16 και σε σχέ­δια «πα­ρα­γω­γι­κής αξιο­ποί­η­σης» (Movaledsazi)17 που με­τα­φέ­ρουν δη­μό­σια πε­ριου­σία σε ιδιω­τι­κά χέρια. Ένα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό πα­ρά­δειγ­μα είναι το συ­ντα­ξιο­δο­τι­κό σύ­στη­μα. Αντί να απο­πλη­ρώ­νει τα χρέη της προς τα ασφα­λι­στι­κά τα­μεία σε χρήμα, η κυ­βέρ­νη­ση με­τα­βι­βά­ζει με­το­χές κρα­τι­κών εται­ρειών, ανα­γκά­ζο­ντας ου­σια­στι­κά το σύ­στη­μα συ­ντά­ξε­ων να χρη­μα­το­δο­τεί­ται μέσω με­ρι­σμά­των, πω­λή­σε­ων πε­ριου­σια­κών στοι­χεί­ων και επεν­δυ­τι­κών απο­δό­σε­ων. Αυτή η πο­λι­τι­κή με­τα­φέ­ρει τον κίν­δυ­νο στους συ­ντα­ξιού­χους, συν­δέ­ο­ντας την επι­βί­ω­σή τους με την από­δο­ση της αγο­ράς και τον πλη­θω­ρι­σμό αντί με στα­θε­ρές, θε­σμι­κά εγ­γυ­η­μέ­νες πα­ρο­χές.

Έτσι οδη­γού­μα­στε στην πο­λι­τι­κή οι­κο­νο­μία των διε­θνών κυ­ρώ­σε­ων, όπου η λι­τό­τη­τα γί­νε­ται ερ­γα­λείο δια­κυ­βέρ­νη­σης και η σπα­νιό­τη­τα δη­μιουρ­γεί κέρδη για όσους έχουν προ­νο­μια­κή πρό­σβα­ση. Αντί να προ­στα­τεύ­ο­νται τα νοι­κο­κυ­ριά μέσω της κοι­νω­νι­κής πρό­νοιας, οι απο­κα­λού­με­νες με­ταρ­ρυθ­μί­σεις κατά της δια­φθο­ράς με­τα­φέ­ρουν τα κόστη και τους κιν­δύ­νους προς τα κάτω μέσω της υπο­τί­μη­σης και της κα­τάρ­γη­σης των επι­χο­ρη­γή­σε­ων, δια­τη­ρώ­ντας πα­ράλ­λη­λα τα συ­στή­μα­τα κα­τα­νο­μής πόρων που ευ­νο­ούν τις δι­κτυω­μέ­νες ελίτ. Αυτό το μο­τί­βο εντο­πί­ζε­ται συχνά σε ανα­λύ­σεις της επο­χής των κυ­ρώ­σε­ων που εστιά­ζουν στην ανι­σό­τη­τα και στην κα­τα­νο­μή. Πρό­σφα­τες επί­ση­μες εκτι­μή­σεις ανα­φέ­ρουν ότι πε­ρί­που το ένα τρίτο του πλη­θυ­σμού δια­βιεί σε συν­θή­κες φτώ­χειας· αντί­στοι­χα, η Πα­γκό­σμια Τρά­πε­ζα εκτι­μά ότι σχε­δόν 10 εκα­τομ­μύ­ρια άν­θρω­ποι φτω­χο­ποι­ή­θη­καν κατά την τε­λευ­ταία δε­κα­ε­τία.

