Στις 5 Μαρτίου 1953 ο Ιωσήφ Βησαριόνοβιτς Τζουκασβίλι, που πέρασε στην Ιστορία με το επαναστατικό ψευδώνυμο «Στάλιν», πέθανε σε ηλικία 74 ετών ύστερα από οξύ εγκεφαλικό επεισόδιο. Ηγέτης της Σοβιετικής Ενωσης από το 1929, σημάδεψε ανεξίτηλα το σοβιετικό κράτος, το κομμουνιστικό κίνημα και τον μεταπολεμικό κόσμο. Σωτήρας για τους οπαδούς του, σατανάς για τα εκατομμύρια θύματά του, ο Στάλιν ταυτίστηκε με αδίστακτες μεθόδους στις εσωτερικές σοβιετικές υποθέσεις και με έναν στυγνό ρεαλισμό στη διεθνή πολιτική.
- της Κωνσταντίνας Ε. Μπότσιου
Εξόντωσε συστηματικά τους πολιτικούς αντιπάλους του και προέβη σε μαζικές εκτοπίσεις εθνοτικών και κοινοτικών ομάδων που θεωρούσε εμπόδια στον κοινωνικο-οικονομικό μετασχηματισμό της Ρωσίας υπό την εξουσία του. Δημιούργησε ένα τρομοκρατικό σύστημα σωμάτων ασφαλείας, συνέτριψε κάθε πηγή άλλης άποψης, μεταμόρφωσε βίαια την αγροτική Ρωσία σε βιομηχανική δύναμη και την απέκοψε από τη Δύση. Από την άλλη πλευρά, η ραγδαία εκβιομηχάνιση κατέστησε την ΕΣΣΔ μεγάλη δύναμη στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και υπερδύναμη στον Ψυχρό Πόλεμο.
Ο Στάλιν συνεργάστηκε διαδοχικά με τον Χίτλερ (1939) και τους Δυτικούς συμμάχους όταν δέχθηκε επίθεση από τη Γερμανία (1941). Εθεσε στην υπηρεσία του πολέμου τη σοβιετική βιομηχανία, αλλά και τον λαό του, που μέτρησε συγκριτικά τα περισσότερα θύματα: 25 εκατομμύρια -τα 2/3 άμαχοι- σε σύνολο 60 εκατομμυρίων νεκρών. Ο βαρύς φόρος αίματος και η ανάγκη να αποφευχθεί μια χωριστή γερμανο-σοβιετική ανακωχή έπεισαν τον Ρούσβελτ να αποδεχθεί τον σοβιετικό έλεγχο στις ανατολικοευρωπαϊκές χώρες που απελευθέρωσε ο Κόκκινος Στρατός.
Η μεταπολεμική ΕΣΣΔ ανέκτησε και υπερέβη την έκταση της τσαρικής Ρωσίας. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το υπόδειγμα σταλινικής οργάνωσης μεταφέρθηκε στους «δορυφόρους» της Ανατολικής Ευρώπης. Επιδιώκοντας παγκόσμια επιρροή, ο Στάλιν επέτυχε την ανάπτυξη πυρηνικής βόμβας (1949), την ένταξη της Κίνας στον κομμουνιστικό συνασπισμό (1949) και τη μεταφορά της αμερικανο-σοβιετικής αντιπαράθεσης στην Απω Ανατολή (Πόλεμος Κορέας, 1950).
Απέρριψε το Σχέδιο Μάρσαλ (1947), αλλά στήριξε τον ΟΗΕ συμμετέχοντας στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Συμφώνησε επίσης με τον Ρούσβελτ την κατοχή και αποστρατιωτικοποίηση της Γερμανίας. Πεπεισμένος ότι έπρεπε να αποφευχθεί ένας τρίτος ολέθριος παγκόσμιος πόλεμος, προκαλούσε τις ΗΠΑ μέχρι το σημείο που παρέμενε αναστρέψιμη μια αντιπαράθεση. Πέθανε έχοντας πλήρη έλεγχο της ΕΣΣΔ και της Ανατολικής Ευρώπης μέσω ενός ανυπέρβλητου στρατού, ενός αμείλικτου συστήματος εσωτερικής ασφάλειας και ενός δικτύου αφοσιωμένων σταλινικών ηγετών στους «δορυφόρους».
Οι ελπίδες της Δύσης και η μάχη διαδοχής
Η έκλειψη του Στάλιν τροφοδότησε ελπίδες σε Δύση και Ανατολή ότι ο Ψυχρός Πόλεμος μπορούσε να αμβλυνθεί, ενδεχομένως και να τερματιστεί. Οι τάσεις φιλελευθεροποίησης της διάδοχης «συλλογικής ηγεσίας» (Γκεόργκι Μαλένκοφ, Λαβρέντι Μπέρια, Νικίτα Χρουστσόφ) εξελήφθησαν ως πρόσκαιρη αδυναμία που άνοιγε δρόμο για να σπάσει ο κομμουνιστικός «μονόλιθος».
