Τεχνητή Νοηµοσύνη: Μεγάλη ελπίδα και µεγάλος φόβος

Ζούµε σε µια εποχή που η Τεχνητή Νοηµοσύνη (AI) παρουσιάζεται ως η «τελική εφεύρεση» της ανθρωπότητας.

Από τα πρω­το­σέ­λι­δα των οι­κο­νο­µι­κών εφη­µε­ρί­δων µέχρι τις ανα­λύ­σεις των ρι­ζο­σπα­στι­κών εντύ­πων, η συ­ζή­τη­ση πε­ρι­στρέ­φε­ται γύρω από ένα δί­πο­λο: την υπό­σχε­ση για µια έκρη­ξη πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τας που θα µας απαλ­λά­ξει από τον µόχθο και τον τρόµο ενός «ερ­γα­σια­κού Αρµα­γεδ­δώ­να» συ­νο­δευό­µε­νου από µια νέα χρη­µα­τι­στη­ρια­κή φού­σκα.

Ωστό­σο, η Τε­χνη­τή Νοη­µο­σύ­νη δεν είναι ένα ου­δέ­τε­ρο ερ­γα­λείο. Είναι το νέο πεδίο µάχης του πα­γκό­σµιου κα­πι­τα­λι­σµού. Το ερώ­τη­µα που τί­θε­ται επι­τα­κτι­κά δεν είναι αν η AI είναι «καλή» ή «κακή», αλλά ποιος την κα­τέ­χει, ποιος την ελέγ­χει και για ποιον σκοπό ανα­πτύσ­σε­ται.

Στέφανος Ελευθερίου

Χρη­µα­τι­στη­ρια­κή Φού­σκα;

H εµπο­ρι­κή και γε­ω­πο­λι­τι­κή κούρ­σα για τον έλεγ­χο αυτής της τε­χνο­λο­γί­ας, ανα­µέ­νε­ται να κλι­µα­κω­θεί το 2026. Η πρό­σφα­τη οι­κο­νο­µι­κή ει­δη­σε­ο­γρα­φία ανα­δει­κνύ­ει µια κραυ­γα­λέα αντί­φα­ση. Από τη µία πλευ­ρά, µε­λέ­τες όπως αυτή της Goldman Sachs υπό­σχο­νται αύ­ξη­ση του πα­γκό­σµιου ΑΕΠ κατά 7% µέσα στην επό­µε­νη δε­κα­ε­τία. Από την άλλη, αυ­ξά­νο­νται οι φωνές που προει­δο­ποιούν για µια «φού­σκα της AI» ανά­λο­γη µε εκεί­νη των dot-com στις αρχές της χι­λιε­τί­ας.  Στο τέλος του 2025, το συ­νο­λι­κό χρέος που συν­δέ­ε­ται µε επεν­δύ­σεις σε υπο­δο­µές τε­χνη­τής νοη­µο­σύ­νης έχει φτά­σει τα 1,2 τρι­σε­κα­το­µµύ­ρια δο­λά­ρια, ξε­περ­νώ­ντας ακόµη και τον τρα­πε­ζι­κό κλάδο.

Οι τε­ρά­στιες επεν­δύ­σεις των Big Tech (Microsoft, Google, Nvidia) σε υπο­δο­µές AI δεν έχουν ακόµη απο­φέ­ρει τα ανα­µε­νό­µε­να κέρδη από την πλευ­ρά της πρα­γµα­τι­κής κα­τα­νά­λω­σης. Οι εται­ρεί­ες ξο­δεύ­ουν δι­σε­κα­το­µµύ­ρια για την αγορά τσιπ και τη δη­µιουρ­γία data centers, αλλά η υιο­θέ­τη­ση των ερ­γα­λεί­ων AI από τις µι­κρο­µε­σαί­ες επι­χει­ρή­σεις πα­ρα­µέ­νει αργή. Αν η υπό­σχε­ση για ρα­γδαία αύ­ξη­ση της κερ­δο­φο­ρί­ας δεν υλο­ποι­η­θεί σύ­ντο­µα, η χρη­µα­τι­στη­ρια­κή αγορά εν­δέ­χε­ται να αντι­µε­τω­πί­σει µια «βίαιη διόρ­θω­ση», όπως ονο­µά­ζουν οι ορ­θό­δο­ξοι οι­κο­νο­µο­λό­γοι την από­το­µη πτώση των µε­το­χών.

