30 χρόνια από την κατάρρευση της ΕΣΣΔ\\του Αντώνη Νταβανέλου

30 χρόνια από την κατάρρευση της ΕΣΣΔ\\του Αντώνη Νταβανέλου

  • |

Στις 26 Δεκέμβρη του 1991, η σημαία της ΕΣΣΔ κατέβηκε από το Κρεμλίνο στη Μόσχα.

Ήταν η συμ­βο­λι­κή πράξη που συ­νό­ψι­ζε μια ιλιγ­γιώ­δη δια­δι­κα­σία που πε­ρι­λαμ­βά­νει την αυ­το­διά­λυ­ση του ΚΚΣΕ, την αυ­το­διά­λυ­ση της ΕΣΣΔ, την αυ­το­νό­μη­ση των πρώην συ­νι­στω­σών της «Ένω­σης», τη με­τα­τρο­πή τους σε ανε­ξάρ­τη­τα κράτη υπό την κα­θο­δή­γη­ση ακραία εθνι­κι­στι­κών κυ­βερ­νή­σε­ων (που συ­γκρο­τούν πα­ντού στε­λέ­χη του «πα­λαιού κα­θε­στώ­τος»), και μια τα­χύ­τα­τη δια­δι­κα­σία ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σε­ων μέσα από την οποία τα στε­λέ­χη της πα­λιάς γρα­φειο­κρα­τί­ας με­τα­τρέ­πο­νται σε ιδιο­κτή­τες των πρώην κρα­τι­κών ερ­γο­στα­σί­ων και με­γά­λων επι­χει­ρή­σε­ων.

Αυτή τη χαώδη και χα­ο­τι­κή δια­δι­κα­σία, για ένα διά­στη­μα κα­θο­δη­γούν οι δυ­νά­μεις του ΚΚ Ρω­σί­ας, υπό τον Μπό­ρις Γέλ­τσιν σε συμ­μα­χία με τους ανα­τέλ­λο­ντες ολι­γάρ­χες. Ο Γέλ­τσιν προ­ϋ­πήρ­ξε στέ­λε­χος της KGB (του πα­νί­σχυ­ρου μη­χα­νι­σμού «Κρα­τι­κής Ασφά­λειας» που, πέρα από το ρόλο του στην κα­τα­στο­λή, λει­τούρ­γη­σε δια­χρο­νι­κά και ως κυ­ρί­αρ­χη «σχολή» πα­ρα­γω­γής πο­λι­τι­κών-κρα­τι­κών στε­λε­χών…), αλλά και μέλος του Πο­λι­τι­κού Γρα­φεί­ου της Κε­ντρι­κής Επι­τρο­πής του ΚΚΣΕ. Η πε­ρί­ο­δος των ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σε­ων υπό τον Γέλ­τσιν, που δεν μπο­ρού­σε παρά να έχει ακραία εκ­φυ­λι­στι­κά και μα­φιό­ζι­κα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά, κα­τέ­λη­ξε στην ανά­δει­ξη του κα­θε­στώ­τος Πού­τιν. Ο Πού­τιν (επί­σης πρώην στέ­λε­χος της KGB) ορ­γα­νώ­νει τη συμ­μα­χία των στε­λε­χών της κρα­τι­κής γρα­φειο­κρα­τί­ας με τους στα­θε­ρο­ποι­η­μέ­νους πλέον ολι­γάρ­χες, όμως σε νέα βάση: Τη διεκ­δί­κη­ση του σε­βα­σμού προς τη Ρωσία (την οποία κα­τα­νο­εί ως «ενό­τη­τα»: από Ιβάν τον Τρο­με­ρό ως τον Στά­λιν) και τη διεκ­δί­κη­ση της διε­θνούς ανα­γνώ­ρι­σης του ρόλου της ως με­γά­λης δύ­να­μης, με βάση τα οι­κο­νο­μι­κά και κυ­ρί­ως τα στρα­τιω­τι­κά δε­δο­μέ­να. Ο Πού­τιν δη­λώ­νει επι­σή­μως ότι η αυ­το­διά­λυ­ση της ΕΣΣΔ υπήρ­ξε ένα από τα πιο αρ­νη­τι­κά γε­γο­νό­τα στην πα­γκό­σμια ιστο­ρία.

