Γιατί πρέπει να υιοθετήσουμε τη σκέψη του Φρ. Ένγκελς για την επιστήμη σήμερα

Γιατί πρέπει να υιοθετήσουμε τη σκέψη του Φρ. Ένγκελς για την επιστήμη σήμερα

  • |

του Prabir Purkayastha*

Εισαγωγικό σημείωμα: Φρειδερίκος Ένγκελς, ένα όνομα που συχνά η αστική τάξη το επικαλείται με μίσος και εχθρότητα αφού ο Engels, μαζί με τον Μαρξ, ήταν ο «διαβόητος» πατέρας του Κομμουνισμού. Ο Prabir Purkayastha στο κείμενο αυτό αναφέρεται στην επικαιρότητα της σκέψης του Ένγκελς, αναφορικά με την επιστήμη.

Ο προβληματισμός σχετικά με τη συμβολή του Φρειδερίκου Ένγκελς στα διακόσια χρόνια από την επέτειο της γέννησης του φέρνει στο μυαλό μας τρία ζητήματα. Το πρώτο θέμα είναι γιατί να διαβάσουμε τα γραπτά του σήμερα; Πολλά από τα γραπτά του ήταν πολεμικές εναντίον των υπερασπιστών της υπάρχουσας τάξης πραγμάτων, ή εκείνων που πρότειναν θεωρίες που έρχονταν σε αντίθεση με τις απόψεις του Μαρξ και του Ένγκελς για τους αγώνες της εργατικής τάξης για μια νέα και δίκαιη κοινωνία. Για να κατανοήσουμε αυτό το σημείο, πρέπει να εξετάσουμε τι έγραφε ο Engels κατά αυτών των μορφών, όπως ο Ντύρινγκ, το όνομα του οποίου συνεχίζει να υπάρχει μόνο λόγω του Αντι-Nτύρινγκ του Ένγκελς. Το δεύτερο πρόβλημα είναι η γλώσσα του κειμένου. Είναι γραμμένο για τον τότε χρόνο (και το χώρο) του και, ως εκ τούτου, θεωρεί ως δεδομένα πολλά από αυτά που μπορεί να μην γνωρίζουμε σήμερα. Το τρίτο πρόβλημα είναι ότι όταν πρόκειται για την επιστήμη, δυσκολευόμαστε αναγνωρίσουμε το πλαίσιο μέσα στο οποίο έγραφε ο Ένγκελς. Το ζητούμενο -οι επιστήμες- έχουν εξελιχθεί αρκετά από την εποχή του Ένγκελς.

Γιατί λοιπόν πρέπει να εξετάσουμε τα πολεμικά κείμενα του Μαρξ και του Ένγκελς, γραμμένα εναντίον ανθρώπων των οποίων τα γραπτά έχουν ξεχαστεί; Υπάρχουν δύο λόγοι για να επιστρέψουμε στα βασικά, ιδίως καθώς η επιστήμη παρουσιάζεται συχνά ως ουδέτερη και αυτόνομη από την κοινωνία. Αντιθέτως, η επιστήμη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις τάξεις που ελέγχουν την κοινωνία και επομένως ελέγχουν και την ανάπτυξη της επιστήμης.

Δεν είναι τυχαίο ότι η μεγάλη επιστήμη στις καπιταλιστικές χώρες συνδέεται είτε με τον πόλεμο είτε με την απληστία του κεφαλαίου. Αυτό αντικατοπτρίζεται ιδιαίτερα έντονα κατά τη διάρκεια της παρούσας πανδημίας, όταν διαπιστώνουμε ότι ένας μεγάλος αριθμός εμβολίων είναι κερδοσκοπικού χαρακτήρα, ακόμη και όταν έχουν χρηματοδοτηθεί από δημόσιους πόρους. Ή όταν βλέπουμε τη σχέση μεταξύ όπλων και επιστημονικής έρευνας στα πανεπιστήμια. Ο J.B.S. Haldane, ο γνωστός εξελικτικός βιολόγος και Βρετανός Μαρξιστής, είχε πει, “… ακόμα και αν οι καθηγητές αφήσουν την πολιτική ήσυχη, η πολιτική δεν θα αφήσει τους καθηγητές ήσυχη.” Έτσι, η επιστήμη και η επιστημονική έρευνα ήταν πάντα πολιτικές, ακόμα και αν μεμονωμένοι επιστήμονες, κατά την άποψή τους, δεν είναι.

