Το δόγμα Φρίντμαν στον 21ο αιώνα

Το δόγμα Φρίντμαν στον 21ο αιώνα

  • |

Το Κέντρο Stigler στο Booth Business School του Πανεπιστημίου του Σικάγο δημοσίευσε τις προάλλες ένα e-book[1] που τιμά τη δήλωση του Μίλτον Φρίντμαν σχετικά με τον πολύτιμο και ενάρετο ρόλο των σύγχρονων καπιταλιστικών εταιρειών. Το Κέντρο Stigler, το οποίο πήρε το όνομά του από τον κορυφαίο νεοκλασικό οικονομολόγο Τζορτζ Στίγκλερ, ήθελε να τιμήσει το έργο του Φρίντμαν στη δικαιολόγηση των καπιταλιστικών εταιρειών ως δυνάμεων του καλού.

Για όσους δεν γνω­ρί­ζουν, ο Μίλ­τον Φρί­ντμαν ήταν ο κο­ρυ­φαί­ος οι­κο­νο­μο­λό­γος της «Σχο­λής του Σι­κά­γο» στη με­τα­πο­λε­μι­κή πε­ρί­ο­δο και ο διά­ση­μος ει­ση­γη­τής του «μο­νε­τα­ρι­σμού», δη­λα­δή της ιδέας ότι ο πλη­θω­ρι­σμός στις τιμές των αγα­θών και των υπη­ρε­σιών προ­κα­λεί­ται από τις πο­σο­τι­κές αλ­λα­γές της κυ­κλο­φο­ρί­ας του χρή­μα­τος σε μία οι­κο­νο­μία. Ο Φρί­ντμαν ήταν δια­βό­η­τος υπο­στη­ρι­κτής της «ελεύ­θε­ρης αγο­ράς», της ελά­χι­στης κρα­τι­κής πα­ρεμ­βα­τι­κό­τη­τας και των δι­κτα­το­ριών (είχε δώσει συμ­βου­λές στη δι­κτα­το­ρία του Πι­νο­σέτ στη Χιλή τη δε­κα­ε­τία του 1970).

Το εν­δια­φέ­ρον του Κέ­ντρου Stigler εστιά­ζει στην άποψη του Friedman για τις εται­ρεί­ες, τη μορφή, δη­λα­δή, που έχουν πάρει οι σύγ­χρο­νες κα­πι­τα­λι­στι­κές εται­ρεί­ες από τα τέλη του 19ου αιώνα, η οποία αντι­κα­τέ­στη­σε τις πε­ρισ­σό­τε­ρες επι­χει­ρή­σεις που ανή­καν άμεσα στους δια­χει­ρι­στές τους (οι­κο­γε­νεια­κές ή συ­νερ­γα­τι­κές). Το «δόγμα Φρί­ντμαν», όπως απο­κα­λεί­ται, λέει ότι η απο­κλει­στι­κή ευ­θύ­νη μίας εται­ρεί­ας είναι οι μέ­το­χοί της. Ως εκ τού­του, στό­χος των εται­ριών είναι να με­γι­στο­ποιούν τις απο­δό­σεις των με­τό­χων. Μο­να­δι­κός τους σκο­πός είναι η με­γι­στο­ποί­η­ση των κερ­δών χωρίς πε­ρι­σπα­σμούς από «κοι­νω­νι­κή ευ­θύ­νη» ή άλλες «εξω­τε­ρι­κές» ανη­συ­χί­ες. Πράγ­μα­τι, στον κόσμο της ελεύ­θε­ρης αγο­ράς, υπο­τί­θε­ται ότι, εάν ο σκο­πός των επι­χει­ρή­σε­ων ή των εται­ρειών είναι ακρι­βώς αυτός, θα ακο­λου­θή­σουν κέρδη για ολό­κλη­ρη την κοι­νό­τη­τα. Σύμ­φω­να με τον Φρί­ντμαν: «Υπάρ­χει μόνο μία κοι­νω­νι­κή ευ­θύ­νη της επι­χεί­ρη­σης: να χρη­σι­μο­ποιεί τους πό­ρους της και να συμ­με­τέ­χει σε δρα­στη­ριό­τη­τες που έχουν σχε­δια­στεί για να αυ­ξή­σουν τα κέρδη της, αρκεί να πα­ρα­μέ­νει εντός των κα­νό­νων του παι­χνι­διού, δη­λα­δή να συμ­με­τέ­χει σε ανοι­χτό και ελεύ­θε­ρο αντα­γω­νι­σμό χωρίς απά­τες και νο­θεί­ες».