Πριν το 1991 είχε προη­γη­θεί η πε­ρί­ο­δος Γκορ­μπα­τσόφ, η πε­ρί­ο­δος της «πε­ρε­στρόι­κα» (ανα­συ­γκρό­τη­ση) και της «γκλάσ­νοστ» (δια­φά­νεια). Ήταν μια προ­σπά­θεια «αυ­το­με­ταρ­ρύθ­μι­σης» του κα­θε­στώ­τος από τα πάνω, υπό την κα­θο­δή­γη­ση του όλου ΚΚΣΕ, που επι­χει­ρού­σε να απο­φύ­γει ή να ανα­στεί­λει μια δια­λυ­τι­κή κρίση που θα επέ­φε­ρε η «στα­σι­μό­τη­τα» στην οι­κο­νο­μία της ΕΣΣΔ και η αντα­γω­νι­στι­κή πίεση του επε­λαύ­νο­ντος νε­ο­φι­λε­λευ­θε­ρι­σμού στη Δύση που, μετά τον Ρί­γκαν και τη Θά­τσερ, άλ­λα­ζε τους οι­κο­νο­μι­κούς (αλλά και στρα­τιω­τι­κούς) συ­σχε­τι­σμούς δύ­να­μης στον αντα­γω­νι­σμό. Δεν υπάρ­χει καμιά ιστο­ρι­κή αμ­φι­βο­λία ότι η πε­ρε­στρόι­κα και η γκλάσ­νοστ υπήρ­ξαν κυ­ρί­αρ­χες επι­λο­γές του πα­λαιού κα­θε­στώ­τος. Ο Μ. Γκορ­μπα­τσόφ ήταν «σπλά­χνο από τα σπλά­χνα» της κρα­τι­κής εξου­σί­ας: πέρα από ηγε­τι­κό στέ­λε­χος του ΚΚΣΕ, υπήρ­ξε ση­μα­ντι­κός αξιω­μα­τού­χος της KGB, μέλος της «Επι­τρο­πής» υπό τον Αντρό­ποφ που κα­θο­δή­γη­σε την κα­τα­στο­λή της ερ­γα­τι­κής εξέ­γερ­σης του 1956 στην Ουγ­γα­ρία. Για όσους μι­λούν σή­με­ρα, ξε­χνώ­ντας τι έλε­γαν χθες, να θυ­μί­σου­με ότι τόσο το ΚΚΕ όσο και το ΚΚΕ εσ. ανά­λυ­σαν τότε την πε­ρε­στρόι­κα και την γκλάσ­νοστ ως «επα­νά­στα­ση μέσα στην επα­νά­στα­ση» (!!). Ήταν λίγοι οι μαρ­ξι­στές διε­θνώς, που επέ­μει­ναν στο ότι επρό­κει­το για δια­δι­κα­σία «φι­λε­λευ­θε­ρο­ποί­η­σης», υπα­γο­ρευ­μέ­νη από τον αντα­γω­νι­σμό με τη Δύση, προ­βλέ­πο­ντας ότι θα οδη­γή­σει σε μια ανε­ξέ­λεγ­κτη ή και δια­λυ­τι­κή κρίση.

Στην πο­ρεία προς την αυ­το­διά­λυ­ση υπήρ­ξαν απει­ρο­ε­λά­χι­στες (πρα­κτι­κά αμε­λη­τέ­ες…) οι δυ­νά­μεις αντί­στα­σης από το εσω­τε­ρι­κό του πα­λαιού κα­θε­στώ­τος. Η Κρα­τι­κή Επι­τρο­πή Έκτα­κτης Ανά­γκης, που συ­γκρο­τή­θη­κε από «υπαρ­χη­γούς» του Γκορ­μπα­τσόφ, που δια­φω­νού­σαν με την προ­ο­πτι­κή διά­λυ­σης του ΚΚΣΕ και της ΕΣΣΔ είχε ζωή… 73 ωρών! Η από­πει­ρα πρα­ξι­κο­πή­μα­τος, τον Αύ­γου­στο του 1991, απο­δεί­χθη­κε οπε­ρέ­τα και μάλ­λον διευ­κό­λυ­νε την τα­χύ­τα­τη επι­κρά­τη­ση των δυ­νά­με­ων υπό τον Γέλ­τσιν, παρά την απο­τρο­πή των σχε­δί­ων τους. Μετά από δε­κα­ε­τί­ες, ένα κα­θε­στώς που έμοια­ζε πα­νί­σχυ­ρο -και ισχυ­ρι­ζό­ταν ότι υπε­ρα­σπί­ζει τα συμ­φέ­ρο­ντα της ερ­γα­τι­κής τά­ξης- κα­τέρ­ρεε και δεν βρέ­θη­κε ούτε ένα ερ­γο­στά­σιο, ούτε μια στρα­τιω­τι­κή μο­νά­δα, για να αντι­στα­θεί στα σο­βα­ρά μπρο­στά σε αυτή την εξέ­λι­ξη.

Οι συ­νέ­πειες, διε­θνώς, υπήρ­ξαν ιδιαί­τε­ρα ση­μα­ντι­κές. Ο αμε­ρι­κα­νι­κός ιμπε­ρια­λι­σμός έβγα­λε το συ­μπέ­ρα­σμα ότι έχει μπρο­στά του μια μακρά πε­ρί­ο­δο ανε­μπό­δι­στης ηγε­μο­νί­ας. Αυτή η αντί­λη­ψη υπο­χρε­ώ­θη­κε από τις με­τέ­πει­τα εξε­λί­ξεις -την ήττα στο Ιράκ και στο Αφ­γα­νι­στάν, αλλά και το ξέ­σπα­σμα της οι­κο­νο­μι­κής κρί­σης του κα­πι­τα­λι­σμού από το 2007-08 μέχρι σή­με­ρα- να προ­σγειω­θεί στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα. Όχι, δεν φτά­σα­με στο «τέλος της ιστο­ρί­ας», η πάλη για την απε­λευ­θέ­ρω­ση της κοι­νω­νι­κής πλειο­ψη­φί­ας από την εκ­με­τάλ­λευ­ση και την κα­τα­πί­ε­ση συ­νε­χί­ζε­ται και απλώ­νε­ται σε όλο τον πλα­νή­τη. Όμως στο εσω­τε­ρι­κό του ερ­γα­τι­κού κι­νή­μα­τος, στο εσω­τε­ρι­κό των κοι­νω­νι­κών αντι­στά­σε­ων, στο εσω­τε­ρι­κό της ρι­ζο­σπα­στι­κής πο­λι­τι­κο­ποί­η­σης, οι συ­νέ­πειες υπήρ­ξαν πολύ ση­μα­ντι­κές: Τα σο­σιαλ­δη­μο­κρα­τι­κά κόμ­μα­τα πα­ντού χρη­σι­μο­ποί­η­σαν την κα­τάρ­ρευ­ση της ΕΣΣΔ ως άλ­λο­θι για να επι­τα­χύ­νουν την πο­ρεία τους προς τα δεξιά, προς τη σύ­γκλι­ση με τη νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρη Δεξιά. Τα μα­ζι­κά ΚΚ μπή­καν σε ιστο­ρι­κή κρίση: άλλα αυ­το­δια­λύ­θη­καν (πχ ΚΚ Ιτα­λί­ας), άλλα πε­ρι­θω­ριο­ποι­ή­θη­καν (πχ ΚΚ Γαλ­λί­ας). Το ΚΚΕ δια­τή­ρη­σε δυ­νά­μεις ως σπά­νια πλέον εξαί­ρε­ση στον κόσμο. Στο εσω­τε­ρι­κό των κοι­νω­νι­κών κι­νη­μά­των, ενι­σχύ­θη­καν οι τά­σεις κα­τα­κερ­μα­τι­σμού («ταυ­τό­τη­τες»), η αποϊ­δε­ο­λο­γι­κο­ποί­η­ση (κενό στρα­τη­γι­κής) και η αμ­φι­σβή­τη­ση της αξίας της ορ­γα­νω­μέ­νης πάλης. Οι μαρ­ξι­στι­κές επα­να­στα­τι­κές ορ­γα­νώ­σεις, που δια­θέ­το­ντας κα­θα­ρή ματιά για το πα­λαιό κα­θε­στώς στην ΕΣΣΔ δεν αιφ­νι­διά­στη­καν από την ιστο­ρι­κή κρίση του, απο­δεί­χθη­καν μειο­ψη­φι­κές και ανώ­ρι­μες για να αντι­με­τω­πί­σουν τα κο­λοσ­σιαία κα­θή­κο­ντα ως «έτοι­μες» εναλ­λα­κτι­κές λύ­σεις. Τα γε­γο­νό­τα του 1989-91 εξέ­θρε­ψαν διε­θνώς το κλίμα «αρι­στε­ρής με­λαγ­χο­λί­ας» από το οποίο ακόμα πα­λεύ­ου­με να βγού­με.