Η AI σή­µε­ρα λει­τουρ­γεί ως ένας µη­χα­νι­σµός άντλη­σης κε­φα­λαί­ων. Οι «έµπο­ροι» της τε­χνο­λο­γί­ας που­λούν ένα όραµα αυ­το­µα­τι­σµού για να ανε­βά­σουν τις µε­το­χές τους, ενώ οι «αρ­χι­τέ­κτο­νες» του συ­στή­µα­τος προ­σπα­θούν να πεί­σουν ότι η τε­χνο­λο­γία αυτή είναι ο ιδα­νι­κός τρό­πος ώστε οι επι­χει­ρή­σεις να βελ­τιώ­σουν την πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τα.

Επι­τή­ρη­ση

Ίσως το πιο φλέ­γον ζή­τη­µα είναι η επί­δρα­ση της AI στην ερ­γα­σία. Η κυ­ρί­αρ­χη αφή­γη­ση λέει ότι η AI θα κα­τα­στή­σει την ερ­γα­σία «µη απα­ραί­τη­τη». Όµως ο στό­χος του κε­φα­λαί­ου δεν είναι η κα­τάρ­γη­ση της ερ­γα­σί­ας, αλλά η αποει­δί­κευ­ση (deskilling) και η µεί­ω­ση του κό­στους της.

Στην πρα­γµα­τι­κό­τη­τα, χωρίς το στοι­χείο της ζω­ντα­νής ερ­γα­τι­κής δύ­να­µης που µπο­ρεί να πα­ρά­γει το κέρ­δος, η κι­νη­τή­ριος δύ­να­µη του κα­πι­τα­λι­σµού, από πού θα προ­έρ­χε­ται; Επί­σης, η έλευ­ση των ρο­µπότ που θα αντι­κα­τα­στή­σουν(;) τα εξει­δι­κευ­µέ­να ερ­γα­τι­κά χέρια που λεί­πουν µε­τα­φέ­ρει την έλ­λει­ψη ερ­γα­τι­κών χε­ριών σε άλ­λους το­µείς. Δεν την εξα­λεί­φει.

Η AI δεν αντι­κα­θι­στά µόνο χει­ρω­να­κτι­κές ερ­γα­σί­ες, αλλά ει­σβάλ­λει στα «κά­στρα» της δια­νοη­τι­κής ερ­γα­σί­ας: προ­γρα­µµα­τι­στές, δη­µο­σιο­γρά­φοι, δι­κη­γό­ροι, καλ­λι­τέ­χνες και αρ­χι­τέ­κτο­νες βλέ­πουν το έργο τους να τε­µα­χί­ζε­ται σε µι­κρές, αυ­το­µα­το­ποι­η­µέ­νες ερ­γα­σί­ες. Στην ουσία, η δη­µιουρ­γι­κό­τη­τα υπο­τάσ­σε­ται στους αλ­γό­ρι­θµους. Ο ερ­γα­ζό­µε­νος µε­τα­τρέ­πε­ται από δη­µιουρ­γό σε «τρο­φο­δό­τη» ή «διορ­θω­τή» του µο­ντέ­λου AI και η κρι­τι­κή σκέψη ατο­νεί.

Επι­πλέ­ον, η AI φέρ­νει µαζί της έναν νέο, ολο­κλη­ρω­τι­κό έλεγ­χο στον χώρο ερ­γα­σί­ας. Οι αλ­γό­ρι­θµοι επι­τή­ρη­σης µπο­ρούν να µε­τρούν την πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τα σε δευ­τε­ρό­λε­πτα, να προ­βλέ­πουν ποιος ερ­γα­ζό­µε­νος σκο­πεύ­ει να πα­ραι­τη­θεί ή να συν­δι­κα­λι­στεί, εντεί­νο­ντας την εκµε­τάλ­λευ­ση µε τρό­πους που ούτε ο φορ­ντι­σµός δεν είχε φα­ντα­στεί.

