Πέντε πράγματα που μάθαμε από την πανδημία

Πέντε πράγματα που μάθαμε από την πανδημία

  • |

Ο κόσμος έχει γυρίσει ανάποδα κατά την διάρκεια της πανδημίας και ο COVID-19 δεν φαίνεται να έχει τέλος. Ενώ το μέλλον παραμένει αβέβαιο, η τελευταία διετία μας έχει εφοδιάσει με πολλά μαθήματα σχετικά με την φύση της κοινωνίας μας. Ιδού λοιπόν πέντε πράγματα που μάθαμε.

1. Η τάξη των κα­πι­τα­λι­στών δεν έχει πρό­βλη­μα με τους μα­ζι­κούς θα­νά­τους 

«Τρα­γι­κές απώ­λειες ζωών». Οι δη­λώ­σεις θρή­νου από τους πο­λι­τι­κούς πα­γκο­σμί­ως είναι πα­νο­μοιό­τυ­πες. Κι όμως, θα δυ­σκο­λευ­τεί κα­νείς πολύ να βρει μια χώρα στην οποία το δη­μό­σιο σύ­στη­μα υγεί­ας είναι σή­με­ρα κα­λύ­τε­ρα εξο­πλι­σμέ­νο και στε­λε­χω­μέ­νο σε σχέση με την αρχή της παν­δη­μί­ας. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, ήδη από την αρχή της παν­δη­μί­ας, οι αρ­μό­διοι σχε­δόν σε κάθε χώρα έδω­σαν προ­τε­ραιό­τη­τα στα οι­κο­νο­μι­κά συμ­φέ­ρο­ντα των επι­χει­ρη­μα­τιών εις βάρος των ανα­γκών για δη­μό­σια υγεία.

Μπεν Χίλιερ | μετάφραση Έφη Μάνθου

Τον πρώτο καιρό, κά­ποιες από τις κακές απο­φά­σεις μπο­ρού­σαν να γί­νουν κα­τα­νοη­τές ως ανα­με­νό­με­να λάθη σε μια κα­τά­στα­ση που άλ­λα­ζε ρα­γδαία. Δύο χρό­νια αρ­γό­τε­ρα, είναι ξε­κά­θα­ρο ότι ου­σια­στι­κά δεν πρό­κει­ται για «λάθη» και «ανι­κα­νό­τη­τα». Πρό­κει­ται για προ­σε­κτι­κά με­λε­τη­μέ­νες πο­λι­τι­κές επι­λο­γές. Και το κό­στος σε ζωές συ­γκλο­νί­ζει. «Αν και ο επί­ση­μος αριθ­μός των θα­νά­των από COVID-19 είναι τώρα στα 5,7 εκα­τομ­μύ­ρια, η κα­λύ­τε­ρη εκτί­μη­σή μας είναι ότι ο πραγ­μα­τι­κός αριθ­μός είναι 20,4 εκα­τομ­μύ­ρια νε­κροί», ση­μειώ­νει το πε­ριο­δι­κό Economist. «Βρί­σκου­με ότι υπάρ­χει 95% πι­θα­νό­τη­τα η πραγ­μα­τι­κή τιμή των επι­πρό­σθε­των θα­νά­των να κυ­μαί­νε­ται με­τα­ξύ 12,5 και 23,6 εκα­τομ­μυ­ρί­ων».

Ωστό­σο, οι κυ­βερ­νώ­ντες πα­γκο­σμί­ως δεν έχουν αλ­λά­ξει πο­ρεία. Δεί­χνουν 100% άνε­τοι με τα επί­ση­μα νού­με­ρα των θα­νά­των να ανέρ­χο­νται σε πε­ρισ­σό­τε­ρα από 9.000 ημε­ρη­σί­ως (μια ση­μα­ντι­κή υπο­τί­μη­ση). Όταν οι πο­λι­τι­κοί δη­λώ­νουν ότι βρί­σκουν την κα­τά­στα­ση τρα­γι­κή ή λυ­πη­τε­ρή, ψεύ­δο­νται- θα μπο­ρού­σαν να δώ­σουν προ­τε­ραιό­τη­τα στη δη­μό­σια υγεία και την αν­θρώ­πι­νη ζωή, αλλά επι­λέ­γουν να μην το κά­νουν.