Η Ρωσία, με το κα­θε­στώς του Πού­τιν, μπο­ρεί να ανα­κτή­σει στα­δια­κά κά­ποια τμή­μα­τα της δύ­να­μης της πα­λιάς ΕΣΣΔ, να ανα­κάμ­ψει από τη δια­λυ­τι­κή κρίση του προη­γού­με­νου κα­θε­στώ­τος του κρα­τι­κού κα­πι­τα­λι­σμού. Όμως στη διε­θνή Αρι­στε­ρά, το πα­λιό­τε­ρα κυ­ρί­αρ­χο ρεύμα σκέ­ψης και στρα­τη­γι­κής, ο στα­λι­νι­σμός, δεν μπο­ρεί και δεν πρό­κει­ται να ανα­κάμ­ψει. Αυτό είναι το μο­να­δι­κό «και­νούρ­γιο» στοι­χείο που εγκυ­μο­νεί­ται, και πα­ρα­μέ­νει διεκ­δι­κού­με­νο, στη μακρά πε­ρί­ο­δο αγώ­νων που ακο­λού­θη­σε την πα­τα­γώ­δη κα­τάρ­ρευ­ση της ΕΣΣΔ.

Αυτό είναι κατά τη γνώμη μας το μο­να­δι­κό δη­μιουρ­γι­κό αντι­κεί­με­νο της συ­ζή­τη­σης, 30 χρό­νια μετά.

Κα­τάρ­ρευ­ση ή ανα­τρο­πή;

Το ΚΚΕ στο πο­λυ­σέ­λι­δο αφιέ­ρω­μα του «Ρι­ζο­σπά­στη» για τα 30 χρό­νια, επα­να­φέ­ρει το σε­νά­ριο της «ανα­τρο­πής», απορ­ρί­πτο­νας τον όρο «κα­τάρ­ρευ­ση», προ­κει­μέ­νου να μπο­ρεί να συ­νε­χί­ζει να υπε­ρα­σπί­ζε­ται μια κά­ποια «ποιο­τι­κή ανω­τε­ρό­τη­τα» του πα­λαιού κα­θε­στώ­τος της ΕΣΣΔ ένα­ντι των αντα­γω­νι­στών του στη Δύση.

Ο Ελ. Βα­γε­νάς («Η κα­τά­λη­ξη της θε­ρα­πεί­ας του σο­σια­λι­σμού με τον κα­πι­τα­λι­σμό») ισχυ­ρί­ζε­ται ότι «η ανα­τρο­πή του σο­σια­λι­σμού στην ΕΣΣΔ έγινε από “τα μέσα και από τα πάνω”… η εξέ­λι­ξη προ­ω­θή­θη­κε από την ηγε­σία του ΚΚΣΕ… (από δυ­νά­μεις που) έπαι­ξαν προ­δο­τι­κό ρόλο για την υπό­θε­ση του σο­σια­λι­σμού, κα­θο­δή­γη­σαν τη δια­δι­κα­σία της αντε­πα­νά­στα­σης, εκ­φρά­ζο­ντας έτσι εκεί­νες τις δυ­νά­μεις, που στα­δια­κά είχαν εμ­φα­νι­στεί στο εσω­τε­ρι­κό της σο­βιε­τι­κής κοι­νω­νί­ας, ελέγ­χο­ντας στα­δια­κά τις δομές της σο­βιε­τι­κής εξου­σί­ας και του ΚΚΕ, επι­διώ­κο­ντας την επι­στρο­φή στον κα­πι­τα­λι­σμό» («Ρ» 19/12).