Αυτή η διά­χυ­ση του κό­στους προς τους πιο ευά­λω­τους μας δεί­χνει την τα­χύ­τη­τα με την οποία εξα­πλώ­νο­νται τα οι­κο­νο­μι­κά του σοκ από το κέ­ντρο στην πε­ρι­φέ­ρεια και το μέ­γε­θος της οργής που προ­κα­λούν. Στις χρό­νια πε­ρι­θω­ριο­ποι­η­μέ­νες πε­ριο­χές του δυ­τι­κού Ιράν, σε πό­λεις όπως το Abdanan, η κρίση χτύ­πη­σε νω­ρί­τε­ρα και σκλη­ρό­τε­ρα από ό,τι σε πολ­λές κε­ντρι­κές επαρ­χί­ες, αφή­νο­ντας βαθιά υπο­ε­πέν­δυ­ση, υψηλή ανερ­γία και μα­κρο­χρό­νια, δο­μι­κή φτώ­χεια. Κατά τη διάρ­κεια του πρό­σφα­του κύ­μα­τος δια­μαρ­τυ­ριών, δια­δη­λω­τές ει­σέ­βα­λαν σε σού­περ μάρ­κετ και έσκι­σαν σακιά ρυ­ζιού, σκορ­πί­ζο­ντας το ρύζι στο πά­τω­μα και στον δρόμο αντί να το πά­ρουν μαζί τους. Στα τέλη Δε­κεμ­βρί­ου, ένα σακί 10 κιλών ρυ­ζιού πω­λού­νταν για αρ­κε­τά εκα­τομ­μύ­ρια τομάν18, πε­ρί­που όσο ένας μη­νιαί­ος κα­τώ­τα­τος μι­σθός. Η πράξη αυτή δεν πα­ρέ­πε­μπε τόσο σε κλοπή όσο σε άρ­νη­ση και δη­μό­σια κα­ταγ­γε­λία ενός συ­στή­μα­τος που με­τα­τρέ­πει ένα βα­σι­κό είδος δια­τρο­φής σε πο­λυ­τέ­λεια, απαι­τώ­ντας από τους αν­θρώ­πους να απο­δέ­χο­νται την τα­πεί­νω­ση ως μέσο κα­θη­με­ρι­νής υπο­τα­γής.

Όταν το κρά­τος δια­χει­ρί­ζε­ται την κρίση μέσω με­τα­κύ­λι­σης του σοκ αντί ανα­δια­νο­μής, η πο­λι­τι­κή γί­νε­ται μέρος του προ­βλή­μα­τος, δη­μιουρ­γώ­ντας έναν φαύλο κύκλο. Καθώς η οι­κο­νο­μι­κή αστά­θεια εντεί­νε­ται, το κρά­τος απα­ντά με νέα πα­κέ­τα λι­τό­τη­τας που πα­ρου­σιά­ζο­νται ως με­ταρ­ρυθ­μί­σεις. Τα νοι­κο­κυ­ριά δεν βιώ­νουν αυτά τα μέτρα ως διορ­θω­τι­κά· τα βιώ­νουν ως με­τα­κύ­λι­ση του κό­στους που βα­θαί­νει την κρίση που βιώ­νουν κα­θη­με­ρι­νά στην προ­σπά­θεια τους να επι­βιώ­σουν. Τα συ­νή­θη κα­νά­λια δια­μαρ­τυ­ρί­ας και δια­με­σο­λά­βη­σης χά­νουν την αξιο­πι­στία τους. Οι πο­λί­τες μπο­ρούν να απευ­θυν­θούν σε αξιω­μα­τού­χους και θε­σμούς, αλλά οι ίδιοι αυτοί θε­σμοί είτε εφαρ­μό­ζουν τις επι­ζή­μιες με­ταρ­ρυθ­μί­σεις είτε δεν έχουν τη δύ­να­μη να τις ανα­τρέ­ψουν. Καθώς η νο­μι­μο­ποί­η­ση υπο­νο­μεύ­ε­ται, η πίεση συσ­σω­ρεύ­ε­ται μέχρι να υπάρ­ξει ένα έναυ­σμα που θα με­τα­τρέ­ψει την οι­κο­νο­μι­κή δυ­σχέ­ρεια σε εθνι­κή στιγ­μή δια­μαρ­τυ­ρί­ας. Μόλις η δια­φω­νία ξε­φύ­γει από τα θε­σμι­κά κα­νά­λια, το κρά­τος την αντι­με­τω­πί­ζει ολο­έ­να και πε­ρισ­σό­τε­ρο ως δια­τά­ρα­ξη της τάξης. Καθώς υπάρ­χουν όλο και λι­γό­τε­ροι αξιό­πι­στοι μη­χα­νι­σμοί έκ­φρα­σης αι­τη­μά­των ή πο­λι­τι­κής εν­σω­μά­τω­σης, η κα­τα­στο­λή γί­νε­ται ρου­τί­να επει­δή είναι το μόνο ερ­γα­λείο που απο­μέ­νει για τη δια­τή­ρη­ση του ελέγ­χου.

Εξω­τε­ρι­κά σι­νιά­λα (signaling) 19, εσω­τε­ρι­κή κλι­μά­κω­ση

Το τω­ρι­νό κύμα εξε­γέρ­σε­ων είναι πιο αι­μα­τη­ρό εξαι­τί­ας της αλ­λη­λε­πί­δρα­σης εξω­τε­ρι­κής και εσω­τε­ρι­κής κλι­μά­κω­σης.