Ο δεύτερος λόγος είναι ότι η επιστήμη και η τεχνολογία δεν είναι μόνο ακαδημαϊκοί κλάδοι. Λειτουργούν ως κινητήριες δυνάμεις της ανάπτυξης τον τελευταίο καιρό, ακόμη και αν η ανάπτυξη μας οδηγεί σε επικίνδυνες κατευθύνσεις. Δεν είναι δυνατόν να μιλάμε για τους κινδύνους των πυρηνικών όπλων, των υπερηχητικών όπλων ή των διαστημικών όπλων και για τον κίνδυνο που συνιστούν για την ανθρωπότητα χωρίς να γνωρίζουμε αυτά τα ζητήματα, ή πώς το Google ή το Facebook και η δική τους εκδοχή του καπιταλισμού επιτήρησης αλλάζουν αυτά που γνωρίζουμε, και τον ίδιο τον καπιταλισμό.

Η αποχώρηση των ΗΠΑ από όλες σχεδόν τις συνθήκες πυρηνικού περιορισμού και ο σχηματισμός της Διαστημικής Διοίκησης θέτει νέους κινδύνους. Ωστόσο, δεν υπάρχουν ουσιαστικά διαμαρτυρίες όπως αυτές που παρατηρήσαμε μετά τις βόμβες εναντίον της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι, ή αργότερα στη δεκαετία του 1980 κατά της ανάπτυξης της βόμβας νετρονίων και του προγράμματος Πολέμου των Άστρων του Ρήγκαν. Ενώ η αδυναμία του ειρηνευτικού κινήματος δεν οφείλεται εξ ολοκλήρου στη μη ύπαρξη πολιτικής μέσα στην επιστημονική κοινότητα, εντούτοις αυτή είναι μία από τις σημαντικές αδυναμίες του. Οι επιστήμονες αποτέλεσαν ζωτικό στοιχείο της ειρήνης και των κινημάτων κατά των πυρηνικών όπλων μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Στο παρόν σενάριο, η Αριστερά πρέπει να είναι σε θέση να εισέλθει στην αρένα της επιστήμης και της τεχνολογίας, όχι μόνο μιλώντας για τις συνέπειες της εργασίας των επαγγελματιών, αλλά και να διεγείρει τη φαντασία τους μέσω μιας Μαρξιστικής θεώρησης της επιστήμης και της τεχνολογίας. Χωρίς αυτά τα τμήματα της κοινωνίας μας, θα είμαστε πολύ πιο αδύναμοι στο να επιχειρηματολογούμε σε μια σειρά ζητημάτων, από τον πυρηνικό πόλεμο, τη δημόσια υγεία και την πανδημία COVID-19 έως τον καπιταλισμό επιτήρησης.

Ο Μαρξισμός πάντα προσέλκυε επιστήμονες, γιατρούς και τεχνολόγους, καθώς παρέχει ένα ευρύτερο πλαίσιο της επιστήμης στην κοινωνία και το συνδέει με τα προβλήματα διαβίωσης που αντιμετωπίζει η κοινωνία. Ομοίως, η ιστορία της τεχνολογίας, η σχέση της με την επιστήμη και την παραγωγή, καθίσταται σαφής όταν εξετάζουμε την πανδημία COVID-19 ως παράδειγμα του τι μπορούν να κάνουν οι προηγμένες καπιταλιστικές χώρες εάν οι οικονομίες τους απειλούνται σε αντίθεση με τις μολυσματικές ασθένειες που αποτελούν πρόβλημα μόνο των φτωχότερων χωρών.