Προς τιμήν του, ο Ελ. Βα­γε­νάς ανα­γνω­ρί­ζει τον κα­θο­δη­γη­τι­κό ρόλο της κρα­τι­κής και κομ­μα­τι­κής ηγε­σί­ας στα γε­γο­νό­τα του 1989-91 («από τα μέσα και από τα πάνω»). Όμως από κει και πέρα, το σχήμα του στε­ρεί­ται στα­θε­ρό­τη­τας. Απο­φεύ­γει να μας πει το πώς και το γιατί ανα­πτύ­χθη­καν αυτές οι δυ­νά­μεις που ήταν έτοι­μες για τον «προ­δο­τι­κό ρόλο» και είχαν απο­κτή­σει τόσο με­γά­λη δύ­να­μη στο εσω­τε­ρι­κό της σο­βιε­τι­κής κοι­νω­νί­ας, του κρά­τους και του κόμ­μα­τος. Απο­φεύ­γει να μας πει πώς αντι­με­τώ­πι­ζαν οι «συ­νε­πείς» δυ­νά­μεις, οι τάχα υπε­ρα­σπι­στές του σο­σια­λι­σμού, τη στα­δια­κή επί δε­κα­ε­τί­ες ενί­σχυ­ση αυτών των δυ­νά­με­ων. Και, κυ­ρί­ως, απο­φεύ­γει να μας πει εάν, πότε και πώς αυτή η σύ­γκρου­ση, που ο ίδιος θε­ω­ρεί ότι αφο­ρού­σε τα «άγια των αγίων», έφυγε προς «τα κάτω», έγινε υπό­θε­ση πάλης της ερ­γα­τι­κής τάξης και των συμ­μά­χων της. Γιατί στο έδα­φος του μαρ­ξι­σμού δεν υπάρ­χει χώρος για ένα «σο­σια­λι­σμό» όπου η ερ­γα­τι­κή τάξη πα­ρα­μέ­νει αδρα­νής και πα­θη­τι­κή, πε­ρι­μέ­νο­ντας τα απο­τε­λέ­σμα­τα της σύ­γκρου­σης «σο­σια­λι­σμού-κα­πι­τα­λι­σμού» μέσα στις κο­ρυ­φές του κόμ­μα­τος, του κρά­τους, του στρα­τού και της KGB…

Είναι γνω­στό ότι η ιστο­ρία των «από μέσα και από πάνω» με­ταρ­ρυθ­μί­σε­ων στην ΕΣΣΔ δεν άρ­χι­σε το 1991, ούτε το 1985 με τον Γκορ­μπα­τσόφ. Το 1956 ο Χρου­τσόφ (ο επι­κε­φα­λής της άμυ­νας στο Στά­λιν­γκραντ) ανα­κοί­νω­νε μέτρα οι­κο­νο­μι­κής «φι­λε­λευ­θε­ρο­ποί­η­σης» του κα­θε­στώ­τος και τα συ­νό­δευε με τη δια­βό­η­τη «Μυ­στι­κή Έκ­θε­ση της ΚΕ» που ενη­μέ­ρω­νε τις εμ­βρό­ντη­τες ηγε­σί­ες των ΚΚ σε όλο τον κόσμο για τις ακραί­ες δια­στά­σεις της κα­τα­στο­λής στην εποχή του Στά­λιν, αλλά και για τον αιφ­νι­δια­σμό της ηγε­σί­ας της ΕΣΣΔ από τη χι­τλε­ρι­κή επί­θε­ση, που προ­κά­λε­σε δυ­σα­νά­λο­γες απώ­λειες του ρω­σι­κού λαού στον Δεύ­τε­ρο Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο. Αυτή η έντο­νη «στρο­φή» δεν προ­κά­λε­σε φαι­νό­με­να διά­λυ­σης στο κα­θε­στώς: η ΕΣΣΔ μπο­ρού­σε να συ­νε­χί­ζει να αντα­γω­νί­ζο­νται στα ίσια τους Αμε­ρι­κα­νούς στο διά­στη­μα και στην πα­ρα­γω­γή όπλων, ενώ όποτε χρειά­στη­κε έδει­ξε δό­ντια στην Ουγ­γα­ρία, στην Πο­λω­νία, στην Τσε­χο­σλο­βα­κία και αλλού. Στα 1956, ο Κο­σύ­γκιν ει­σή­γα­γε ακόμα πιο τολ­μη­ρές «με­ταρ­ρυθ­μί­σεις» στην κα­τεύ­θυν­ση της ενί­σχυ­σης της αγο­ράς, του τε­χνο­λο­γι­κού «εκ­συγ­χρο­νι­σμού» κ.ο.κ. Ακο­λού­θη­σαν και άλλες λι­γό­τε­ρο γνω­στές, αλλά όχι λι­γό­τε­ρο ση­μα­ντι­κές «τομές». Σε όλες αυτές τις δε­κα­ε­τί­ες, ο γα­λα­ξί­ας των ηγε­σιών των ΚΚ διε­θνώς (συ­μπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νου του ΚΚΕ) δεν χα­ρα­κτή­ρι­σε αυτές τις με­ταρ­ρυθ­μί­σεις ως «προ­δο­τι­κές», ανα­γνω­ρί­ζο­ντας ότι η δια­τή­ρη­ση του ελέγ­χου του κόμ­μα­τος, του κρά­τους και του στρα­τού, δια­σφά­λι­ζε τη συ­νέ­χεια και την ανα­πα­ρα­γω­γή του κα­θε­στώ­τος, μέσα από φυ­σιο­λο­γι­κές «από τα μέσα και από τα πάνω» ανα­νε­ώ­σεις του.