2. Η επι­στή­μη είναι ένα θαύμα, αλλά ο κα­πι­τα­λι­σμός είναι ένα εμπό­διο

Όταν ο κίν­δυ­νος του κο­ρο­νοϊ­ού έγινε ξε­κά­θα­ρος στις αρχές του 2020, μας εί­χα­νε προει­δο­ποι­ή­σει ότι θα χρεια­στούν χρό­νια για την ανά­πτυ­ξη ενός απο­τε­λε­σμα­τι­κού εμ­βο­λί­ου. Αλλά, η κα­τε­πεί­γου­σα δρα­στη­ριο­ποί­η­ση των επι­στη­μό­νων για να επι­τύ­χει το εγ­χεί­ρη­μα αυτό – μια μα­ζι­κή κι­νη­το­ποί­η­ση της αν­θρώ­πι­νης ευ­φυί­ας, στη­ριγ­μέ­νη πάνω στη συλ­λο­γι­κή γνώση αιώ­νων επι­στη­μο­νι­κής έρευ­νας– είχε ως απο­τέ­λε­σμα οι πρώ­τες αν­θρώ­πι­νες δο­κι­μές για διά­φο­ρα εμ­βό­λια να πραγ­μα­το­ποι­η­θούν μέσα σε λί­γους μήνες. Μέσα σε ένα χρόνο άρ­χι­σαν να κυ­κλο­φο­ρούν εντυ­πω­σια­κά απο­τε­λε­σμα­τι­κά εμ­βό­λια. Εί­κο­σι οκτώ έχουν ήδη πάρει πλήρη έγκρι­ση ή έχει επι­τρα­πεί η έκτα­κτη χρήση τους. Πε­ρισ­σό­τε­ρα από εκατό επι­πλέ­ον βρί­σκο­νται στο στά­διο των δο­κι­μών.

Ωστό­σο, ενώ οι επι­στή­μο­νες ερ­γά­ζο­νταν ακού­ρα­στα για να πα­ρά­γουν αυτά τα ια­τρι­κά θαύ­μα­τα, σώ­ζο­ντας στην πο­ρεία ίσως εκα­τομ­μύ­ρια ζωές, οι κα­πι­τα­λι­στές που ελέγ­χουν την πνευ­μα­τι­κή ιδιο­κτη­σία αυτών των εφευ­ρέ­σε­ων, έχουν στα­θεί εμπό­διο στην δια­νο­μή τους σε όλους όσοι τα χρειά­ζο­νται. Η συλ­λο­γι­κή προ­σπά­θεια της επι­στη­μο­νι­κής ανα­κά­λυ­ψης μο­νο­πω­λεί­ται από τους διευ­θυ­ντές και διοι­κη­τές εται­ρειών των οποί­ων το κύριο εν­δια­φέ­ρον έγκει­ται στο να κά­νουν πε­ριου­σί­ες για τους εαυ­τούς τους και για τους με­τό­χους τους.

Έτσι, στην Αφρι­κή, όπου ο Economist εκτι­μά ότι -από τη στιγ­μή που τα εμ­βό­λια έγι­ναν δια­θέ­σι­μα και μετά- έχουν υπάρ­ξει πάνω από 2 εκα­τομ­μύ­ρια θά­να­τοι σχε­τι­ζό­με­νοι με την παν­δη­μία, μόλις το 15% του πλη­θυ­σμού έχει λάβει την πρώτη δόση. Στις χώρες με χα­μη­λά ει­σο­δή­μα­τα ανά την υφή­λιο, μόλις το 11% των πο­λι­τών έχει κάνει εμ­βό­λιο, σε σχέση με το 78% στις χώρες με υψηλά ει­σο­δή­μα­τα. Για τους κα­πι­τα­λι­στές, η προ­στα­σία της «αξίας των με­τό­χων» (shareholder value) είναι πιο ση­μα­ντι­κή από την προ­στα­σία της αν­θρώ­πι­νης ζωής.

