Στο αγωνιστικό σκάκι, όπως και σε όλα τα άλλα αθλήματα, το παιδί μπορεί να βρει χαρά, συγκέντρωση, αυτοπειθαρχία, φιλία και δημιουργικότητα.
Στο αγωνιστικό σκάκι, όπως και σε όλα τα άλλα αθλήματα, το παιδί μπορεί να βρει χαρά, συγκέντρωση, αυτοπειθαρχία, φιλία και δημιουργικότητα. Μπορεί όμως και να βρεθεί παγιδευμένο σε έναν κόσμο όπου κάθε παρτίδα γίνεται τεστ αξίας, κάθε ήττα οικογενειακό δράμα και κάθε αξιολόγηση (ELO rating στο σκάκι) μια δημόσια σύγκριση. Το πρόβλημα δεν είναι η φιλοδοξία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αγωνία του ενήλικα σκεπάζει τη χαρά του παιδιού.
Χρήστος Πιλάλης
Στο αγωνιστικό σκάκι, όπως και σε όλα τα άλλα αθλήματα, το παιδί μπορεί να βρει χαρά, συγκέντρωση, αυτοπειθαρχία, φιλία και δημιουργικότητα. Μπορεί όμως και να βρεθεί παγιδευμένο σε έναν κόσμο όπου κάθε παρτίδα γίνεται τεστ αξίας, κάθε ήττα οικογενειακό δράμα και κάθε αξιολόγηση (ELO rating στο σκάκι) μια δημόσια σύγκριση. Το πρόβλημα δεν είναι η φιλοδοξία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αγωνία του ενήλικα σκεπάζει τη χαρά του παιδιού.
Η επιστημονική βιβλιογραφία για τον νεανικό αθλητισμό είναι καθαρή: οι γονείς αποτελούν έναν από τους βασικούς παράγοντες που διαμορφώνουν την εμπειρία, τα κίνητρα και την παραμονή των παιδιών στον αθλητισμό. Η συστηματική ανασκόπηση στο Frontiers in Psychology (διεθνές επιστημονικό περιοδικό ψυχολογίας ) μας δείχνει ότι η γονεϊκή στάση μπορεί να λειτουργήσει είτε υποστηρικτικά είτε πιεστικά, επηρεάζοντας την παρακίνηση των νεαρών αθλητών και αθλητριών. Δεν είναι, λοιπόν, ουδέτερο το πώς στέκεται ένας γονιός δίπλα στο παιδί: άλλο η ενθάρρυνση, άλλο η προβολή προσδοκιών πάνω του. (Frontiers | The role of parents in the motivation of young athletes: a systematic review)
Στο αγωνιστικό σκάκι αυτό αποκτά ιδιαίτερη ένταση. Σε αντίθεση με άλλα παιδικά αθλήματα, μετράει από πολύ νωρίς: βαθμολογίες, διαρκή αξιολόγηση Elo, εθνικές κατατάξεις, διεθνείς λίστες, τίτλους, νόρμες (αγωνιστικά αποτελέσματα που απαιτούνται για τίτλους), διαδικτυακά προφίλ στην εθνική αλλά και στην παγκόσμια ομοσπονδία. Έτσι, το παιδί δεν παίζει απλώς, αλλά συνεχώς αξιολογείται. Πρόσφατη μελέτη στο Frontiers in Psychology για τις αντιλήψεις των γονέων σχετικά με το σκάκι δείχνει ότι πολλοί γονείς βλέπουν το άθλημα ως μέσο γνωστικής ανάπτυξης, χαρακτήρα και ανταγωνιστικού πνεύματος. Αυτό από μόνο του δεν είναι αρνητικό. Γίνεται όμως επικίνδυνο όταν το σκάκι παύει να είναι εμπειρία μάθησης και μετατρέπεται σε οικογενειακή επένδυση με απαίτηση απόδοσης. (Frontiers | The role of chess in the development of children-parents’ perspectives)
Οι έρευνες στον νεανικό αθλητισμό, γενικά, επιβεβαιώνουν ότι η πίεση δεν είναι απλώς «λίγο άγχος πριν τον αγώνα». Μελέτη του 2025 έδειξε ότι οι αθλητές που αντιλαμβάνονται συχνότερα αρνητικές γονεϊκές συμπεριφορές εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα εξάντλησης, ελεγχόμενης παρακίνησης και ψυχολογικής επιβάρυνσης. (Is the Perception of the Frequency of Use of Parental Pressure and Directive Behaviors Related to Elite Adolescent Athletes’ Burnout, Emotions, and Motivation? – PMC) Άλλη έρευνα για την αγωνιστική αγχώδη κατάσταση σε νεαρούς αθλητές και αθλήτριες διαπίστωσε ότι η γονεϊκή πίεση συνδέεται άμεσα με το σωματικό άγχος. (The influence of parental and coach pressure on competitive state anxiety: The mediating role of emotional intelligence – ScienceDirect) Με απλά λόγια: το άγχος της πίεσης αποτυπώνεται και σωματικά στο παιδί. Δεν πρόκειται μόνο για στενοχώρια μετά από μια ήττα, αλλά για μηχανισμό άγχους που μπορεί να συνοδεύει όλη την αγωνιστική διαδρομή.
