Η ανυπαρξία της κυριαρχούμενης από την αντίδραση Ε.Ε. στις κοσμοϊστορικές διεθνείς εξελίξεις των ημερών, με κορυφαία τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, αποτελεί κοινό τόπο. Δεν είναι όμως η πρώτη φορά που η Ευρώπη βρίσκεται σε τέτοια αδυναμία. Μετά την ήττα των επαναστάσεων του 1848 και τον θρίαμβο του στασιαστή Λουδοβίκου Βοναπάρτη στη Γαλλία, είχε προκύψει στην ήπειρο μια ανάλογη κατάσταση κατακερματισμού και αντιδραστικής ηγεμονίας.
Χρήστος Κεφαλής*
Σε εκείνη την ιστορική στιγμή ο Βικτόρ Ουγκό, ένας από τους πρώτους οπαδούς της Ενωμένης Ευρώπης, ύψωσε από τον τόπο της εξορίας του τη βροντερή φωνή του, λέγοντας τα πράγματα με το όνομά τους. Μια έκδοση σχετικών κειμένων του, «Υμνος στην Ενωμένη Ευρώπη» (Αργοναύτης, Αθήνα 2023, μτφρ. Α. Μπρουντζάκη, εισ. Ξ. Μπρουντζάκης), μας δίνει αφορμή για μια αναδρομή στις διαχρονικές και εξαιρετικά επίκαιρες κρίσεις του.
Ξεκινώντας από συντηρητικός, ο Ουγκό εξελίχτηκε μετά το 1848 σε συνεπή επαναστάτη δημοκράτη, από τους λίγους διανοούμενους της εποχής που έμειναν πιστοί στα μεγάλα ιδανικά της Γαλλικής Επανάστασης. Μπόρεσε έτσι να αντιληφθεί ότι μια δημοκρατική, λαϊκή Ενωμένη Ευρώπη, με πυρήνα τότε την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Γερμανία, θα γινόταν ένας μεγάλος παράγοντας προόδου. Σε ένα κείμενό του στα 1855, με αφορμή την επέτειο του γαλλικού ξεσηκωμού του Φλεβάρη 1848, ο Ουγκό εξέθετε τις λαμπρές προοπτικές που θα άνοιγαν αν η επανάσταση είχε τραβήξει άφοβα τον δρόμο της:
«Αν η Γαλλία, σηκώνοντας το μεγάλο σπαθί του 1792, είχε προσφέρει τη βοήθειά της, ως όφειλε, στην Ιταλία, στην Ουγγαρία, στην Πολωνία, στην Πρωσία, στη Γερμανία· αν με δυο λόγια, η Ευρώπη των λαών είχε διαδεχθεί το 1848 την Ευρώπη των βασιλέων…η ήπειρός μας θα ήταν ένας και μόνο λαός· τα έθνη θα διήγαν τον βίο τους μέσα στον κοινό ευρωπαϊκό βίο…η Γαλλία θα ανήκε στην Ευρώπη, η Ευρώπη θα ανήκε στην ανθρωπότητα».
Στην ίδια περίσταση ο Ουγκό είχε σκιαγραφήσει προβλεπτικά τα μεγάλα οφέλη που θα προέκυπταν. Η κατάργηση των στρατών θα απελευθέρωνε τεράστιους πόρους για τη βιομηχανική ανάπτυξη αλλά και τη δημόσια εκπαίδευση. Οι γυναίκες θα αποκτούσαν ίσα δικαιώματα με τους άνδρες. Η επιστήμη θα προόδευε, το περιβάλλον θα προστατευόταν με αναδασώσεις και μεγάλα αντιπλημμυρικά έργα, θα ανθούσαν τα γράμματα και ο πολιτισμός.