Το θε­ω­ρη­τι­κό σχήμα της «ανα­τρο­πής» οδη­γεί σε έναν ση­μα­ντι­κό ανα­θε­ω­ρη­τι­σμό: είναι γνω­στό ότι στο έδα­φος του μαρ­ξι­σμού δεν χω­ρού­νε αντι­λή­ψεις για ένα «ει­ρη­νι­κό πέ­ρα­σμα» από τον κα­πι­τα­λι­σμό στο σο­σια­λι­σμό. Η άποψη του ΚΚΕ μας καλεί να δε­χτού­με κάτι βα­ρύ­τε­ρο: το εν­δε­χό­με­νο για ένα ει­ρη­νι­κό πέ­ρα­σμα από το σο­σια­λι­σμό στον κα­πι­τα­λι­σμό. Ανε­ξάρ­τη­τα από τις προ­θέ­σεις, η ανά­λυ­ση του Ελ. Βα­γε­νά για την «από τα μέσα και από πάνω» ανα­τρο­πή του σο­σια­λι­σμού, υπο­δει­κνύ­ει ότι το πρό­βλη­μα ήταν κατά πολύ βα­θύ­τε­ρο και αφο­ρού­σε την ίδια την τα­ξι­κή φύση του πα­λιού κα­θε­στώ­τος στην ΕΣΣΔ.

Σο­σια­λι­σμός ή κρα­τι­κός κα­πι­τα­λι­σμός;

Η μαρ­ξι­στι­κή πα­ρά­δο­ση μας έχει αφή­σει κά­ποια θε­μέ­λια για το τι εν­νο­ού­με ως σο­σια­λι­στι­κή απε­λευ­θέ­ρω­ση της κοι­νω­νί­ας.

Ο Μαρξ δεν κου­ρα­ζό­ταν να επα­να­λαμ­βά­νει ότι «η απε­λευ­θέ­ρω­ση της ερ­γα­τι­κής τάξης είναι έργο της ίδιας της ερ­γα­τι­κής τάξης». Η Κομ­μού­να του Πα­ρι­σιού, 150 χρό­νια πριν, ανέ­δει­ξε την ερ­γα­τι­κή απά­ντη­ση στο ερώ­τη­μα της πο­λι­τι­κής εξου­σί­ας: Το κρά­τος τύπου Κομ­μού­νας. Όπου όπως υπο­γραμ­μί­ζει ο Λένιν στο σπου­δαιό­τε­ρο στρα­τη­γι­κό έργο του (Κρά­τος και Επα­νά­στα­ση), η ερ­γα­τι­κή τάξη, τσα­κί­ζο­ντας την παλιά κρα­τι­κή μη­χα­νή, οφεί­λει να πάρει άμεσα στα χέρια της την πο­λι­τι­κή εξου­σία. Οι Μπολ­σε­βί­κοι το συν­θη­μα­το­ποί­η­σαν το 1917: Όλη η Εξου­σία στα Σο­βιέτ! Η Οκτω­βρια­νή Επα­νά­στα­ση εξου­δε­τέ­ρω­σε, σε με­γά­λο βαθμό, την αστι­κή τάξη στη Ρωσία και άνοι­ξε το δρόμο για την ερ­γα­τι­κή εξου­σία.

Ο Μ. Πα­πα­δό­που­λος, στο αφιέ­ρω­μα του ΚΚΕ, το­νί­ζει: «όπως έδει­ξε η ιστο­ρία του 20ού αιώνα, δεν πρό­κει­ται για μια εύ­κο­λη, ανέ­φε­λη πο­ρεία, που οδη­γεί αυ­τό­μα­τα στον κομ­μου­νι­σμό». Έχει από­λυ­τα δίκιο. Επί­σης σωστά, το­νί­ζει τη ση­μα­σία της κρα­τι­κο­ποί­η­σης των μέσων πα­ρα­γω­γής και του κε­ντρι­κού/κρα­τι­κού σχε­δια­σμού. Είναι προ­ϋ­πο­θέ­σεις για μια σο­σια­λι­στι­κή πο­ρεία. Προ­ϋ­πο­θέ­σεις ανα­γκαί­ες, αλλά όχι από μόνες τους ικα­νές.

Τι θα συμ­βεί σε μια κοι­νω­νία όπου έχει επι­βλη­θεί η κρα­τι­κο­ποί­η­ση των μέσων πα­ρα­γω­γής και ο κε­ντρι­κός/κρα­τι­κός σχε­δια­σμός της οι­κο­νο­μί­ας, αλλά ταυ­τό­χρο­να έχει απο­κλει­στεί η ερ­γα­τι­κή τάξη από κάθε δυ­να­τό­τη­τα ελέγ­χου στο κρά­τος και στις πο­λι­τι­κές απο­φά­σεις;