Αυτό θα οδηγήσει αυτομάτως σε συνειδητοποίηση της σχέσης μεταξύ κεφαλαίου, κερδών και δημόσιας υγείας; Όχι, εκτός αν μπορούμε να εμποτίσουμε την κατανόησή μας στο λαό μέσω ενός ευρύτερου λαϊκού επιστημονικού κινήματος ή ενός λαϊκού κινήματος για την υγεία των ανθρώπων. Και για αυτό, πρέπει να εισχωρήσουμε στην ευρύτερη επιστημονική κοινότητα.

Εδώ είναι που ο Ένγκελς και η υλιστική διαλεκτική του γίνονται σημαντικοί για εμάς. Τόσο ο Ένγκελς όσο και ο Μαρξ είχαν τεράστιο ενδιαφέρον για τις επιστήμες της εποχής, τις οποίες παρακολούθησαν στενά. Ο Μαρξ ενδιαφερόταν βαθύτατα για την τεχνολογία, όπως μπορεί να δει κανείς στα γραπτά του για τις τεχνολογικές αλλαγές στους κλωστοϋφαντουργικούς μύλους της Αγγλίας. Στο έργο του για τις έγγειες οφειλές, ήθελε να γνωρίζει τον αντίκτυπο της χρήσης λιπασμάτων στην παραγωγικότητα του εδάφους. Αλλά όταν ήρθε η ώρα να γράψει για την επιστήμη, άφησε τον Ένγκελς, που παρακολουθούσε την επιστήμη πιο στενά, να ηγηθεί. Ήταν ο Ένγκελς που έγραψε για τη διαλεκτική στο Αντι-Ντύρινγκ, αντιπαραβάλλοντάς την με τη μεταφυσική σκέψη του Ευγένιου Ντύρινγκ. Επεξεργάστηκε τι σημαίνει υλιστική διαλεκτική στο έργο του Λουδοβίκος Φόιερμπαχ και το Τέλος της Κλασικής Γερμανικής Φιλοσοφίας και το ημιτελές βιβλίο του Διαλεκτική της Φύσης.

Αν οι νόμοι της Εγελιανής ιδεαλιστικής διαλεκτικής εφαρμοστούν στη φύση, φιλοσοφικά, δείχνουν ότι υπήρξε μια γενική υποχώρηση τόσο από τη διαλεκτική όσο και από μια υλιστική αντίληψη της φύσης. Αντίθετα, η ρεαλιστική σχολή, που βρίσκεται πιο κοντά στον υλισμό, ενώ αποδέχεται την εξωτερική πραγματικότητα του κόσμου που περιγράφει η επιστήμη μέσω των θεωριών της, διστάζει να αυτοαποκαλείται υλιστική. Ο υλισμός είναι μια “μολυσμένη” λέξη, με τη σύνδεσή του με τον Μαρξ, τον Ένγκελς και αργότερα τους κομμουνιστές. Η υποχώρηση από τη διαλεκτική υπήρξε επίσης μέσω της απόρριψης από τους επιστήμονες της ανάγκης για μια φιλοσοφία της επιστήμης και της άποψης ότι η ίδια η επιστήμη είναι αρκετή, και δεν απαιτούνται μεγαλύτερες οργανωτικές αρχές της επιστήμης. Κάποιοι μπορεί να εκπλαγούν όταν μάθουν ότι ο Ένγκελς και ο Μαρξ επέκριναν την περιβαλλοντική καταστροφή.

Η διαλεκτική παρέχει μεγαλύτερες οργανωτικές αρχές μέσω των οποίων μπορούμε να ενοποιήσουμε διαφορετικά μέρη της επιστήμης. Η διαλεκτική έχει την πεποίθηση ότι τα πάντα, συμπεριλαμβανομένης της ύλης, βρίσκονται σε κίνηση ή σε μια διαδικασία αλλαγής. Όταν κοιτάμε την κοινωνία ή τη φύση, αντί να τα κοιτάμε σαν να είναι παγωμένα στο χρόνο και το χώρο, πρέπει να τα κοιτάμε από την άποψη της αλλαγής.