«Αό­ρα­τος» αντί­κτυ­πος

Μια από τις πιο απο­σιω­πη­µέ­νες πτυ­χές της AI είναι η τε­ρά­στια ενερ­γεια­κή της «πείνα». Ενώ µας λένε ότι η AI θα βοη­θή­σει στην επί­λυ­ση της κλι­µα­τι­κής κρί­σης, η ίδια η λει­τουρ­γία της την επι­δει­νώ­νει.

Μια µόνο ερώ­τη­ση στο ChatGPT απαι­τεί έως και δέκα φορές πε­ρισ­σό­τε­ρη ενέρ­γεια από µια ανα­ζή­τη­ση στη Google. Η εκ­παί­δευ­ση των µε­γά­λων γλωσ­σι­κών µο­ντέ­λων (LLMs) απαι­τεί τε­ρά­στιες πο­σό­τη­τες ηλε­κτρι­κού ρεύ­µα­τος και γλυ­κού νερού για την ψύξη των data centers. Η Microsoft και η Google, παρά τις δια­κη­ρύ­ξεις τους για «µη­δε­νι­κούς ρύ­πους», βλέ­πουν το αν­θρα­κι­κό τους απο­τύ­πω­µα να αυ­ξά­νε­ται λόγω της AI. Την ίδια στι­γµή, στο κυ­νή­γι για στα­θε­ρή και άφθο­νη ενέρ­γεια, η πυ­ρη­νι­κή ενέρ­γεια προ­βάλ­λε­ται ως εναλ­λα­κτι­κή λύση για τα ενερ­γο­βό­ρα κέ­ντρα δε­δο­µέ­νων.

Εδώ ανα­δει­κνύ­ε­ται ένα θε­µε­λιώ­δες πρό­βλη­µα: Η απε­ριό­ρι­στη ανά­πτυ­ξη της AI συ­γκρού­ε­ται µε τα όρια του πλα­νή­τη. Η AI δεν είναι «στο σύν­νε­φο» (in the cloud). Είναι ρι­ζω­µέ­νη στη γη, απαι­τεί ορυ­χεία για σπά­νιες γαίες, τε­ρά­στιες εκτά­σεις για υπο­δο­µές, γρα­µµές µε­τα­φο­ράς, κα­τα­βρο­χθί­ζο­ντας τους πό­ρους που θα έπρε­πε να χρη­σι­µο­ποι­η­θούν για την κοι­νω­νι­κή ευ­η­µε­ρία.

Ιδε­ο­λο­γία της AI

Εξί­σου ση­µα­ντι­κό είναι το ζή­τη­µα της ιδε­ο­λο­γι­κής χρή­σης της AI. Η τε­χνο­λο­γία πα­ρου­σιά­ζε­ται ως µια «φυ­σι­κή δύ­να­µη» που δεν µπο­ρού­µε να στα­µα­τή­σου­µε. Αυτό είναι το «δόγµα του σοκ» της ψη­φια­κής επο­χής. Αν πει­στεί η κοι­νω­νία ότι η AI θα φέρει ανα­πό­φευ­κτα την ανερ­γία, τότε η απο­δο­χή της φτώ­χειας και της πε­ρι­θω­ριο­ποί­η­σης γί­νε­ται ευ­κο­λό­τε­ρη. Επι­πλέ­ον, τα συ­στή­µα­τα αυτά ανα­πα­ρά­γουν τις ίδιες προ­κα­τα­λή­ψεις και αντι­λή­ψεις των κρα­τού­ντων που τα τρο­φο­δο­τούν µε δε­δο­µέ­να, προ­ω­θώ­ντας κρα­τι­κά και επι­χει­ρη­µα­τι­κά συ­µφέ­ρο­ντα.

Πρό­κει­ται για µια «συ­νω­µο­σία» όχι µε την έν­νοια της κρυ­φής οµά­δας, αλλά µε την έν­νοια της τα­ξι­κής ευ­θυ­γρά­µµι­σης. Οι ελίτ χρη­σι­µο­ποιούν την AI για να πει­θαρ­χή­σουν την ερ­γα­τι­κή τάξη, να συ­κο­φα­ντή­σουν τα συν­δι­κά­τα και να συ­γκε­ντρώ­σουν τον πλού­το και την εξου­σία σε ακόµη λι­γό­τε­ρα χέρια. Στη ψη­φια­κή σφαί­ρα των ακρο­δε­ξιών fake news, τα συ­στή­µα­τα ΤΝ έχουν γίνει όπλο προ­πα­γάν­δας και πα­ρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης.