Οι Ιρα­νοί δεν είχαν ανά­γκη από εξω­τε­ρι­κή πα­ρα­κί­νη­ση για να βγουν στους δρό­μους: η κα­τάρ­ρευ­ση του νο­μί­σμα­τος, οι μι­σθοί που δεν συμ­βα­δί­ζουν με τον πλη­θω­ρι­σμό και η υπο­νό­μευ­ση της κα­θη­με­ρι­νής επι­βί­ω­σης ήταν επαρ­κείς συν­θή­κες για να εξε­γερ­θούν. Αυτό που κυ­ρί­ως συ­νέ­βη είναι ότι η εξω­τε­ρι­κή κλι­μά­κω­ση αύ­ξη­σε το τί­μη­μα της πο­λι­τι­κής δια­φω­νί­ας με δια­φο­ρε­τι­κό τρόπο — λι­γό­τε­ρο μέσω υλι­κής υπο­στή­ρι­ξης και πε­ρισ­σό­τε­ρο μέσω αφή­γη­σης και σι­νιά­λων. Όταν αξιω­μα­τού­χοι των ΗΠΑ και του Ισ­ρα­ήλ πα­ρου­σιά­ζουν τις δια­μαρ­τυ­ρί­ες ως πο­λε­μι­κό σκη­νι­κό και αλ­λα­γή κα­θε­στώ­τος, το κρά­τος μπο­ρεί ευ­κο­λό­τε­ρα να ανα­πλαι­σιώ­σει τη μα­ζι­κή δια­φω­νία ως απει­λή για την ασφά­λεια και να απα­ντή­σει με μορ­φές κα­τα­στο­λής που θυ­μί­ζουν στρα­τιω­τι­κές τα­κτι­κές αντι­με­τώ­πι­σης εξέ­γερ­σης,.

Εξό­ρι­στες μορ­φές της αντι­πο­λί­τευ­σης, κυ­ρί­ως ο επί­δο­ξος βα­σι­λιάς Ρεζά Πα­χλα­βί (γιος του έκ­πτω­του Σάχη του Ιράν στην επα­νά­στα­ση του 1979), προ­σπά­θη­σαν να πα­ρου­σιά­σουν την εξέ­γερ­ση ως κί­νη­μα με­τά­βα­σης και κά­λε­σαν σε κλι­μά­κω­ση, απευ­θύ­νο­ντας επα­νει­λημ­μέ­νες εκ­κλή­σεις για ξένη πα­ρέμ­βα­ση ώστε να διευ­κο­λυν­θεί η επι­στρο­φή του ως εθνι­κού ηγέτη. Ταυ­τό­χρο­να, Αμε­ρι­κα­νοί και Ισ­ραη­λι­νοί αξιω­μα­τού­χοι υπαι­νί­χθη­καν δη­μό­σια τη δική τους εμπλο­κή, κο­μπά­ζο­ντας για «δια­θέ­σι­μους πό­ρους στο πεδίο»,20 μι­λώ­ντας χα­λα­ρά για εξο­πλι­σμό δια­δη­λω­τών και υπο­σχό­με­νοι ότι «η βο­ή­θεια είναι καθ’ οδόν». Η στάση αυτή απλώς ενι­σχύ­ει τον ισχυ­ρι­σμό του κρά­τους ότι η πο­λι­τι­κή δια­φω­νία είναι ορ­γα­νω­μέ­νη ξένη επι­χεί­ρη­ση. Οι Ιρα­νοί αξιω­μα­τού­χοι, με τη σειρά τους, πα­ρου­σί­α­σαν τις δια­μαρ­τυ­ρί­ες ως συ­νέ­χεια του 12ή­με­ρου πο­λέ­μου με το Ισ­ρα­ήλ τον Ιού­νιο του 2025.