Ο Ένγκελς στο Αντι-Ντύρινγκ μιλά για τις τρεις αρχές της διαλεκτικής: ποσοτική σε ποιοτική αλλαγή (ή αυτό που οι φυσικοί θα αποκαλούσαν αλλαγή φάσης), τον ρόλο των αντιφάσεων στη φύση και τις νέες αναδυόμενες ιδιότητες που απορρέουν από την αυξανόμενη πολυπλοκότητα (άρνηση της άρνησης). Αντί να τους αποκαλούμε νόμους, οι οποίοι στην επιστήμη τείνουν να περιορίζονται σε ένα συγκεκριμένο φαινόμενο, αυτοί θα πρέπει να θεωρηθούν ως ευρύτερες οργανωτικές αρχές, μέσα στις οποίες κατανοούμε τους επιστημονικούς νόμους.

Ο Μαρξ έγραψε ότι δεν αντλούσε τους οικονομικούς του νόμους από τη διαλεκτική, αλλά έδειξε ότι μετά τη λήψη των νόμων του κεφαλαίου, οι τελευταίοι συμμορφώνονται με τους νόμους της διαλεκτικής. Ο Ένγκελς ομοίως δεν ορίζει διαλεκτικούς νόμους στην επιστήμη, αλλά έδειξε ότι οι νόμοι της φύσης που έχουν ανακαλυφθεί στην επιστήμη μπορούν να διατυπωθούν μέσα σε ένα διαλεκτικό πλαίσιο.

Ο Ένγκελς δεν τελείωσε ποτέ τη Διαλεκτική της Φύσης. Ο Χαλντέϊν, στον πρόλογο της δημοσίευσης του 1939 της Διαλεκτικής της Φύσης, λυπάται που παρέμεινε αδημοσίευτο για μεγάλο χρονικό διάστημα και γράφει: “Αν τα σχόλιά του για το Δαρβινισμό ήταν γενικά γνωστά, εγώ τουλάχιστον θα είχα σωθεί από μια ορισμένη συγχυσμένη σκέψη”. Ένα από τα ημιτελή θραύσματά της αφορά το ρόλο της εργασίας στην ανθρώπινη εξέλιξη, και πιο συγκεκριμένα στην εξέλιξη του χεριού. Είναι η εξέλιξη του χεριού μέσω της διαδικασίας της εργασίας –της δημιουργίας εργαλείων- που διακρίνει τους ανθρώπους από τους πιθήκους. Ο Ένγκελς γράφει, “Έτσι, το χέρι δεν είναι μόνο το όργανο της εργασίας, είναι επίσης το προϊόν της εργασίας.” Δεν είναι η εξέλιξη του χεριού που οδήγησε στην εξέλιξή μας ως είδος αλλά η συν-εξέλιξη του χεριού και της εργασίας ως ιστορικής διαδικασίας.

Έχει υπάρξει μια κριτική κατά του Ένγκελς για την προσυπογραφή του Λαμαρκισμού σε σχέση με την εξέλιξη και ως εκ τούτου την κριτική του για το πώς περιγράφει την κληρονομικότητα των δεξιοτήτων της εργασίας. Αυτό που ξεχνούν πολλοί είναι ότι ο Δαρβίνος ενώ πρότεινε τη φυσική επιλογή υποστήριξε επίσης τη θεωρία κληρονομικότητας του Λαμάρκ για τα επίκτητα χαρακτηριστικά ως κινητήριας δύναμης της εξέλιξης. Στη θεωρία της κληρονομικότητας, την οποία δημοσίευσε το 1868, ο Δαρβίνος ονόμασε την εξελικτική θεωρία της πανγένεσης η οποία περιείχε τόσο τη φυσική επιλογή όσο και τη Λαμαρκιανή κληρονομικότητα των επίκτητων χαρακτηριστικών. Η Μεντελιανή γενετική δεν ήταν γνωστή στους βιολόγους εκείνη την εποχή, και ήταν πολύ αργότερα που η βιολογία ενσωμάτωσε τη Μεντελιανή γενετική.