3. Η αν­θρώ­πι­νη αν­θε­κτι­κό­τη­τα έχει και μια αρ­νη­τι­κή πλευ­ρά

Η αν­θρω­πό­τη­τα έχει επι­βιώ­σει από πολύ χει­ρό­τε­ρες κα­τα­στά­σεις από αυτή την παν­δη­μία. Όμως η επι­βί­ω­ση του εί­δους μέσα στις χι­λιε­τί­ες δεν είναι τόσο αξιο­θαύ­μα­στη –είναι απλά απο­τέ­λε­σμα της προ­σαρ­μο­γής του στον φυ­σι­κό κόσμο καθώς και του με­τα­σχη­μα­τι­σμού του κό­σμου αυτού για την ικα­νο­ποί­η­ση των ανα­γκών μας. Πα­ρό­λα αυτά, η αν­θρώ­πι­νη κοι­νω­νία κάνει πολύ πε­ρισ­σό­τε­ρα από το να «επι­βιώ­νει». Θέτει ένα ου­σια­στι­κό ερώ­τη­μα για τον εαυτό της: Πώς θα πρέ­πει να ζει τη ζωή;

Ακού­γε­ται σαν κα­θα­ρά υπο­θε­τι­κό κι αφη­ρη­μέ­νο ερώ­τη­μα, αλλά συ­νή­θως παίρ­νει πρα­κτι­κή απά­ντη­ση: είτε ανα­γκά­ζο­ντας όλα τα μέλη της υπάρ­χου­σας κοι­νω­νί­ας να υιο­θε­τή­σουν τον τρόπο ζωής της, είτε αλ­λά­ζο­ντας την ίδια την κοι­νω­νία για να εξυ­πη­ρε­τη­θεί και εν­σω­μα­τω­θεί ένα νέο και δια­φο­ρε­τι­κό πλαί­σιο αξιών.

Τον πε­ρισ­σό­τε­ρο καιρό, η υπάρ­χου­σα κοι­νω­νία επι­κρα­τεί απλά με το να πιέ­ζει και να φθεί­ρει κα­θη­με­ρι­νά τα μέλη της. Ας ανα­φέ­ρου­με ένα απλό πα­ρά­δειγ­μα. Σε μια πόλη σαν τη Μελ­βούρ­νη, πα­ρα­τη­ρείς την αντί­δρα­ση ενός παι­διού όταν βλέ­πει έναν άστε­γο για πρώτη φορά: κοι­τά­ει σα­στι­σμέ­να μέχρι που ένας ντρο­πια­σμέ­νος γο­νέ­ας το αντι­λαμ­βά­νε­ται και το απο­μα­κρύ­νει. Το παιδί μα­θαί­νει να απο­φεύ­γει το θέαμα. Και καθώς με­γα­λώ­νει, αρ­χί­ζει να εξοι­κειώ­νε­ται με την ύπαρ­ξη ενός βαθ­μού φτώ­χιας –τη μι­ζέ­ρια στο πε­ρι­θώ­ριο της κοι­νω­νί­ας– και να περνά δίπλα της κα­θη­με­ρι­νά.