Το απο­τέ­λε­σμα είναι μια αφή­γη­ση με δύο όψεις που ωφε­λεί τους πά­ντες εκτός από τους απλούς Ιρα­νούς. Από τη μία πλευ­ρά, τα μη­νύ­μα­τα από το εξω­τε­ρι­κό με­τα­τρέ­πουν την πραγ­μα­τι­κή λαϊκή δυ­σα­ρέ­σκεια και δια­μαρ­τυ­ρία σε πεδίο μάχης δια αντι­προ­σώ­που, όπου ο θά­να­τος γί­νε­ται πα­ρά­πλευ­ρη απώ­λεια στον δρόμο προς την αλ­λα­γή κα­θε­στώ­τος. Από την άλλη, η Ισλα­μι­κή Δη­μο­κρα­τία αντι­με­τω­πί­ζει κάθε ρη­το­ρι­κή περί αλ­λα­γής κα­θε­στώ­τος ως από­δει­ξη ότι οι δια­δη­λω­τές είναι τρο­μο­κρά­τες, κα­τά­σκο­ποι και πρά­κτο­ρες του εχθρού, αντί για πο­λί­τες με νό­μι­μα αι­τή­μα­τα. Υπό αυτή την έν­νοια, η αντί­δρα­ση του ιρα­νι­κού κρά­τους και η πο­λι­τι­κή των εξω­τε­ρι­κών δυ­νά­με­ων μοι­ρά­ζο­νται ένα βα­σι­κό χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό: και οι δύο αντι­με­τω­πί­ζουν τις ζωές των Ιρα­νών ως ανα­λώ­σι­μες για τις ανά­γκες της εξου­σί­ας και του κέρ­δους.

Οι δια­μαρ­τυ­ρί­ες μπο­ρεί να έχουν κα­τα­στα­λεί προς το παρόν, αλλά οι συν­θή­κες που τις γέν­νη­σαν πα­ρα­μέ­νουν αμε­τά­βλη­τες. Υπάρ­χουν λίγες εν­δεί­ξεις ότι το κρά­τος είναι ικανό ή πρό­θυ­μο να προ­χω­ρή­σει στις διαρ­θρω­τι­κές και κοι­νω­νι­κές με­ταρ­ρυθ­μί­σεις που απαι­τού­νται για να αντι­με­τω­πι­στεί ου­σια­στι­κά η κρίση της κα­θη­με­ρι­νής επι­βί­ω­σης. Αν και δεν μπο­ρεί να άρει άμεσα τις κυ­ρώ­σεις, έχει δεί­ξει ελά­χι­στο εν­δια­φέ­ρον για τη μεί­ω­ση της έκ­θε­σης των νοι­κο­κυ­ριών στον πλη­θω­ρι­σμό, τον πε­ριο­ρι­σμό της επι­σφα­λούς δια­βί­ω­σης ή την απο­κα­τά­στα­ση της ελά­χι­στης αξιο­πι­στί­ας της κοι­νω­νι­κής πρό­νοιας και της αντι­προ­σώ­πευ­σης. Η νο­μι­σμα­τι­κή αστά­θεια και η με­τα­βλη­τό­τη­τα των τιμών αντι­με­τω­πί­ζο­νται ολο­έ­να και πε­ρισ­σό­τε­ρο ως κα­νο­νι­κό­τη­τα και όχι ως έκτα­κτη κα­τά­στα­ση προς επί­λυ­ση. Με κάθε εναλ­λα­γή λι­τό­τη­τας και δια­μαρ­τυ­ρί­ας, η κρίση βα­θαί­νει και η άσκη­ση αυ­ξα­νό­με­νης βίας γί­νε­ται η προ­ε­πι­λεγ­μέ­νη μέ­θο­δος ελέγ­χου. Το επό­με­νο βήμα είναι αβέ­βαιο, αλλά η κα­τεύ­θυν­ση είναι ήδη ξε­κά­θα­ρη.

Όσο η δια­χεί­ρι­ση της κρί­σης γί­νε­ται με λι­τό­τη­τα και σφαί­ρες, όσο οι τρί­τοι αντι­με­τω­πί­ζουν τις ζωές των Ιρα­νών ως ερ­γα­λεία πί­ε­σης και αλ­λα­γής κα­θε­στώ­τος, το κό­στος θα συ­νε­χί­σει να αυ­ξά­νε­ται και πε­ρισ­σό­τε­ροι άν­θρω­ποι θα πε­θαί­νουν.

*Η Ida Nikou είναι δι­δά­κτωρ κοι­νω­νιο­λο­γί­ας στο Πα­νε­πι­στή­μιο Stony Brook.

 

 

Ση­μειώ­σεις της με­τά­φρα­σης

1 Σ.τ.Μ.: Το Grand Bazaar της Τεχεράνης είναι ένα από τα σημαντικότερα παραδοσιακά εμπορικά κέντρα του Ιράν και ιστορικά έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο όχι μόνο στην οικονομική αλλά και στην κοινωνική και πολιτική ζωή της χώρας. Αποτελεί εκτεταμένο δίκτυο αγορών και στοών όπου δραστηριοποιούνται χιλιάδες έμποροι, ενώ οι λεγόμενοι bazaaris (έμποροι του παζαριού) έχουν κατά καιρούς επηρεάσει τις κοινωνικές εξελίξεις, ιδιαίτερα σε περιόδους οικονομικής κρίσης ή πολιτικής κινητοποίησης. Η διακοπή της λειτουργίας του θεωρείται ένδειξη σοβαρής αστάθειας στην αγορά.