Το συ­γκε­κρι­μέ­νο e-book στο­χεύ­ει στην υπε­ρά­σπι­ση και προ­ώ­θη­ση της δή­λω­σης του Φρί­ντμαν για τον σκοπό των κα­πι­τα­λι­στι­κών εται­ρειών. Πε­ριέ­χει όμως και δο­κί­μια από κά­ποιους που δια­φω­νούν. Δεν θα ανα­φερ­θώ στις λε­πτο­μέ­ρειες των δο­κι­μί­ων που υπε­ρα­σπί­ζο­νται το δόγμα Φρί­ντμαν. Προ­τι­μώ να εξε­τά­σω τα επι­χει­ρή­μα­τα εκεί­νων που δια­φω­νούν. Αλλά ας πούμε αρ­χι­κά ότι ο Φρί­ντμαν έχει δίκιο: σκο­πός των κα­πι­τα­λι­στι­κών επι­χει­ρή­σε­ων ή εται­ρειών είναι να με­γι­στο­ποιούν τα κέρδη των ιδιο­κτη­τών τους, είτε αυτές ανή­κουν άμεσα σε εκεί­νους, είτε σε με­τό­χους. Και έχει δίκιο να λέει ότι οποια­δή­πο­τε άλλα κί­νη­τρα ή σκο­ποί υιο­θε­τού­νται, το μόνο που κά­νουν είναι να εμπο­δί­ζουν την επί­τευ­ξη αυτού του κέρ­δους.

Φυ­σι­κά, ο Φρί­ντμαν, υπο­θέ­το­ντας ότι η επι­δί­ω­ξη του κα­πι­τα­λι­σμού για το κέρ­δος σε μια «ελεύ­θε­ρη αντα­γω­νι­στι­κή αγορά» δεν θα ωφε­λή­σει μόνο τους κα­πι­τα­λι­στές, αλλά το σύ­νο­λο, τους ερ­γα­ζό­με­νους και τον πλα­νή­τη, κάνει λάθος. Είναι ανοη­σία για τους υπο­στη­ρι­κτές του Φρί­ντμαν, όπως ο Κά­πλαν, να συ­μπε­ραί­νουν ότι: «ο Φρί­ντμαν είχε και συ­νε­χί­ζει να έχει δίκιο. Ένας κό­σμος, στον οποίο οι επι­χει­ρή­σεις με­γι­στο­ποιούν την αξία των με­τό­χων, έχει υπάρ­ξει εξαι­ρε­τι­κά πα­ρα­γω­γι­κός και επι­τυ­χής τα τε­λευ­ταία πε­νή­ντα χρό­νια. Κατά συ­νέ­πεια, η επι­χεί­ρη­ση θα πρέ­πει να συ­νε­χί­σει να με­γι­στο­ποιεί την αξία των με­τό­χων όσο πα­ρα­μέ­νει στους κα­νό­νες του παι­χνι­διού. Οποιοσ­δή­πο­τε άλλος στό­χος οδη­γεί σε ανα­τα­ρα­χή, σε απο­ε­πέν­δυ­ση, σε κρα­τι­κή πα­ρέμ­βα­ση και, τε­λι­κά, στην πα­ρακ­μή».

Ωστό­σο, οι κεϋν­σια­νοί/ετε­ρό­δο­ξοι επι­κρι­τές του δόγ­μα­τος Φρί­ντμαν  πέ­φτουν σε μία πα­γί­δα. Η γραμ­μή τους, όπως υπο­στη­ρί­ζε­ται από τους Μάρ­τιν Γουλφ και Λουί­τζι Τζιν­γκά­λες, είναι ότι το δόγμα Φρί­ντμαν απο­τυγ­χά­νει επει­δή δεν υπάρ­χει ελεύ­θε­ρη αντα­γω­νι­στι­κή αγορά στον σύγ­χρο­νο κα­πι­τα­λι­σμό. Οι εται­ρεί­ες έχουν γίνει τόσο με­γά­λες, ώστε κα­θί­στα­νται «δια­μορ­φω­τές τιμών», όχι «απο­δέ­κτες τιμών». Όπως το θέτει ο Γουλφ, οι με­γά­λες εται­ρί­ες δεν τη­ρούν τους κα­νό­νες για ένα «ισό­τι­μο πεδίο αντα­γω­νι­σμού» στην αγορά: «Οι εται­ρεί­ες δεν απο­δέ­χο­νται τους κα­νό­νες αλλά μάλ­λον τους δια­μορ­φώ­νουν. Παί­ζουν παι­χνί­δια, των οποί­ων οι κα­νό­νες δη­μιουρ­γού­νται από τις ίδιες μέσω της πο­λι­τι­κής».

