Ολοι ανεξαιρέτως οι πολιτικοί αναλυτές στη διεθνή δημόσια σφαίρα, αλλά και οι κοινωνικοί επιστήμονες και ερευνητές στα εργαστήριά τους, συμφωνούν ότι ζούμε σ’ αυτό που ονομάζουν «αλλαγή εποχής» (Zeitenwende). Ο όρος που χρησιμοποιείται είναι περιγραφικός. Δεν έχει καμία κανονιστική εμβέλεια, παρά μόνον την αξίωση να συμφωνήσουμε όλοι ότι το μεταπολεμικό οικονομικο-πολιτικό status έχει αλλάξει ριζικά. Σ’ αυτήν την πρώτη φάση της «αλλαγής εποχής» και οι ερμηνευτές, αλλά προπάντων οι πολιτικώς δρώντες, είναι προσεκτικοί. Διστάζουν να προχωρήσουν με γενναία πολιτικά βήματα μπροστά, επειδή οι ίδιοι αντιλαμβάνονται ότι τα πολιτικά πράγματα στον σύγχρονο κόσμο δεν έχουν σταθερή βάση.
Θεόδωρος Γεωργίου*
Ο μεταπολεμικός πολιτικός κόσμος θεμελιώθηκε στις θεμελιώδεις αρχές του πολιτικού διαφωτισμού και στους θεσμούς και τους κανόνες που επινοήθηκαν για να κατασκευαστεί ο «θαυμαστός κόσμος» του «ευ ζην» (Αριστοτέλης). Εκτοτε πέρασαν ογδόντα χρόνια (1945-2025) και ολόκληρη η Δύση επί τόσες δεκαετίες ζούσε με την ψευδαίσθηση ότι το μεταπολεμικό status είναι υπεριστορικό και αιώνιο. Τίποτε όμως δεν είναι χειρότερο από την «ψευδή συνείδηση»! Η ευρωπαϊκή Δύση ζούσε ένα όνειρο: ως εξαρτώμενη πολιτική οντότητα από τις ΗΠΑ θα μπορούσε να ζει στον «αιώνιο ύπνο» της. Η πρώτη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ στη θέση του προέδρου των ΗΠΑ θα έπρεπε να λειτουργήσει ως «καμπανάκι»! Κάτι τέτοιο δεν έγινε. Δεν έγινε όμως και κάτι πιο ουσιαστικό που αφορά τη θεσμική ταυτότητα της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Ο πολιτικός αναστοχασμός της Ε.Ε. εξαντλήθηκε στην «κατασκευή» της ευρωζώνης, ενώ η ευρωπαϊκή πνευματική κοινότητα με επικεφαλής τον Γιούργκεν Χάμπερμας, όπως και οι λαοί της Ευρώπης, ζητούσαν την πολιτική ένωση.
Σ’ αυτήν την πρώτη φάση της «αλλαγής εποχής» η Ευρώπη ως Ευρωπαϊκή Ενωση δεν είναι πολιτικό υποκείμενο. Δεν μπορεί να λάβει πολιτικές αποφάσεις. Ο Ούγγρος πρωθυπουργός π.χ. δεν ενδιαφέρεται για την κοινωνία του και τον λαό του εντός του δεσμευτικού επικοινωνιακού πλαισίου της Ευρώπης. Τα ίδια κάνει και ο Βούλγαρος πρωθυπουργός. Η απαρίθμηση παραδειγμάτων, από τα οποία προκύπτει ότι η Ε.Ε. δεν λειτουργεί ως πολιτικό υποκείμενο, είναι ανεξάντλητη.
Στις μέρες μας, ενώ συντελούνται στον πλανήτη μας κοσμογονικές αλλαγές, διαπιστώνουμε ότι η πολιτική απόφαση για να «αντιμετωπιστούν» οι ίδιες οι αλλαγές και οι συνέπειές τους δεν υφίσταται. Είναι ανύπαρκτη στη σύγχρονη πολιτική μορφή ζωής. Σημειώνω ότι όταν μιλάμε για πολιτική απόφαση εννοούμε κάτι εντελώς διαφορετικό από την απόφαση του ατόμου να πάρει ομπρέλα ή όχι επειδή βρέχει. Η πολιτική απόφαση θεμελιώνεται σε μια κρίση των πολιτικών ηγετών που ονομάζεται «κριτική ικανότητα» (Urteilskraft γερμανιστί). Αναφέρομαι, για να δώσω ένα παράδειγμα, στην πολιτική απόφαση του Τσόρτσιλ να πολεμήσει τον ναζισμό.