Θετικά αξιολογήθηκε η υπογραφή ανακωχής στην Κορέα (Ιούλιος 1953). Ακόμα εντυπωσιακότερη ήταν η αρχική κατανόηση της Μόσχας προς τις αντιδράσεις που εκδηλώθηκαν στην Ανατολική Ευρώπη σαν συνέπεια του σταλινικού συγκεντρωτισμού. Στις εξεγέρσεις πρωτοστάτησε η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας («Ανατολική Γερμανία»), παρασύροντας ταχύτατα και άλλες χώρες. Βιομηχανικοί εργάτες (Λ.Δ. Γερμανίας, Τσεχοσλοβακία) ξεσηκώθηκαν ταυτόχρονα με αγρότες (Βουλγαρία) για παρόμοιους λόγους.
Η ραγδαία εκβιομηχάνιση και η αγροτική κολεκτιβοποίηση εξαντλούσαν τις εθνικές οικονομίες. Οι σοβιετικές απαιτήσεις για μεγέθυνση του βιομηχανικού προϊόντος και συμπίεση της κατανάλωσης προκαλούσαν επαναλαμβανόμενες κρίσεις σίτισης και κατακόρυφη πτώση του βιοτικού επιπέδου. Η Ανατολική Ευρώπη εξέπεμπε διεθνώς μια διόλου κολακευτική εικόνα κοινωνικής εξαθλίωσης.
Οι ταραχές επηρέασαν άμεσα τη μάχη διαδοχής εντός της σοβιετικής ηγετικής τριανδρίας. Στην κορύφωσή της μάλιστα (Ιούνιος/Ιούλιος 1953) αποδείχθηκε ότι χρησιμοποιήθηκαν εξαρχής από τους επίδοξους ηγέτες στον αγώνα πολιτικής αλληλοεξόντωσής τους. Η φθορά του σταλινικού συστήματος εντός και εκτός ΕΣΣΔ ήταν ο μοναδικός τρόπος να εδραιώσουν τη δική τους εξουσία, αποποιούμενοι παράλληλα προσωπικές ευθύνες για εγκλήματα του παρελθόντος.
Και οι τρεις ηγέτες συμμαχούσαν ανά δυάδες πίσω από την πλάτη του τρίτου, αλλά ο Μπέρια, χάρη στην επιρροή του στα σώματα ασφαλείας, διέθετε την πραγματική ισχύ να επιβληθεί στους άλλους. Αυτή η υπεροχή ευνόησε τη σύμπραξη Μαλένκοφ-Χρουστσόφ, καθώς τα κομμουνιστικά καθεστώτα στην Ανατολική Ευρώπη είχαν στερεωθεί κυρίως με τη δράση του Μπέρια.
Το γερμανικό πρόβλημα αναδείχθηκε εμφατικά λόγω της μαζικής φυγής Γερμανών προς το Δυτικό Βερολίνο. Εως τον Ιούνιο του 1953 ξέσπασε επανάσταση εθνικής κλίμακας παρασύροντας πάνω από 400 πόλεις και μισό εκατομμύριο πολίτες, μεταξύ αυτών στρατιωτικούς και κρατικούς αξιωματούχους. Ωστόσο, οι επικοινωνιακές πιέσεις της Μόσχας για μεταρρυθμίσεις δεν κλόνισαν την κυβέρνηση του Βάλτερ Ούλμπριχτ. Αντιθέτως, ο σταλινικός ηγέτης κατάφερε να διατηρηθεί στην εξουσία εξασφαλίζοντας την αποστολή σοβιετικών στρατευμάτων για την κατάπνιξη της επανάστασης. Η επέμβαση της 17ης Ιουνίου 1953 οδήγησε σε βίαιη καταστολή -μολονότι όχι ιδιαίτερα αιματηρή (με 40 νεκρούς συνολικά)- σε χιλιάδες συλλήψεις και επανασταθεροποίηση του καθεστώτος Ούλμπριχτ (παρέμεινε έως το 1971).
Το καλοκαίρι του 1953 εξανεμίστηκε η ελπίδα της αλλαγής. Από το 1954 η ΕΣΣΔ έπαψε να χρησιμοποιεί ακόμα και τον όρο «Νέα Πορεία» (New Course). Οι επαναστάσεις τέλειωσαν νωρίς αφού, όμως, πρώτα εξυπηρέτησαν την αλλαγή φρουράς στη Μόσχα. Χρεώνοντας στον Μπέρια τις εξεγέρσεις, ο Γκεόργκι Μαλένκοφ ως πρωθυπουργός και ο Νικίτα Χρουστσόφ ως γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος οργάνωσαν μαζί με άλλα κορυφαία στελέχη συνωμοσία κατά του Μπέρια. Καθοριστική υπήρξε η σύμπραξη του στρατού μέσω του υπουργού Αμυνας Νικολάι Μπουλγκάνιν.
* Η κ. Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