Τέχνη του Αλ­γό­ρι­θµου

Η επί­δρα­ση της AI στον πο­λι­τι­σµό είναι δρα­µα­τι­κή. Η AI δεν «δη­µιουρ­γεί» τέχνη, αλλά «ανα­κα­τεύ­ει» το υπάρ­χον αν­θρώ­πι­νο κε­φά­λαιο. Τα µο­ντέ­λα εκ­παι­δεύ­ο­νται πάνω σε εκα­το­µµύ­ρια έργα τέ­χνης, φω­το­γρα­φί­ες και κεί­µε­να που δη­µιουρ­γή­θη­καν από αν­θρώ­πους, χωρίς καµία απο­ζη­µί­ω­ση ή συ­ναί­νε­ση.

Η τέχνη µε­τα­τρέ­πε­ται σε «πε­ριε­χό­µε­νο» (content). Ο στό­χος δεν είναι η αι­σθη­τι­κή από­λαυ­ση ή η κοι­νω­νι­κή κρι­τι­κή, αλλά η δη­µιουρ­γία άπει­ρων, φτη­νών οπτι­κών ερε­θι­σµά­των που θα κρα­τούν τον χρή­στη προ­σκολ­λη­µέ­νο στην οθόνη. Αυτή η δια­δι­κα­σία δεν απει­λεί µόνο το ει­σό­δη­µα των καλ­λι­τε­χνών, αλλά και την ίδια την έν­νοια της αν­θρώ­πι­νης εµπει­ρί­ας και της πο­λι­τι­σµι­κής πρω­το­τυ­πί­ας.

Κοι­νω­νι­κο­ποί­η­ση

Απέ­να­ντι σε αυτό το δυ­στο­πι­κό σκη­νι­κό, οι ρι­ζο­σπα­στι­κές προ­σεγ­γί­σεις προ­τεί­νουν µια εναλ­λα­κτι­κή πο­ρεία. Η λύση δεν είναι ο λου­δι­τι­σµός (η κα­τα­στρο­φή των µη­χα­νών), αλλά η αλ­λα­γή του ιδιο­κτη­σια­κού κα­θε­στώ­τος.

Α. Κοι­νω­νι­κο­ποί­η­ση της Τε­χνο­λο­γί­ας

Η AI ανα­πτύ­χθη­κε πάνω σε δη­µό­σια δε­δο­µέ­να και κρα­τι­κές επι­δο­τή­σεις δε­κα­ε­τιών. Ανή­κει λοι­πόν στην κοι­νω­νία, όχι στα αφε­ντι­κά της Σί­λι­κον Βάλεϊ. Η κοι­νω­νι­κο­ποί­η­ση των µε­γά­λων εται­ρειών τε­χνο­λο­γί­ας και τα µο­ντέ­λα ανοι­χτού κώ­δι­κα είναι η µόνη εγ­γύ­η­ση ότι η AI θα χρη­σι­µο­ποι­η­θεί για την ια­τρι­κή έρευ­να, την προ­στα­σία του πε­ρι­βάλ­λο­ντος και τη µεί­ω­ση του ερ­γά­σι­µου χρό­νου, αντί για την πο­λε­µι­κή βιο­µη­χα­νία (όπως drones και «έξυ­πνα» οπλι­κά συ­στή­µα­τα) και τη δια­φή­µι­ση.

Β. Δη­µο­κρα­τι­κός Έλεγ­χος

Η αν­θρω­πό­τη­τα χρειά­ζε­ται δη­µο­κρα­τι­κό έλεγ­χο πάνω στους αλ­γό­ρι­θµους, την τε­ρά­στια κα­τα­νά­λω­ση ενέρ­γειας και νερού. Οι ερ­γα­ζό­µε­νοι πρέ­πει να έχουν λόγο στο πώς και πού εφα­ρµό­ζε­ται η AI στους χώ­ρους ερ­γα­σί­ας τους. Δεν µπο­ρεί η ζωή δι­σε­κα­το­µµυ­ρί­ων αν­θρώ­πων να εξαρ­τά­ται από τις απο­φά­σεις τεσ­σά­ρων-πέ­ντε κο­λοσ­σών της τε­χνο­λο­γί­ας και των µε­γά­λων κα­πι­τα­λι­στι­κών κρα­τών.