Εάν εξετάσουμε τώρα τι ακριβώς συμβαίνει με την έκρηξη του «γεω-οικονομικού ηφαιστείου» στον πλανήτη μας, διαπιστώνουμε ότι όχι μόνον η Ευρωπαϊκή Ενωση ως ανύπαρκτο πολιτικό υποκείμενο δεν μπορεί να λαμβάνει πολιτικές αποφάσεις, αλλά και η ίδια η Αμερική του Τραμπ αυτοπαγιδεύεται στον «τεχνοκρατικό στρόβιλό της». Τον όρο έχει εισαγάγει στο λεξιλόγιο του πολιτικο-κοινωνικού στοχασμού ο Γιούργκεν Χάμπερμας. Τι σημαίνει λοιπόν ο όρος «τεχνοκρατικός στρόβιλος» και ποια σχέση έχει με τις ιδιωτικές αποφάσεις και πράξεις του κτηματομεσίτη Τραμπ;
Δεν θα απαντήσω σ’ αυτό το ερώτημα, επειδή πίσω από τη ρητορική διαφάνειά του κρύβεται το πολιτικό μυστικό της ανθρώπινης ιστορίας κατά τον εικοστό πρώτο αιώνα. Φοβάμαι πως εάν «επινοήθηκε» ο Τραμπ στην Αμερική, τότε η λύτρωση του ανθρώπινου κόσμου σε πλανητικό επίπεδο θα είναι μια μαρτυρική συνθήκη για όλους μας. Δεν μιλάμε για τον Χίτλερ, τον οποίον η συμμαχία των λαών και της φιλοσοφίας του σκέπτεσθαι τον εξόντωσε. Μιλάμε για κάτι τραγικό που βρίσκεται μέσα στα σπίτια μας: δεν μπορούμε να λάβουμε πολιτικές αποφάσεις μπροστά στις κοσμογονικές αλλαγές που συντελούνται.
Καταλήγοντας σ’ αυτές τις παρατηρήσεις μου και τα σχόλιά μου για τη σημασία των πολιτικών αποφάσεων θα ήθελα να αναφέρω όσα διατυπώνει ο Χέλμουτ Σμιτ (Helmut Schmidt) στο βιβλίο του με τον τίτλο «Die Selbstbehauptung Europas» – 2000 («Η αυτοδυναμία της Ευρώπης», όπως έχει μεταφραστεί στα ελληνικά). Ο διορατικός αυτός Γερμανός πολιτικός ηγέτης (κατά την άποψή μου ο τελευταίος πολιτικός ηγέτης στη Γερμανία) επισημαίνει και γράφει επί λέξει τα εξής: «Εάν αφήσουμε την Ευρωπαϊκή Ενωση να ατροφήσει ή και να αποτύχει, αν πρόκειται να έχει την ίδια τύχη όπως η ανασύνταξη της Ευρώπης πριν από τρεισήμισι αιώνες με τη Συνθήκη της Βεστφαλίας ή 150 χρόνια αργότερα το Συνέδριο της Βιέννης, τότε το ευγενές ξεκίνημα δεν θα είναι τίποτε παραπάνω από ένα ενδιαφέρον θέμα για τους ιστορικούς του μέλλοντος. Για μας τους ίδιους όμως, για τους πολίτες της Ευρώπης και για τους απογόνους μας, μια τέτοια διολίσθηση θα συνεπαγόταν μια τραγωδία, δηλαδή την οριστική απώλεια της αυτοδιάθεσης (μτφρ. Μαριάννα Πανάγου).
Σ’ αυτό το «σημείο μηδέν» της αυτοδυναμίας και της αυτοδιάθεσης της Ευρώπης βρισκόμαστε σήμερα.
*Πολιτικός φιλόσοφος
Σχόλια (0)