Ο Μ. Πα­πα­δό­που­λος ανα­γνω­ρί­ζει ότι «υπο­χώ­ρη­σε στη δε­κα­ε­τία του ’30 η λει­τουρ­γία των σο­βιέτ». Η ανα­γνώ­ρι­ση είναι μάλ­λον αντι­φα­τι­κή, γιατί αλλού μι­λά­ει για τις πο­λι­τι­κές ελευ­θε­ρί­ες και τα δι­καιώ­μα­τα των ερ­γα­τών και της νε­ο­λαί­ας που «έγι­ναν ου­σια­στι­κά, από τυ­πι­κά που ήταν στον κα­πι­τα­λι­σμό». Η αλή­θεια, δυ­στυ­χώς, είναι ότι η ερ­γα­τι­κή τάξη στην ΕΣΣΔ από τη δε­κα­ε­τία του ’30 και μετά, έχασε τις ου­σια­στι­κές ελευ­θε­ρί­ες που είχε απο­κτή­σει το ’17, αλλά ακόμα και τις «τυ­πι­κές» που η δύ­να­μη του ερ­γα­τι­κού κι­νή­μα­τος επέ­βα­λε στη Δύση. Όποιος θέλει μπο­ρεί να συ­νε­χί­ζει να το αρ­νεί­ται, αλλά το αντί­τι­μο είναι η πλή­ρης ανα­ξιο­πι­στία απέ­να­ντι στους ερ­γά­τες στην Ανα­το­λι­κή Ευ­ρώ­πη, αλλά και απέ­να­ντι στα ιστο­ρι­κά δε­δο­μέ­να. Στο κενό που δη­μιουρ­γού­σε η εξά­λει­ψη της αστι­κής τάξης μετά το 1917, αλλά και η υπο­χώ­ρη­ση της ερ­γα­τι­κής τάξης μετά τα χτυ­πή­μα­τα που δέ­χθη­κε στη δε­κα­ε­τία του ’30, ανα­δεί­χθη­κε ο ρόλος της γρα­φειο­κρα­τί­ας. Που έλεγ­χε πλέον τα μέσα πα­ρα­γω­γής μέσα από τον έλεγ­χο του κρά­τους, και κα­θο­δη­γού­σε τον κε­ντρι­κό σχε­δια­σμό διεκ­δι­κώ­ντας μια τα­χύ­τα­τη ανά­πτυ­ξη σε αντα­γω­νι­σμό με τη Δύση. Αυτή η «νο­μεν­κλα­τού­ρα» απο­κτού­σε στα­δια­κά συ­νεί­δη­ση του ρόλου της ως νέας εκ­με­ταλ­λεύ­τριας και κα­τα­πιέ­στριας τάξης και κα­θο­δη­γού­σε πλέον με τα­ξι­κό κρι­τή­ριο τον έλεγ­χο των μέσων πα­ρα­γω­γής, των σχε­δί­ων και του κρά­τους. Αυτό το κα­θε­στώς δεν μπο­ρεί να πε­ρι­γρα­φεί παρά ως κρα­τι­κός κα­πι­τα­λι­σμός. Στα 1930-40-50, αυτή πα­ραλ­λα­γή δεν ήταν κα­θό­λου άγνω­στη και πα­ρά­ται­ρη ακόμα και στον «κλασ­σι­κό» κα­πι­τα­λι­σμό στη Δύση, όπου ο ρόλος του κρά­τους στην πα­ρα­γω­γή και στην οι­κο­νο­μία διο­γκώ­θη­κε σε πρω­τό­γνω­ρα επί­πε­δα, όπως διο­γκώ­θη­κε και ο πο­λι­τι­κός ρόλος των κρα­τι­κών γρα­φειο­κρα­τιών.

Αυτή η εξέ­λι­ξη στην ΕΣΣΔ δεν έγινε κα­θό­λου ει­ρη­νι­κά. Εντύ­πω­ση προ­κα­λεί ότι στο αφιέ­ρω­μα του ΚΚΕ απου­σιά­ζει κάθε ανα­φο­ρά στις «εκ­κα­θα­ρί­σεις» που σά­ρω­σαν το κόμμα, τα συν­δι­κά­τα και το στρα­τό στη δε­κα­ε­τία του ’30, αλλά και στις αντι­δρα­στι­κές «με­ταρ­ρυθ­μί­σεις» που τσά­κι­σαν τις κα­τα­κτή­σεις του Οκτώ­βρη σε πολ­λούς και κρί­σι­μους το­μείς της κοι­νω­νι­κής ζωής. Αν επρό­κει­το για την «εκ­κα­θά­ρι­ση» μιας τάσης ή μιας φρά­ξιας, θα κα­τα­νο­ού­σα­με (απρό­θυ­μα) την υπο­βάθ­μι­ση, συμ­φω­νώ­ντας με τον Μ. Πα­πα­δό­που­λοε στο ότι «η πο­ρεία δεν ήταν εύ­κο­λη και ανέ­με­λη».

Όμως δεν επρό­κει­το περί αυτού. Πχ ζώ­ντος του Λένιν, η αντι­προ­σω­πεία των Μπολ­σε­βί­κων στην Τρίτη Διε­θνή ήταν οι Λένιν, Τρό­τσκι, Ζι­νό­βιεφ, Μπου­χά­ριν, Ρά­ντεκ. Με την εξαί­ρε­ση του Λένιν, όλοι οι άλλοι εκτε­λέ­στη­καν ως «προ­δό­τες», όπως και χι­λιά­δες άλλοι Μπολ­σε­βί­κοι -μέλη του κόμ­μα­τος που έκανε την επα­νά­στα­ση. Δεν θέ­λου­με να μα­κρύ­νου­με στον μα­κά­βριο κα­τά­λο­γο των θυ­μά­των, θε­ω­ρώ­ντας γνω­στή την τε­ρά­στια κλί­μα­κα των «εκ­κα­θα­ρί­σε­ων». Το συ­μπέ­ρα­σμα είναι απλό: Με­τα­ξύ του κόμ­μα­τος του ’17 και του κόμ­μα­τος του τέ­λους του ’30 υπάρ­χει δια­χω­ρι­στι­κή γραμ­μή αί­μα­τος. Η ιστο­ρι­κή προ­σφο­ρά των εκτε­λε­σμέ­νων Μπολ­σε­βί­κων, των στε­λε­χών του ερ­γα­τι­κού κι­νή­μα­τος, του κρά­τους και του στρα­τού, είναι ότι δια­χώ­ρι­σαν με το αίμα τους την πα­ρά­δο­ση του Οκτώ­βρη (που πρέ­πει να δια­φυ­λα­χθεί ως κόρη οφθαλ­μού) από τη ντρο­πή του κα­θε­στώ­τος που τε­λι­κά κα­τέρ­ρευ­σε «από τα μέσα και από τα πάνω» στα 1991.