Στο σκάκι, το φαινόμενο έχει και μια επιπλέον ιδιομορφία: η ήττα είναι εξαιρετικά προσωπική. Δεν μπορεί εύκολα να αποδοθεί στον κακό αγωνιστικό χώρο, στον συμπαίκτη, στον διαιτητή ή στις καιρικές συνθήκες. Το παιδί κάθεται μόνο του μπροστά στη σκακιέρα. Η λανθασμένη κίνηση είναι δική του. Γι’ αυτό και η παιδαγωγική διαχείριση της ήττας είναι καθοριστική. Αν ο γονιός αντιμετωπίζει την ήττα ως ντροπή, το παιδί δεν μαθαίνει να αναλύει την κάθε κατάσταση (την παρτίδα στην προκειμένη περίπτωση), αλλά μαθαίνει το φόβο.
Αυτό το επισημαίνουν και άνθρωποι του σκακιστικού χώρου. Ο Ινδός Βισβανάθαν Ανάντ, πέντε φορές παγκόσμιος πρωταθλητής, είχε προειδοποιήσει ήδη από το 2007 ότι η πίεση στα παιδιά σε μικρή ηλικία είναι μια επικίνδυνη τάση και ότι κανένα παιδί δεν πρέπει να βάζει σε κίνδυνο όλη του τη μελλοντική πορεία για το σκάκι ή οποιοδήποτε άθλημα. (A personal portrait of World Champion Anand | ChessBase). Η δήλωση έχει ιδιαίτερο βάρος ακριβώς επειδή προέρχεται από έναν παγκόσμιο πρωταθλητή και όχι από κάποιον που υποτιμά τον πρωταθλητισμό.
Ανάλογη είναι και η εμπειρία της οικογένειας Κάρλσεν. Ο Χένρικ Κάρλσεν, πατέρας του Νορβηγού Μάγκνους, του εδώ και πολλά χρόνια ισχυρότερου σκακιστή στον κόσμο, έχει δηλώσει ότι δεν πίεσε πολύ τον γιο του και ότι προσπάθησε κυρίως να μην του σταθεί εμπόδιο. (Henrik Carlsen: “I haven’t pushed Magnus a lot. I have not stood in his way.”) Σε συνέντευξη στο κορυφαίο σκακιστικό σάιτ της ChessBase η βασική του θέση συνοψίζεται στον τίτλο: «Αφήστε το παιδί να έχει την ιδιοκτησία (έλεγχο) της διαδικασίας και του αποτελέσματος». (“Let the kid own the process and the result” – Henrik Carlsen | ChessBase) Αυτή είναι ίσως η πιο καθαρή παιδαγωγική αρχή για το νεανικό σκάκι: το παιδί πρέπει να νιώθει ότι του ανήκει η παρτίδα του. Όχι ότι παίζει για να δικαιώσει τους γονείς, τον προπονητή, τον σύλλογο ή την οικογενειακή αφήγηση περί ταλέντου.