Σε ένα πρό­σφα­το τα­ξί­δι στην Ινδία, σά­στι­σα αντί­στοι­χα με το θέαμα ενός ηλι­κιω­μέ­νου άντρα που ήταν ξα­πλω­μέ­νος σε εμ­βρυα­κή στάση στον σι­δη­ρο­δρο­μι­κό σταθ­μό του Chennai. Σε αντί­θε­ση με τους άστε­γους που συ­να­ντάς να κοι­μού­νται έξω στην Μελ­βούρ­νη, οι οποί­οι σε γε­νι­κές γραμ­μές βρί­σκο­νται στις πα­ρυ­φές, αυτός ο άντρας βρι­σκό­ταν ακρι­βώς στη μέση μιας πο­λυ­σύ­χνα­στης απο­βά­θρας. Δεν μπο­ρού­σα να στα­μα­τή­σω να κοι­τάω –αυτόν, τους επι­βά­τες που πε­ρί­με­ναν εκεί κοντά και αυ­τούς που κα­τέ­βαι­ναν από το τρένο και περ­νού­σαν ακρι­βώς δίπλα του. Έβαλα με­ρι­κά ψιλά στο χέρι του αλλά δεν έδει­ξε να το αντι­λή­φθη­κε. Ήταν κα­τα­το­νι­κός.

Το νόημα της ιστο­ρί­ας αυτής δεν είναι να κρί­νου­με την ηθική των αν­θρώ­πων που βρί­σκο­νταν στον σταθ­μό ή να εφι­στή­σου­με την προ­σο­χή στην ικα­νο­ποί­η­ση που αντλεί ένας Δυ­τι­κός τα­ξι­διώ­της πα­ρα­τη­ρώ­ντας τα βά­σα­να των ντό­πιων. Όσο ανί­κα­νος έδει­χνε ο ηλι­κιω­μέ­νος να κι­νη­θεί, άλλο τόσο ανί­κα­νοι ήταν κι αυτοί γύρω του να αλ­λά­ξουν μια κοι­νω­νι­κή κα­τά­στα­ση, ως άτομα. Κα­νείς δεν ήταν τόσο αφε­λής ώστε να πι­στεύ­ει κάτι άλλο –αυτού του εί­δους η φρίκη είναι πα­ντού όπου και να κοι­τά­ξεις στην Ινδία.

Το νόημα είναι ότι τα όρια ανο­χής είναι πολύ δια­φο­ρε­τι­κά με­τα­ξύ δια­φο­ρε­τι­κών κοι­νω­νιών και εξαρ­τώ­νται σε με­γά­λο βαθμό όχι από το τι πι­στεύ­ουν οι άν­θρω­ποι ότι θα ήταν το λο­γι­κό ή το ηθικό, αλλά από αυτό που έχουν μάθει να προσ­δο­κούν μέσω της εμπει­ρί­ας τους. Μόλις μια προσ­δο­κία –ένας τρό­πος ζωής– κα­θιε­ρω­θεί ως κοι­νω­νι­κό γε­γο­νός, μπο­ρεί να γίνει πολύ δύ­σκο­λο να αλ­λά­ξει.

Αυτό υπήρ­ξε ως δια­κύ­βευ­μα με την δια­χεί­ρι­ση της παν­δη­μί­ας. Όταν οι πο­λι­τι­κοί χρη­σι­μο­ποιούν τη φράση «να μά­θου­με να ζούμε με τον ιό», αυτό που πραγ­μα­τι­κά εν­νο­ούν είναι ότι πρέ­πει να μά­θου­με να απο­δε­χτού­με ως «φυ­σιο­λο­γι­κό» ένα υψη­λό­τε­ρο επί­πε­δο ασθέ­νειας και θα­νά­του στην κοι­νω­νία. Πρέ­πει να μά­θου­με να ζούμε με τον COVID όπως μα­θαί­νου­με να απο­στρέ­φου­με το βλέμ­μα μας από την ύπαρ­ξη άστε­γων ή από οποιο­δή­πο­τε απε­χθές πα­ρά­γω­γο της κα­πι­τα­λι­στι­κής κοι­νω­νί­ας. Θέ­λουν να αγνο­ή­σου­με τον COVID και τα βά­σα­να που προ­κα­λεί στους αν­θρώ­πους.