Η μεγάλη συμβολή του Ένγκελς ήταν να δείξει ότι η φύση δεν ήταν απλώς αμετάβλητη, ή το σκηνικό για την ιστορία της. Έδειξε ότι η φύση όχι μόνο δεν είναι αμετάβλητη αλλά βρίσκεται σε εξέλιξη, όπως ακριβώς και τα όντα που υπάρχουν στη φύση. Η φύση και τα είδη της, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων, αποτελούν αμφότερα μέρος αυτής της δυναμικής διαδικασίας αλλαγής και εξέλιξης, η οποία είναι μια ιστορική διαδικασία.

Ένα από τα κύρια σημεία εστίασης της μελέτης τόσο για τον Μαρξ όσο και για τον Ένγκελς ήταν η μελέτη της επιστήμης και της τεχνολογίας και η σχέση τους με την παραγωγή. Ενώ ο Μαρξ επικεντρώθηκε περισσότερο στις τεχνολογικές αλλαγές στη βιομηχανία και τη γεωργία, χρειαζόταν κάποιον να κατανοεί όχι μόνο αυτές τις αλλαγές αλλά και τις προόδους στην επιστήμη που κατέστησαν δυνατές τις τεχνολογικές αλλαγές. Αν και ο Μαρξ παρακολουθούσε τις εξελίξεις στην επιστήμη, συχνά στράφηκε στον Ένγκελς για βοήθεια στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι τελευταίες εξελίξεις των επιστημών επηρέασαν την τεχνολογική πρακτική.

Ο Ένγκελς δεν είχε γράψει μόνο για την κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία ως συνέπεια της βιομηχανικής επανάστασης, αλλά είχε επίσης εργαστεί ως συνέταιρος σε ένα κλωστοϋφαντουργείο του Μάντσεστερ. Αποτέλεσε σε μεγάλο βαθμό μέρος της εξελισσόμενης βιομηχανικής επανάστασης στην Αγγλία και συμπεριέλαβε τον Carl Schorlemmer, χημικό και διά βίου κομμουνιστή, μεταξύ των στενών του φίλων. Ήταν ο Schorlemmer, ένας κορυφαίος επιστήμονας στην εποχή του, μέλος της Βασιλικής Εταιρείας Επιστημών, που βοήθησε τόσο τον Μαρξ όσο και τον Ένγκελς στην κατανόηση της επιστήμης.

Ο καταμερισμός της εργασίας μεταξύ Μαρξ και Ένγκελς αφορούσε επίσης τη συγγραφή επιστημονικών κειμένων ή την καταπολέμηση της μεταφυσικής σκέψης που αρνούνταν την αλλαγή ως θεμελιώδη ιδιότητα της φύσης και της κοινωνίας. Αν το Κεφάλαιο, Τόμος Ιείναι μία από τις πιο δυναμικές αφηγήσεις της ιστορίας της τεχνολογίας στη βιομηχανική επανάσταση, η Διαλεκτική της Φύσης, ακόμη και στην ημιτελή μορφή της, δείχνει την έκταση και το βάθος της κατανόησης του Ένγκελς για τις εξελίξεις στην επιστήμη που λάμβαναν χώρα κατά τη διάρκεια της ζωής του.

Υπήρξαν πολλοί επικριτές του Μαρξ και του Ένγκελς, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι ο Μαρξισμός πάσχει από μια οικονομίστικη προκατάληψη που θεωρεί τη φύση άπειρο πόρο για την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Αυτή ήταν και η κριτική των υποστηρικτών του Γκάντι στην Ινδία, ότι ο Μαρξισμός και ο καπιταλισμός επικεντρώνονται στη βιομηχανική ανάπτυξη που θα άλλαζε τη φύση και θα οδηγούσε σε μια οικολογική κρίση.