Αλλά ο Ουγκό δεν έκανε το λάθος να εκλάβει συγκαιρινά γεγονότα, όπως η εκστρατεία των ευρωπαϊκών δυνάμεων στην Κριμαία, σαν εξελίξεις που προωθούσαν αυτές τις κατευθύνσεις. Στιγμάτισε τον Κριμαϊκό Πόλεμο σαν έργο της αντίδρασης, ένα βήμα όχι προς την ευρωπαϊκή πρόοδο αλλά προς την ευρωπαϊκή καταστροφή. Και ακόμη και αν δεν είδε ξεκάθαρα ότι η η αντίδραση περιλάμβανε, εκτός από τους μονάρχες, την κυρίαρχη πλέον αστική τάξη, αντέταξε ως μόνη διέξοδο την επανάσταση: «Την ώρα αυτή, Γαλλία και Αγγλία δεν έχουν παρά έναν μόνο δρόμο σωτηρίας: την απελευθέρωση των λαών, τον μαζικό ξεσηκωμό των Εθνών, την επανάσταση».
Οταν ο Ουγκό προέβη στην έκκληση αυτή, η ευρωπαϊκή αντίδραση, με προπύργια τον βοναπαρτισμό και την τσαρική Ρωσία, φαινόταν παντοδύναμη. Αρκεσε όμως μια 15ετία για να γκρεμιστεί με πάταγο το σάπιο καθεστώς του Βοναπάρτη. Και από τις στάχτες της γαλλικής ήττας στον πόλεμο του 1870 αναδύθηκε η Παρισινή Κομμούνα, η πρώτη εργατική εξουσία, που παρά την ήττα της φώτισε τους μετέπειτα αγώνες των λαών.
Ηδη στα 1855 ο Ουγκό προσέβλεπε σε αυτή την προοπτική, μιας εποχής που «οι πολιτικές συγκρούσεις θα εξοβελιστούν μέσω της καθολικής εργασίας». Διακήρυσσε τολμηρά ότι η κυριαρχία της αντίδρασης ήταν προσωρινή και ότι με τη φαυλότητα και την ασχήμια της θα προκαλούσε αναπόφευκτα μια ιστορική αντικίνηση:
«Φίλοι, η μεγάλη Δημοκρατία, η λαϊκή Δημοκρατία, κοινωνική και ελεύθερη, γρήγορα θα λάμψει· διότι είναι έργο της αυτοκρατορίας να την ξαναγεννήσει, όπως είναι έργο της νύχτας να ξαναφέρει την ημέρα. Οι εκπρόσωποι της τυραννίας και της δυστυχίας θα αφανιστούν. Ο χρόνος τους μετριέται τώρα πια σε λεπτά. Είναι με την πλάτη στην άβυσσο· και όσοι είμαστε ήδη μέσα στην άβυσσο, βλέπουμε τη φτέρνα τους να ξεπροβάλλει στο χείλος του γκρεμού…Προγραμμένοι, η ελευθερία είναι αθάνατη! Προγραμμένοι, η αλήθεια είναι αιώνια!…Οχι, οι λαοί δεν θα μείνουν επ’ αόριστον μες στα σκοτάδια, αγνοώντας τι ώρα είναι στην επιστήμη, τι ώρα είναι στη φιλοσοφία, τι ώρα είναι στην τέχνη, τι ώρα είναι στο ανθρώπινο πνεύμα, με το βλέμμα βλακωδώς κολλημένο στον δεσποτισμό, αυτό το απαίσιο ρολόι του σκότους, που και οι δυο του δείκτες, του σκήπτρου και του ξίφους, για πάντα ακίνητοι, δείχνουν αιώνια μεσάνυχτα!».
Ο Ουγκό μπορεί να έπεσε έξω στις ιστορικές προθεσμίες. Διέγνωσε όμως ξεκάθαρα τον δρόμο προς το μέλλον στην επανάσταση. Και αν σήμερα από τους κυβερνώντες στην Ε.Ε. της αντίδρασης μόνο ο Ισπανός πρωθυπουργός Σάντσεθ στέκει τιμητικά στο ίδιο έδαφος με τον Ουγκό, αυτό αποδεικνύει ότι και τώρα ο ίδιος δρόμος οδηγεί την Ιστορία εμπρός.
*Συγγραφέας και αρθρογράφος
https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/505224_diahronikos-biktor-oygko
Σχόλια (0)