4. Ο κό­σμος δεν γί­νε­ται κα­λύ­τε­ρος

Η παν­δη­μία απαρ­τί­ζε­ται από μια συ­νε­χι­ζό­με­νη πα­ρέ­λα­ση με­ταλ­λά­ξε­ων, από τις οποί­ες τα πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κά στε­λέ­χη  εξα­πλώ­νο­νται τα­χύ­τα­τα σαν πυρ­κα­γιά. Δεν μπο­ρού­με να απο­κλεί­σου­με το εν­δε­χό­με­νο να πα­ρα­μεί­νει ο COVID-19 μαζί μας για χρό­νια. Το τέ­ταρ­το πράγ­μα που μά­θα­με είναι ότι ενώ η κα­τά­στα­ση τη μια στιγ­μή δεί­χνει ση­μά­δια βελ­τί­ω­σης, μπο­ρεί την επό­με­νη να επι­δει­νω­θεί ρα­γδαία.

Στις πλού­σιες χώρες, οι με­γα­λύ­τε­ροι «φο­νιά­δες» είναι οι ασθέ­νειες που συν­δέ­ο­νται με τον τρόπο ζωής ή την με­γά­λη ηλι­κία: καρ­διαγ­γεια­κές πα­θή­σεις, καρ­κί­νος, εγκε­φα­λι­κά επει­σό­δια, νόσος Alzheimer και άνοια. Στις φτω­χό­τε­ρες χώρες, οι με­τα­δι­δό­με­νες ασθέ­νειες είναι η κυ­ριό­τε­ρη αιτία θα­νά­των –ασθέ­νειες όπως η φυ­μα­τί­ω­ση, η ελο­νο­σία καθώς και γα­στρε­ντε­ρι­κές και ανα­πνευ­στι­κές λοι­μώ­ξεις.

Με τον κο­ρο­νο­ϊό, οι πλού­σιες χώρες, ή του­λά­χι­στον η ερ­γα­τι­κή τάξη και οι φτω­χοί στις πλού­σιες χώρες, ωθού­νται πιο κοντά στο τρι­το­κο­σμι­κό αυτό προ­φίλ. Πόσο πιο κοντά με­τα­κι­νή­θη­καν; Σε άλλα μέρη με­ρι­κές ίν­τσες και σε άλλα ολό­κλη­ρα μίλια. Σύμ­φω­να με το Ιν­στι­τού­το Υγειο­νο­μι­κών Δει­κτών και Αξιο­λό­γη­σης, ένα ερευ­νη­τι­κό κέ­ντρο του Πα­νε­πι­στη­μί­ου της Ουά­σιγ­κτον, ο Covid-19 ήταν η πρώτη  αιτία θα­νά­του σε ΗΠΑ, Γαλ­λία, Ισπα­νία, Ηνω­μέ­νο Βα­σί­λειο, Πο­λω­νία και Ιράν με­τα­ξύ Ια­νουα­ρί­ου του 2020 και Αυ­γού­στου του 2021. Την ίδια πε­ρί­ο­δο, ο COVID ήταν η τρίτη συ­χνό­τε­ρη αιτία θα­νά­του στον κόσμο, πίσω από τις καρ­διο­πά­θειες και τα εγκε­φα­λι­κά. Ο κο­ρο­νο­ϊ­ός μπο­ρεί να επι­βάλ­λει μα­κρο­πρό­θε­σμες αλ­λα­γές όχι μόνο στον τρόπο που ζούμε, αλλά και στον τρόπο που πε­θαί­νου­με.

5. Ένας άλλος κό­σμος είναι εφι­κτός

Τον πε­ρισ­σό­τε­ρο καιρό, μας λένε ότι είναι απλά ανέ­φι­κτο για μια κοι­νω­νία να φρο­ντί­σει όλα τα μέλη της. Οι υψη­λό­τε­ροι μι­σθοί βλά­πτουν την «οι­κο­νο­μία», το υψη­λό­τε­ρο βιο­τι­κό επί­πε­δο για τους ανέρ­γους βλά­πτει τον προ­ϋ­πο­λο­γι­σμό, το να μοι­ρα­στού­με τους πό­ρους της κοι­νω­νί­ας απλά δεν απο­δί­δει.