Η συ­νέ­πεια αυτής της κρι­τι­κής είναι ότι, εάν οι εται­ρεί­ες τη­ρού­σαν τους κα­νό­νες, τότε ο κα­πι­τα­λι­σμός θα λει­τουρ­γού­σε για όλους. Με άλλα λόγια, δεν υπάρ­χει πρό­βλη­μα με το ότι οι ιδιω­τι­κές εται­ρεί­ες πα­ρά­γουν για το κέρ­δος και εκ­με­ταλ­λεύ­ο­νται τους ερ­γα­ζο­μέ­νους τους. Το πρό­βλη­μα είναι ότι έχουν τρα­βή­ξει πολύ το σκοι­νί. Πρέ­πει να τις ρυθ­μί­σου­με, ώστε να κοι­τά­νε βέ­βαια τα κέρδη τους, αλλά να αντα­γω­νί­ζο­νται δί­καια με­τα­ξύ τους και να λαμ­βά­νουν υπόψη τις «εξω­τε­ρι­κές συν­θή­κες», δη­λα­δή τις κοι­νω­νι­κές συ­νέ­πειες των δρα­στη­ριο­τή­των τους.

Αυτή η κρι­τι­κή προ­ϋ­πο­θέ­τει ότι ο αντα­γω­νι­στι­κός κα­πι­τα­λι­σμός είναι «καλό πράγ­μα» και ωφε­λεί. Αλλά θα μπο­ρού­σε ο αντα­γω­νι­στι­κός κα­πι­τα­λι­σμός, εάν του επι­βάλ­λο­νταν κρα­τι­κοί κα­νό­νες, να προ­σφέ­ρει μία «δί­καιη κοι­νω­νία»; Στην εποχή που υπο­τί­θε­ται ότι υπήρ­χε «αντα­γω­νι­στι­κός κα­πι­τα­λι­σμός», δη­λα­δή στις αρχές του 19ου αιώνα, ο Φρί­ντριχ Έν­γκελς επε­σή­μα­νε ότι το ελεύ­θε­ρο εμπό­ριο και ο αντα­γω­νι­σμός, σε καμία πε­ρί­πτω­ση δεν πα­ρεί­χαν μία δί­καιη και αρ­μο­νι­κή ανά­πτυ­ξη της πα­ρα­γω­γής προς όφε­λος όλων. Σύμ­φω­να με τον Έν­γκελς, οι κλα­σι­κοί οι­κο­νο­μο­λό­γοι αντι­τεί­νουν στα κακά του μο­νο­πω­λί­ου τον αντα­γω­νι­σμό και το ελεύ­θε­ρο εμπό­ριο αλλά απο­τυγ­χά­νουν να ανα­γνω­ρί­σουν το με­γα­λύ­τε­ρο μο­νο­πώ­λιο όλων: την από­κτη­ση ιδιω­τι­κής ιδιο­κτη­σί­ας από λί­γους και τη στέ­ρη­σή της από τους υπό­λοι­πους. Ο αντα­γω­νι­στι­κός κα­πι­τα­λι­σμός δεν απέ­φυ­γε την αυ­ξη­μέ­νη ανι­σό­τη­τα, τη ζημία στο πε­ρι­βάλ­λον, την ακραία εκ­με­τάλ­λευ­ση των ερ­γα­ζο­μέ­νων και τις τα­κτι­κές και επα­να­λαμ­βα­νό­με­νες κρί­σεις στις επεν­δύ­σεις και στην πα­ρα­γω­γή. Αυτό συμ­βαί­νει επει­δή ο κα­πι­τα­λι­στι­κός τρό­πος πα­ρα­γω­γής οφεί­λε­ται ακρι­βώς στο κέρ­δος (όπως λέει ο Friedman) και όλα τα άλλα είναι συ­νέ­πειές του.