2 Σ.τ.Μ.: Προτιμησιακές ισοτιμίες ξένου συναλλάγματος: Εσωτερική οικονομική πολιτική με την οποία το κράτος διαθέτει ξένο νόμισμα σε ευνοϊκότερη τιμή για την εισαγωγή βασικών αγαθών και υλικών παραγωγής· δεν πρόκειται για διακρατική συμφωνία αλλά για μηχανισμό επιδότησης μέσω της ισοτιμίας

3 Σ.τ.Μ.: Ο όρος insider profiteering στο πρωτότυπο αναφέρεται στον προσπορισμό κέρδους χάρη στην προνομιακή πρόσβαση σε πληροφορίες, άδειες ή κρατικούς πόρους.

4 Σ.τ.Μ.: Για παράδειγμα, επιδοτούμενες υπηρεσίες υγείας, τροφίμων ή ενέργειας

5 Σ.τ.Μ.: Απότομες οικονομικές παρεμβάσεις, όπως αυξήσεις τιμών ή κατάργηση επιδοτήσεων, που εφαρμόζονται σε περιόδους κρίσης με άμεσες κοινωνικές επιπτώσεις.

6 Σ.τ.Μ.: Περίοδος εκτεταμένης καταστολής πολιτικών αντιπάλων στα πρώτα χρόνια μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979, κατά την εδραίωση της Ισλαμικής Δημοκρατίας υπό την ηγεσία του Αγιατολάχ Χομεϊνί.

7 Σ.τ.Μ.: Ο όρος snapback sanctions στο πρωτότυπο αναφέρεται στο μηχανισμό μέσω του οποίου διεθνείς κυρώσεις που είχαν αρθεί μπορούν να επανέλθουν ταχύτατα σε ισχύ, χωρίς νέα πλήρη διαπραγμάτευση, σε περίπτωση που κριθεί ότι παραβιάζονται οι όροι μιας συμφωνίας. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε ιδίως στο πλαίσιο της συμφωνίας για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα (2015), όπου προβλεπόταν η δυνατότητα επαναφοράς κυρώσεων του ΟΗΕ και άλλων διεθνών φορέων.

8 Σ.τ.Μ.: Ο όρος «κοινωνική αναπαραγωγή» χρησιμοποιείται στην μαρξιστική θεωρία για να περιγράψει τις υλικές και κοινωνικές διαδικασίες μέσω των οποίων διατηρείται η καθημερινή ζωή και αναπαράγεται η εργατική δύναμη.

9 Σ.τ.Μ.: Αναφέρεται σε κύμα διαδηλώσεων που ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2017 από επαρχιακές πόλεις, με αφορμή την ακρίβεια, την ανεργία και την επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης, και εξαπλώθηκε γρήγορα σε όλη τη χώρα. Αποτέλεσε μία από τις πρώτες μεγάλες κοινωνικές εκρήξεις της περιόδου πριν από τις κινητοποιήσεις του 2019.

10 Σ.τ.Μ.: Εργαζόμενοι με προσωρινές ή εργολαβικές συμβάσεις στον πετρελαϊκό και πετροχημικό τομέα, χωρίς σταθερή εργασιακή ασφάλεια, οι οποίοι τα τελευταία χρόνια αποτελούν σημαντικό κομμάτι των εργατικών κινητοποιήσεων στο Ιράν.

11 Σ.τ.Μ.: Ξένα νομίσματα με διεθνή αποδοχή και σταθερή αξία, κυρίως το δολάριο και το ευρώ, που είναι απαραίτητα για το διεθνές εμπόριο. Στο Ιράν, η πρόσβαση σε σκληρό συνάλλαγμα είναι ζωτικής σημασίας για την εισαγωγή βασικών αγαθών και υλικών παραγωγής, γι’ αυτό και η έλλειψή του επηρεάζει άμεσα τις τιμές και τη διαθεσιμότητα προϊόντων.