Όμως, ανα­κα­λύ­ψα­με ότι η οι­κο­νο­μία δύ­να­ται να λει­τουρ­γή­σει και με δια­φο­ρε­τι­κό τρόπο. Όπως ση­μεί­ω­ναν οι Financial Times στις αρχές του 2020: «Οι ηγε­σί­ες πα­γκο­σμί­ως υπο­χρε­ώ­θη­καν να σκί­σουν τα πα­ρα­δο­σια­κά οι­κο­νο­μι­κά εγ­χει­ρί­δια» για να αντα­πο­κρι­θούν στις απαι­τή­σεις της παν­δη­μί­ας. Κυ­βερ­νή­σεις σε όλο τον κόσμο άρ­χι­σαν να δια­νέ­μουν πλού­το για να κρα­τή­σουν την οι­κο­νο­μία όρθια και να ξο­δεύ­ουν χρή­μα­τα για να κά­νουν πράγ­μα­τα που προη­γου­μέ­νως χα­ρα­κτή­ρι­ζαν «αδύ­να­τα».

Στην Αυ­στρα­λία, οι άστε­γοι φι­λο­ξε­νή­θη­καν σε ξε­νο­δο­χεια­κές εγκα­τα­στά­σεις για μήνες δω­ρε­άν. Η πα­ρο­χή φρο­ντί­δας παι­διών έγινε επί­σης δω­ρε­άν. Η κυ­βέρ­νη­ση έπρε­πε να πα­ρέμ­βει για να εξα­σφα­λί­σει ότι όλοι θα έχουν ει­σό­δη­μα. Το επί­δο­μα ανερ­γί­ας δι­πλα­σιά­στη­κε σε μια νύχτα. Έγινε ξε­κά­θα­ρο ότι οι άν­θρω­ποι που είναι «ανα­γκαί­οι» σε μια κοι­νω­νία δεν είναι οι CEO, οι πο­λι­τι­κοί και οι δι­κη­γό­ροι, αλλά οι ερ­γα­ζό­με­νοι στα σου­περ­μάρ­κετ, οι ντε­λι­βε­ρά­δες, το νο­ση­λευ­τι­κό προ­σω­πι­κό, οι εκ­παι­δευ­τι­κοί κ.ο.κ.

Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, ο μόνος τρό­πος για να στα­θε­ρο­ποι­η­θεί και να δια­σω­θεί το κα­πι­τα­λι­στι­κό σύ­στη­μα ήταν το να πρά­ξουν οι κυ­βερ­νή­σεις τα αντί­θε­τα από αυτά που συ­νη­θί­ζουν να μας λένε. Με τις πρά­ξεις τους αυτές, μας έδει­ξαν ότι υπάρ­χει αρ­κε­τό χρήμα για όλους. Οι πόροι υπάρ­χουν, είναι απλά ζή­τη­μα του πώς δια­νέ­μο­νται.

Οι με­γι­στά­νες του πλού­του κα­τα­φέ­ρα­νε τε­λι­κά να εκ­με­ταλ­λευ­τούν την κα­τά­στα­ση προς όφε­λός τους και να κερ­δί­σουν αστρο­νο­μι­κά χρη­μα­τι­κά ποσά τα τε­λευ­ταία δύο χρό­νια. Αλλά αυτή η εξέ­λι­ξη απλά μας έδωσε και ένα τε­λευ­ταίο μά­θη­μα: μια μό­νι­μα κα­λύ­τε­ρη κοι­νω­νία δεν θα μας πα­ρα­δο­θεί σαν δώρο από τους αν­θρώ­πους που διευ­θύ­νουν την τω­ρι­νή, θα πρέ­πει εμείς να πα­λέ­ψου­με για αυτήν.

rproject.gr/