Ναι, είπε, ο Έν­γκελς: «Ο αντα­γω­νι­σμός βα­σί­ζε­ται στο προ­σω­πι­κό συμ­φέ­ρον και το προ­σω­πι­κό συμ­φέ­ρον οδη­γεί στο μο­νο­πώ­λιο. Με λίγα λόγια, ο αντα­γω­νι­σμός εξε­λίσ­σε­ται σε μο­νο­πώ­λιο». Αυτό όμως δεν ση­μαί­νει ότι το μο­νο­πώ­λιο είναι το κακό που πρέ­πει να απο­βλη­θεί και ότι μία επι­στρο­φή στην ελεύ­θε­ρη αγορά και στον αντα­γω­νι­σμό εντός κα­νό­νων θα ωφε­λή­σει. Αυτή είναι η πα­γί­δα στην οποία πέ­φτουν ορι­σμέ­νοι αρι­στε­ροί οι­κο­νο­μο­λό­γοι όταν μι­λούν για τα κακά του «κρα­τι­κού μο­νο­πω­λια­κού κα­πι­τα­λι­σμού». Δεν είναι τα μο­νο­πώ­λια ή η κρα­τι­κή τους «σύλ­λη­ψη» που βρί­σκε­ται στο επί­κε­ντρο του επι­χει­ρή­μα­τος ενά­ντια στο δόγμα Φρί­ντμαν. Είναι ο ίδιος ο κα­πι­τα­λι­σμός: η ιδιω­τι­κή ιδιο­κτη­σία των μέσων πα­ρα­γω­γής με σκοπό το κέρ­δος. Αυτή είναι η ισχυ­ρό­τε­ρη κρι­τι­κή απέ­να­ντι στον Φρί­ντμαν.

Αντ’ αυτής, οι οπα­δοί του Γουλφ ή του Στί­γκλιτς θέ­λουν απλώς να διορ­θώ­σουν τους «κα­νό­νες του παι­χνι­διού». Ο Γουλφ επι­διώ­κει αυτό που ο ίδιος απο­κα­λεί «έντι­μο παι­χνί­δι», κατά το οποίο «οι εται­ρεί­ες δεν θα προ­ω­θούν μία ασή­μα­ντη επι­στή­μη για το κλίμα και το πε­ρι­βάλ­λον, δεν θα σκο­τώ­νουν εκα­το­ντά­δες χι­λιά­δες αν­θρώ­πων προ­ω­θώ­ντας τον εθι­σμό στα ναρ­κω­τι­κά, δεν θα συ­νω­μο­τούν για φο­ρο­λο­γι­κά συ­στή­μα­τα ώστε να σταθ­μεύ­ουν τε­ρά­στια πο­σο­στά των κερ­δών τους σε φο­ρο­λο­γι­κούς πα­ρα­δεί­σους, δεν θα ωθούν πα­ρα­σκη­νια­κά τον χρη­μα­το­πι­στω­τι­κό τομέα σε ανε­παρ­κή κε­φα­λαιο­ποί­η­ση που προ­κα­λεί τε­ρά­στιες κρί­σεις, δεν θα επε­κτεί­νουν διαρ­κώς τα πνευ­μα­τι­κά τους δι­καιώ­μα­τα, δεν θα επι­διώ­κουν να εμπο­δί­ζουν μία απο­τε­λε­σμα­τι­κή πο­λι­τι­κή αντα­γω­νι­σμού,  δεν θα ασκούν πίεση ενά­ντια σε προ­σπά­θειες πε­ριο­ρι­σμού των αρ­νη­τι­κών κοι­νω­νι­κών συ­νε­πειών της επι­σφα­λούς ερ­γα­σί­ας κ.τ.λ.». Για τον Γουλφ, το ζή­τη­μα είναι «πώς να δη­μιουρ­γη­θούν έντι­μοι κα­νό­νες για τον αντα­γω­νι­σμό, την ερ­γα­σία, το πε­ρι­βάλ­λον, τη φο­ρο­λο­γία και ούτω κα­θε­ξής».

Αυτή δεν είναι μόνο μία λαν­θα­σμέ­νη ανά­λυ­ση του σύγ­χρο­νου κα­πι­τα­λι­σμού, είναι και εξαι­ρε­τι­κά ου­το­πι­κή. Πώς μπο­ρεί να τερ­μα­τι­στεί οποια­δή­πο­τε από τις πα­ρα­πά­νω ανι­σό­τη­τες που πε­ρι­γρά­φει ο Γουλφ και να δια­τη­ρη­θούν πα­ράλ­λη­λα ο κα­πι­τα­λι­σμός και οι εται­ρί­ες; Αρκεί να εξε­τά­σου­με την ατε­λεί­ω­τη ιστο­ρία της τρα­πε­ζι­κής πα­ρά­δο­σης και τη σχέση της με τις εται­ρεί­ες, ώστε να κρύ­ψουν τα κέρδη τους από τις εθνι­κές κυ­βερ­νή­σεις. Σύμ­φω­να με το Δί­κτυο Φο­ρο­λο­γι­κής Δι­καιο­σύ­νης, οι πο­λυ­ε­θνι­κές εται­ρεί­ες με­τα­κί­νη­σαν κέρδη άνω των 700 δι­σε­κα­τομ­μυ­ρί­ων δο­λα­ρί­ων σε φο­ρο­λο­γι­κούς πα­ρα­δεί­σους το 2017 και αυτή η με­τα­κί­νη­ση μεί­ω­σε τα πα­γκό­σμια φο­ρο­λο­γι­κά έσοδα για τις εθνι­κές κυ­βερ­νή­σεις πε­ρί­που κατά 10%.