«Λάθη»;

Αυτή την εξέ­λι­ξη το πα­γκό­σμιο κομ­μου­νι­στι­κό κί­νη­μα την πλή­ρω­σε ακρι­βά.

Στο αφιέ­ρω­μα του «Ρ», η Αλ. Πα­πα­ρή­γα κα­τα­πιά­νε­ται με τη σύν­δε­ση που υπάρ­χει ανά­με­σα σε αυτή τη συ­ζή­τη­ση και τα προ­βλή­μα­τα στρα­τη­γι­κής των ΚΚ για την προ­ώ­θη­ση του αγώνα στη χώρα ευ­θύ­νης του κα­θε­νός από αυτά. Οφεί­λει κα­νείς να ανα­γνω­ρί­σει ότι η ση­με­ρι­νή ηγε­σία του ΚΚΕ έχει δώσει σε αυτό το πεδίο θέ­σεις πιο τολ­μη­ρές από τις προη­γού­με­νες (πχ τις θέ­σεις για τη γραμ­μή του ΚΚΕ στον ελ­λη­νοϊ­τα­λι­κό πό­λε­μο και τα αίτια για την ήττα στη δε­κα­ε­τία του ’40). Η Αλ. Πα­πα­ρή­γα δη­λώ­νει ότι στο υπό­βα­θρο της εσω­κομ­μα­τι­κής κρί­σης του ΚΚΕ στα 1989-92 βρι­σκό­ταν η λα­θε­μέ­νη πα­λιό­τε­ρη στρα­τη­γι­κή του κόμ­μα­τος και υπο­γραμ­μί­ζει ότι «(αυτό) βε­βαί­ως δεν ήταν μόνο ελ­λη­νι­κή ιδιο­μορ­φία». Δυ­στυ­χώς το πρό­βλη­μα είναι πα­λιό­τε­ρο και πιο γε­νι­κευ­μέ­νο.

Στο τέλος του Δεύ­τε­ρου Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου, τα ΚΚ σε πολ­λές χώρες στην Ευ­ρώ­πη μπή­καν στις κυ­βερ­νή­σεις «εθνι­κής ανοι­κο­δό­μη­σης» με κο­ρυ­φαία πα­ρα­δείγ­μα­τα τη Γαλ­λία και την Ιτα­λία. Δεν επρό­κει­το εδώ για τη γνω­στή συ­ζή­τη­ση που ξε­κι­νά από το 3ο και 4ο συ­νέ­δριο της Κο­μι­ντέρν, που υιο­θέ­τη­σε το σύν­θη­μα για τις «ερ­γα­τι­κές κυ­βερ­νή­σεις» ή κυ­βερ­νή­σεις της Αρι­στε­ράς, στα πλαί­σια μιας με­τα­βα­τι­κής πο­λι­τι­κής, σε πε­ριό­δους που τί­θε­ται θέμα κυ­βερ­νη­τι­κής εξου­σί­ας σε συν­θή­κες που δεν είναι άμεσα επα­να­στα­τι­κές. Η πο­λι­τι­κή αυτή, που είχε την έγκρι­ση του Λένιν, απα­γό­ρευε κάθε συμ­μα­χία με τα αστι­κά κόμ­μα­τα. Εδώ επρό­κει­το για κυ­βερ­νή­σεις «εθνι­κής ενό­τη­τας», σε συμ­μα­χία με τα ιστο­ρι­κά αστι­κά κόμ­μα­τα σε κάθε χώρα (συ­μπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της Δε­ξιάς) και στόχο την ανα­συ­γκρό­τη­ση του κα­πι­τα­λι­σμού μέσα από τα ερεί­πια του πο­λέ­μου.

Σχε­τι­κά με την ελ­λη­νι­κή εμπει­ρία, πολύ με­λά­νι έχει χυθεί για να υπο­στη­ρι­χθεί η άποψη ότι οι σο­βιε­τι­κοί «δεν γνώ­ρι­ζαν» ή «δεν είχαν την ευ­θύ­νη» για την πο­ρεία Κα­ζέρ­τα-Λί­βα­νος-Κυ­βέρ­νη­ση Πα­παν­δρέ­ου-Βάρ­κι­ζα. Για τη Γαλ­λία και την Ιτα­λία δεν μπο­ρεί ούτε να τεθεί τέ­τοιο θέμα. Γιατί ο Το­λιά­τι και ο Τορέζ που κα­θο­δή­γη­σαν τα ΚΚ σε αυτόν τον κα­τή­φο­ρο, ζού­σαν στη Μόσχα και είχαν προ­ϋ­πη­ρε­σία ως έμπι­στοι και στα­θε­ροί συ­νερ­γά­τες του Στά­λιν. «Η απα­τη­λή θε­ω­ρία για ει­ρη­νι­κό και αν­θρώ­πι­νο κα­πι­τα­λι­σμό» που σή­με­ρα κα­ταγ­γέ­λει η Αλ. Πα­πα­ρή­γα, εκ­πε­μπό­ταν από το «διε­θνές κέ­ντρο» της Μό­σχας πολύ πριν από το θά­να­το του Στά­λιν, και πολύ πριν από τα πρώτα ση­μά­δια «ενί­σχυ­σης του οπορ­του­νι­σμού» που το ΚΚΕ εντο­πί­ζει στο 20ό συ­νέ­δριο του ΚΚΣΕ στα 1956.