12 Σ.τ.Μ.: Ο όρος Trustee economy στο πρωτότυπο περιγράφει ένα σύστημα οικονομικών συναλλαγών μέσω ενδιάμεσων διαχειριστών, οι οποίοι αναλαμβάνουν να μεταφέρουν ή να κρατούν έσοδα από εξαγωγές και πληρωμές στο εξωτερικό, παρακάμπτοντας τραπεζικούς περιορισμούς που επιβάλλουν οι κυρώσεις.

13 Σ.τ.Μ.: Δίκτυα οργανισμών ή επιχειρήσεων που, αν και τυπικά ιδιωτικά, συνδέονται στενά με κρατικούς μηχανισμούς και διαθέτουν προνομιακή πρόσβαση σε πόρους, άδειες και συμβόλαια. Δεν είναι επίσημα κρατικοί φορείς, αλλά συχνά λειτουργούν ως ενδιάμεσοι στη διαχείριση οικονομικών δραστηριοτήτων. Στο ιρανικό πλαίσιο, τέτοιο ρόλο έχουν συχνά μεγάλα ιδρύματα (bonyads), δηλαδή ισχυροί οικονομικοί οργανισμοί με στενή σχέση με το κράτος που δραστηριοποιούνται σε πολλούς τομείς της οικονομίας χωρίς να ανήκουν τυπικά σε αυτό.

14 Σ.τ.Μ.: Κέρδη που προκύπτουν από τη διαφορά μεταξύ επίσημης και ανεπίσημης ισοτιμίας συναλλάγματος.

15 Σ.τ.Μ.: Προτιμησιακή (φτηνότερη ή ευκολότερη) πρόσβαση σε ξένο συνάλλαγμα

16 Σ.τ.Μ.: Ο όρος debt-for-asset swaps στο πρωτότυπο αναφέρεται σε μηχανισμό αποπληρωμής χρεών όπου το κράτος, αντί να καταβάλει μετρητά, παραχωρεί μετοχές, ακίνητα ή άλλες κρατικές συμμετοχές. Η πρακτική αυτή χρησιμοποιείται για να καλυφθούν ελλείμματα, αλλά συχνά οδηγεί στη σταδιακή μεταφορά δημόσιου πλούτου εκτός άμεσου κρατικού ελέγχου.

17Σ.τ.Μ.: Ο όρος productive use (Movaledsazi) στο πρωτότυπο περιγράφει την «παραγωγική αξιοποίηση» δημόσιας περιουσίας μέσω πώλησης, παραχώρησης ή μεταβίβασης κρατικών ακινήτων και συμμετοχών σε επιχειρήσεις με στόχο την άντληση άμεσων εσόδων.

18 Σ.τ.Μ.: Άτυπη μονάδα μέτρησης χρημάτων στο Ιράν, που χρησιμοποιείται ευρέως στην καθημερινή γλώσσα αντί του επίσημου νομίσματος (ριάλ). Ένα τομάν αντιστοιχεί σε δέκα ριάλ. Λόγω του υψηλού πληθωρισμού, οι τιμές αναφέρονται συνήθως σε τομάν για μεγαλύτερη ευκολία.

19 Σ.τ.Μ.: Στις διεθνείς σχέσεις, το signaling που εμφανίζεται στο πρωτότυπο αναφέρεται στις στρατηγικές ενέργειες ή δηλώσεις μέσω των οποίων τα κράτη μεταδίδουν πληροφορίες για τις προθέσεις, τις δυνατότητες και την αποφασιστικότητά τους, με στόχο να επηρεάσουν τη συμπεριφορά άλλων κρατών υπό συνθήκες αβεβαιότητας. Ιδιαίτερη σημασία έχει το costly signaling, δηλαδή τα σήματα που έχουν οικονομικό, πολιτικό ή στρατιωτικό κόστος, επειδή θεωρούνται πιο αξιόπιστα (π.χ μετακίνηση στρατού στα σύνορα). Άλλη μορφή signaling, αποτελεί το cheap talk (σήματα χωρίς πραγματικό κόστος, πχ. δηλώσεις αξιωματούχων), το οποίο αν και λιγότερο αξιόπιστο, επιτρέπει δοκιμή αντιδράσεων χωρίς κλιμάκωση.

20 Σ.τ.Μ.: ο όρος που αναφέρεται στο πρωτότυπο είναι “assets on the ground”, υπονοώντας παρουσία ανθρώπων, δικτύων ή επιχειρησιακών δυνατοτήτων μέσα σε μια χώρα.

https://rproject.gr/article/i-diakyvernisi-tis-krisis-kyroseis-litotita-kai-koinoniki-anatarahi-sto-iran