Έπει­τα υπάρ­χουν οι FAANGS, οι με­γά­λες εται­ρεί­ες τε­χνο­λο­γί­ας που έχουν συ­γκε­ντρώ­σει τε­ρά­στια κέρδη κατά τη διάρ­κεια της παν­δη­μί­ας, ενώ πολ­λές μι­κρές εται­ρεί­ες κολ­λά­νε στον τοίχο. Κυ­ριαρ­χούν στην τε­χνο­λο­γία λο­γι­σμι­κού και δια­νο­μής μέσω της ιδιο­κτη­σί­ας πνευ­μα­τι­κών δι­καιω­μά­των και απορ­ρο­φούν κάθε αντα­γω­νι­σμό. Κυ­βερ­νή­σεις σε όλο τον κόσμο εξε­τά­ζουν τώρα πώς να δια­χει­ρι­στούν αυ­τούς τους κο­λοσ­σούς και να τους φέ­ρουν εντός των «κα­νό­νων του παι­χνι­διού». Το ζή­τη­μα είναι να σπά­σουν αυτά τα «μο­νο­πώ­λια» σε μι­κρό­τε­ρες αντα­γω­νι­στι­κές μο­νά­δες. Είμαι βέ­βαιος ότι ο Φρί­ντμαν θα είχε εγκρί­νει αυτήν τη λύση ως μέρος του «δόγ­μα­τός» του.

Θα υπάρ­ξει όμως πραγ­μα­τι­κή λύση; Πάνω από έναν αιώνα πριν, οι αντι­μο­νο­πω­λια­κές ρυθ­μι­στι­κές αρχές των ΗΠΑ διέ­τα­ξαν το σπά­σι­μο της Standard Oil. Η εται­ρεία είχε εξε­λι­χθεί σε βιο­μη­χα­νι­κή αυ­το­κρα­το­ρία που πα­ρή­γα­γε πε­ρισ­σό­τε­ρο από το 90% της πα­ρα­γω­γής κα­θα­ρού πε­τρε­λαί­ου στην Αμε­ρι­κή. Η εται­ρεία χω­ρί­στη­κε σε 34 «μι­κρό­τε­ρες» εται­ρεί­ες, οι οποί­ες εξα­κο­λου­θούν να υπάρ­χουν σή­με­ρα. Ονο­μά­ζο­νται Exxon Mobil, BP και Chevron. Ο Γουλφ, ο Στί­γκλιτς και οι αντί­πα­λοι του «μο­νο­πω­λια­κού κα­πι­τα­λι­σμού» εκτι­μούν πραγ­μα­τι­κά ότι με τη λύση της Standard Oil τερ­μα­τί­στη­καν οι «πα­ρα­τυ­πί­ες» των πε­τρε­λαϊ­κών εται­ρειών και βελ­τιώ­θη­καν η «κοι­νω­νι­κή υπευ­θυ­νό­τη­τα» και οι δια­σφα­λί­σεις για το πε­ρι­βάλ­λον πα­γκο­σμί­ως; Πι­στεύ­ουν πραγ­μα­τι­κά ότι ο «κα­πι­τα­λι­σμός των εν­δια­φε­ρό­με­νων μερών» αρκεί για την αντι­κα­τά­στα­ση του εται­ρι­κού κα­πι­τα­λι­σμού; Η ρύθ­μι­ση και η απο­κα­τά­στα­ση του αντα­γω­νι­σμού δεν θα ωφε­λή­σουν γιατί το δόγμα Φρί­ντμαν θα συ­νε­χί­ζει να λει­τουρ­γεί.

 

Πα­ρα­πο­μπές:

1. Το e-book εδω: https://​promarket.​org/​category/​friedman50/

/rproject.gr/

Σχόλια (0)

Το email σας δεν θα δημοσιευθεί.