Γ. Μεί­ω­ση του Ερ­γά­σι­µου Χρό­νου

Αν η AI όντως αυ­ξά­νει την πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τα, τότε το απο­τέ­λε­σµα πρέ­πει να είναι το 6ωρο, η 4ή­µε­ρη ερ­γα­σία και η αύ­ξη­ση των µι­σθών, όχι οι µα­ζι­κές απο­λύ­σεις. Η AI µπο­ρεί να γίνει ένα από τα µέσα για την απε­λευ­θέ­ρω­ση από την αλ­λο­τριω­µέ­νη ερ­γα­σία, αλλά αυτό απαι­τεί σκλη­ρούς τα­ξι­κούς αγώ­νες και αλ­λα­γή των πο­λι­τι­κών συ­σχε­τι­σµών.

Συ­µπέ­ρα­σµα

Ο τρό­πος που η τε­χνη­τή νοη­µο­σύ­νη εµπο­ρευ­µα­το­ποιεί­ται και γί­νε­ται βα­σι­κή υπο­δο­µή όχι µόνο δεν οδη­γεί στην αφθο­νία, αλλά επι­δει­νώ­νει ακόµα πε­ρισ­σό­τε­ρο τα µε­γά­λα προ­βλή­µα­τα της ση­µε­ρι­νής επο­χής. Η Τε­χνη­τή Νοη­µο­σύ­νη είναι κα­θρέ­φτης του συ­στή­µα­τος. Σε έναν πα­ρά­λο­γο κόσµο που κι­νεί­ται µε γνώ­µο­να την κερ­δο­σκο­πία, µια τε­χνο­λο­γία που «κάνει τη δου­λειά για εµάς» φα­ντά­ζει ως απει­λή. Σε έναν ορ­θο­λο­γι­κό, κοι­νω­νι­κά ορ­γα­νω­µέ­νο κόσµο, θα ήταν ευ­λο­γία.

Το στοί­χη­µα του µέλ­λο­ντος είναι αν θα επι­τρέ­ψου­µε στους «εµπό­ρους» να µε­τα­τρέ­ψουν τον πλα­νή­τη σε µια ψη­φια­κή φυ­λα­κή, λε­η­λα­τώ­ντας τα κοινά αγαθά ή αν θα κα­τα­φέ­ρου­µε να υπο­τά­ξου­µε τις µη­χα­νές στις αν­θρώ­πι­νες ανά­γκες. Θα µπο­ρού­σε να υπάρ­ξει ένας κό­σµος όπου τα συ­µφέ­ρο­ντα των ερ­γα­ζο­µέ­νων και της φύσης θα ήταν προ­τε­ραιό­τη­τα, όπου οι µη­χα­νές και τα γλωσ­σι­κά µο­ντέ­λα θα χρη­σί­µευαν στο να κά­νουν τη ζωή µας κα­λύ­τε­ρη. Η κοι­νω­νι­κή-πο­λι­τι­κή δράση είναι αυτή που θα κα­θο­ρί­σει αν η AI θα είναι «ερ­γα­λείο» ελ­πί­δας ή τρό­µου.

Η ιστο­ρία της AI γρά­φε­ται τώρα. Και δεν γρά­φε­ται από κώ­δι­κα, αλλά από τη σύ­γκρου­ση ανά­µε­σα στην ανά­γκη για γρή­γο­ρο κέρ­δος και την ανά­γκη για βιώ­σι­µο µέλ­λον. Ο κοι­νω­νι­κός-ερ­γα­τι­κός έλεγ­χος της τε­χνο­λο­γί­ας δεν είναι µια ου­το­πία, αλλά η µόνη ρε­α­λι­στι­κή διέ­ξο­δος για την επι­βί­ω­ση της αν­θρω­πό­τη­τας και του πλα­νή­τη στον 21ο αιώνα.

https://rproject.gr/article/tehniti-noiuosyni-megali-elpida-kai-uegalos-fovos