Άλ­λω­στε, άλλες επε­ξερ­γα­σί­ες της ση­με­ρι­νής ηγε­σί­ας του ΚΚΕ εντο­πί­ζουν σωστά τις απαρ­χές της στρα­τη­γι­κής του «ρε­φορ­μι­σμού των στα­δί­ων» στην Ελ­λά­δα, στις απο­φά­σεις της 6ης Ολο­μέ­λειας της ΚΕ του ΚΚΕ στα 1934. Θα ήταν μάλ­λον τρα­βηγ­μέ­νο από τα μαλ­λιά το να ισχυ­ρι­στεί κα­νείς το ότι αυτή η «στρο­φή» του Ζα­χα­ριά­δη και της τότε ηγε­σί­ας του ΚΚΕ έγινε εν αγνοία ή πα­ρα­βιά­ζο­ντας οδη­γί­ες του «διε­θνούς κέ­ντρου».

Τα βή­μα­τα που κάνει το ΚΚΕ για να ερ­μη­νεύ­σει την κα­τάρ­ρευ­ση της ΕΣΣΔ είναι λειψά και αντι­φα­τι­κά, υπο­νο­μευ­μέ­να από την επι­μο­νή του να υπε­ρα­σπί­ζε­ται την προη­γού­με­νη στα­λι­νι­κή πα­ρά­δο­ση.

Αντί επι­λό­γου

Τον Οκτώ­βρη του ’17, ο «αδύ­να­μος κρί­κος» της ιμπε­ρια­λι­στι­κής αλυ­σί­δας που έσπα­σε, ήταν η κα­θυ­στε­ρη­μέ­νης τσα­ρι­κή Ρωσία. Η ιστο­ρι­κή τιμή που ανή­κει στη ρω­σι­κή ερ­γα­τι­κή τάξη και τους Μπολ­σε­βί­κους ήταν ότι τόλ­μη­σαν, ανα­τρέ­πο­ντας τον Τσάρο, να μη μεί­νουν στα μισά του δρό­μου, αλλά να εξα­πο­λύ­σουν στην Ευ­ρώ­πη τη δυ­να­μι­κή της ερ­γα­τι­κής/σο­σια­λι­στι­κής επα­νά­στα­σης. Η δυ­να­μι­κή αυτή πα­ρα­μέ­νει ιστο­ρι­κά ενερ­γή, με τη νίκη της να είναι σή­με­ρα εξί­σου ανα­γκαία με τότε, αλλά αντι­κει­με­νι­κά πιο εφι­κτή από τότε.

Η Οκτω­βρια­νή Επα­νά­στα­ση απο­μο­νώ­θη­κε μετά τις ήττες των ερ­γα­τών στη Γερ­μα­νία, στην Ουγ­γα­ρία, στην Αυ­στρία και αλλού. Η ερ­γα­τι­κή τάξη στη Ρωσία υπο­χρε­ώ­θη­κε σε υπο­χω­ρή­σεις και το κενό κά­λυ­πτε η αύ­ξη­ση της ισχύ­ος της γρα­φειο­κρα­τί­ας. Το πρώτο πε­ντά­χρο­νο πλάνο (1928) ήταν η κή­ρυ­ξη του πο­λέ­μου για την αυ­το­νό­μη­σή της. Στα τέλη της δε­κα­ε­τί­ας του ’30, με την ολο­κλή­ρω­ση των μα­ζι­κών «εκ­κα­θα­ρί­σε­ων», η ΕΣΣΔ έχει γίνει ένα κρα­τι­κο­κα­πι­τα­λι­στι­κό κα­θε­στώς. Για πολλά χρό­νια είχε δυ­να­μι­κή στον αντα­γω­νι­σμό με τη Δύση. Σε πολ­λούς το­μείς έφτα­σε, ακόμα και προ­σπέ­ρα­σε, τους δυ­τι­κούς κα­πι­τα­λι­στές που ξε­κι­νού­σαν από υψη­λό­τε­ρα επί­πε­δα ανά­πτυ­ξης. Αυτό γι­νό­ταν εφι­κτό μέσα από μια με­γά­λη συ­μπί­ε­ση της ερ­γα­τι­κής τάξης, την απο­στέ­ρη­σή της από τις στοι­χειώ­δεις συν­δι­κα­λι­στι­κές ελευ­θε­ρί­ες και τον πλήρη απο­κλει­σμό της από την πο­λι­τι­κή ζωή. Όμως είχε όρια. Η «στα­σι­μό­τη­τα» εμ­φα­νί­στη­κε νω­ρί­τε­ρα και οι «με­ταρ­ρυθ­μί­σεις» δεν μπό­ρε­σαν να την ξε­πε­ρά­σουν σε μακρά πε­ρί­ο­δο. Η τε­λευ­ταία από­πει­ρα «αυ­το­με­ταρ­ρύθ­μι­σης» με τη γκλάσ­νοστ και την πε­ρε­στρόι­κα υπο­χρε­ω­τι­κά πήρε ρίσκα με­γα­λύ­τε­ρα από την αν­θε­κτι­κό­τη­τα του συ­στή­μα­τος. Η απο­τυ­χία τους, κάτω από την αδια­φο­ρία ή και τους πα­νη­γυ­ρι­σμούς της ερ­γα­τι­κής τάξης, άνοι­ξε το δρόμο για την «από τα μέσα και από τα πάνω» με­τά­βα­ση προς την ιδιω­τι­κο­ποί­η­ση, προς την ευ­θυ­γράμ­μι­ση με τον πα­γκο­σμιο­ποι­η­μέ­νο νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρο κα­πι­τα­λι­σμό.

Πλέον στη Μόσχα, όπως και στην Ουά­σινγ­κτον και στο Βε­ρο­λί­νο, η ανα­γκαία απά­ντη­ση είναι ένα νέος Οκτώ­βρης, με την πλήρη κοι­νω­νι­κά και πο­λι­τι­κά ση­μα­σία.

/rproject.gr