Η περίπτωση της Ουγγαρέζας Τζούντιτ Πόλγκαρ είναι πιο σύνθετη και γι’ αυτό πολύ χρήσιμη. Η ίδια έχει πει ότι δεν ήταν εκείνη που αποφάσισε να παίξει σκάκι, αλλά το αποφάσισαν οι γονείς της, μέσα σε ένα ιδιότυπο εκπαιδευτικό πείραμα πρώιμης εξειδίκευσης. Ταυτόχρονα, όμως, αναγνωρίζει ότι οι γονείς της ήταν εξαιρετικοί παιδαγωγοί και ότι κατάφεραν να την κάνουν να αγαπήσει το παιχνίδι, αυξάνοντας σταδιακά την ενασχόληση επειδή η ίδια χαιρόταν. Ακριβώς εδώ βρίσκεται η λεπτή γραμμή: η ένταση της προσπάθειας δεν είναι από μόνη της κακοποίηση. Γίνεται πρόβλημα μόνο όταν αποσυνδέεται από την επιθυμία, την αντοχή και την παιδικότητα του ίδιου του παιδιού.
Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ένα παιδί μπορεί να κάνει πρωταθλητισμό. Φυσικά και μπορεί. Το ερώτημα είναι με ποιους όρους. Με δικαίωμα στην αποτυχία ή με φόβο αποδοκιμασίας και αυστηρής κριτικής; Με στόχο και χαρά για τη βελτίωση ή με εμμονή στο rating; Με ισορροπημένη ζωή ή με πλήρη υποταγή της παιδικής ηλικίας στο αποτέλεσμα;
Ακόμη και άρθρα από τον ίδιο τον σκακιστικό χώρο προειδοποιούν για την εμμονή με το rating. Ο Αρμένιος γκραν μετρ Γκαμπουζιάν, σε κείμενο στο ChessMood, γράφει ότι το άγχος γύρω από τη βαθμολογία μπορεί να καταστρέψει την πρόοδο, γιατί μετατοπίζει την προσοχή από τη μάθηση στο αποτέλεσμα. (The Rating Obsession: Why It’s Ruining Your Progress). Αυτό στο παιδικό σκάκι είναι καθοριστικό. Όταν το παιδί μαθαίνει ότι αξίζει μόνο όταν ανεβαίνει το Elo του, τότε το σκάκι χάνει την παιδαγωγική του ουσία.
Τα παιδιά χρειάζονται ενήλικες παρόντες και υποστηρικτικούς, όχι αδιάφορους αλλά ούτε και ασφυκτικά παρεμβατικούς. Γονείς που μεταφέρουν, οργανώνουν, ενθαρρύνουν, βοηθούν στη διαχείριση της ήττας, συνεργάζονται με τον προπονητή, βάζουν όρια και προστατεύουν την ψυχική ισορροπία. Η παιδαγωγικά σωστή στάση δεν είναι ούτε ο γονιός-μάνατζερ ούτε ο αδιάφορος θεατής. Είναι ο ενήλικας που στηρίζει χωρίς να μεταφέρει πάνω στο παιδί τις δικές του φιλοδοξίες.
Το ζητούμενο στον νεανικό αθλητισμό δεν είναι μόνο οι διακρίσεις, αλλά και η ποιότητα της εμπειρίας του παιδιού μέσα στο άθλημα. Να πάψουμε να ρωτάμε μόνο «τι θέση πήρε;» και να αρχίσουμε να ρωτάμε: τι έμαθε; πώς διαχειρίστηκε την ήττα; χάρηκε την παρτίδα; θέλει να συνεχίσει; κοιμήθηκε καλά; έχει φίλους στο τουρνουά; νιώθει ότι το σκάκι είναι δική του υπόθεση;
Γιατί το παιδί που πιέζεται μπορεί πρόσκαιρα να κερδίσει παρτίδες. Το παιδί που αγαπά το παιχνίδι μπορεί να μείνει – και συνήθως αυτό γίνεται – στο σκάκι για μια ζωή. Και αυτό, παιδαγωγικά, είναι πολύ μεγαλύτερη νίκη από οποιοδήποτε κύπελλο.
*Χρήστος Πιλάλης, εκπαιδευτικός και διεθνής εκπαιδευτής στο σκάκι
https://www.efsyn.gr/stiles/ypografoyn/511839_metallio-toy-paidioy-den-einai-biografiko-toy-gonioy
Σχόλια (0)