Αντίθετα, ο Μαρξ και ο Ένγκελς έχουν γράψει εκτενώς για την τεράστια ζημιά στη φύση και την αδυναμία διατήρησης της παραγωγής που μπορεί να ακολουθήσει μια αδιανόητη επέκταση της παραγωγής. Τα παραδείγματα περιλάμβαναν την ερημοποίηση της Μεσοποταμίας και την καταστροφική πολιτική των Βρετανών στην Ινδία που κατέστρεψαν τους βαμβακοπαραγωγούς της. Ο Μαρξ γράφει στο Κεφάλαιο, Τόμος Ι: «Τα αγγλικά μηχανήματα βαμβακιού παρήγαγαν μια οξεία επίδραση στην Ινδία. Ο Γενικός Κυβερνήτης ανέφερε το 1834-35: “Η δυστυχία δύσκολα βρίσκει παραλληλισμό στην ιστορία του εμπορίου. Τα κόκκαλα των βαμβακωρύχων λευκαίνουν τις πεδιάδες της Ινδίας”».

Ο Ένγκελς είχε πλήρη επίγνωση της απειλής που αποτελούσε ο καπιταλισμός για την παραγωγική ικανότητα της φύσης. Ο Τζων Μπέλαμι Φόστερ γράφει στο περιοδικό MonthlyReview την 1η Νοεμβρίου, «Ο Ένγκελς είχε υποδείξει [στο ΑντιΝτύρινγκ] ότι η καπιταλιστική τάξη ήταν “μια τάξη κάτω από την ηγεσία της οποίας η κοινωνία αγωνίζεται να καταστραφεί σαν μια ατμομηχανή της οποίας η μπλοκαρισμένη βαλβίδα ασφαλείας του οδηγού είναι πολύ αδύναμη για να ανοίξει. Ήταν ακριβώς η ανικανότητα του κεφαλαίου να ελέγξει τις παραγωγικές δυνάμεις, που έχουν αναπτυχθεί πέρα από τη δύναμή του, συμπεριλαμβανομένων των καταστροφικών επιπτώσεων που επιβλήθηκαν στο φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον του, που οδηγούσε ολόκληρη την αστική κοινωνία προς την καταστροφή ή την επανάσταση.” Ως εκ τούτου, “αν δεν πρόκειται να χαθεί ολόκληρη η σύγχρονη κοινωνία “, υποστήριξε ο Ένγκελς, “πρέπει να λάβει χώρα μια επανάσταση στον τρόπο παραγωγής και διανομής».

Αντί να αγνοούν την καταστροφή της φύσης από το κεφάλαιο, ο Ένγκελς και ο Μαρξ γνώριζαν την καταστροφή που προκαλούσε το κεφάλαιο στη φύση. Το οικοσοσιαλιστικό κίνημα έχει αναδείξει την ανάγκη το κίνημα της εργατικής τάξης να αντιμετωπίσει τα προβλήματα ενός καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής που δεν σκέφτεται πέρα από τα κέρδη του επόμενου τριμήνου και την αξία των μετοχών τους στο χρηματιστήριο.

Το αριστερό κίνημα πρέπει να έχει τα καλύτερα επιστημονικά και τεχνολογικά μυαλά για να καταπολεμήσει τις πολλαπλές καταστροφές που δημιουργεί η απληστία του κεφαλαίου. Αυτό έκανε το κίνημα ανεξαρτησίας σε χώρες όπως η Ινδία στους αγώνες τους κατά της αποικιοκρατίας. Πρέπει να δείξουμε ότι υπάρχουν και άλλες εναλλακτικές λύσεις στην επιστήμη, την τεχνολογία και την κοινωνία. Ναι, η επιστήμη και η τεχνολογία από μόνες τους δεν θα λύσουν τα προβλήματα της κοινωνίας και της φύσης. Ωστόσο, η συμβολή τους είναι απαραίτητη για την εξεύρεση λύσης σε τέτοια προβλήματα. Αυτό είναι το παράδειγμα που μας έδωσε ο Ένγκελς και το οποίο πρέπει να ακολουθήσουμε.

Μετάφραση Αρ.Μα.

* Ο Prabir Purkayastha είναι ο ιδρυτής της Newsclick.in, μιας πλατφόρμας ψηφιακών μέσων. Είναι ακτιβιστής που δραστηριοποιείται στο κίνημα περί ελεύθερου λογισμικού και γενικότερα στον τομέα των επιστημών.

.neaprooptiki.gr/

Σχόλια (0)

Το email σας δεν θα δημοσιευθεί.