46 χρόνια από το πραξικόπημα στην Κύπρο / του Αντώνη Νταβανέλου

Πριν από 46 χρόνια, το πρωί της 15ης Ιουλίου, ο επικεφαλής των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στην Κύπρο, ταξίαρχος Μιχ. Γεωργίτσης, ενημέρωνε τη Χούντα στην Αθήνα ότι το πραξικόπημα στην Κύπρο είχε αρχίσει.

Σή­με­ρα, στην επι­κίν­δυ­νη κα­τά­στα­ση που δια­μορ­φώ­νε­ται στην ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο, κα­νείς δεν δι­καιού­ται να ξεχνά την ιστο­ρία και τους επι­κίν­δυ­νους μύ­θους που συ­ντη­ρούν το δη­λη­τη­ριώ­δες πο­λι­τι­κό ρεύμα του εθνι­κι­σμού.

Οι άν­θρω­ποι που ορ­γά­νω­σαν το πρα­ξι­κό­πη­μα έχτι­ζαν την επιρ­ροή τους στην Κύπρο με βάση το αφή­γη­μα της Ένω­σης με την Ελ­λά­δα. Ήταν οι «ενω­τι­κοί αγω­νι­στές», που πέρα από τους ελ­λα­δί­τες αξιω­μα­τι­κούς πε­ρι­λάμ­βα­ναν τους ακρο­δε­ξιούς της ΕΟΚΑ Β.

Ο Ν. Σαμ­ψών, που επι­λέ­χθη­κε από τους πρα­ξι­κο­πη­μα­τί­ες ως «Πρό­ε­δρος» της Κύ­πρου, προ­ερ­χό­ταν από τις πιο «εξ­τρε­μι­στι­κές» ένο­πλες ομά­δες της ΕΟΚΑ που, μετά την ανε­ξαρ­τη­σία, συ­νέ­χι­σαν ως πα­ρα­στρα­τιω­τι­κές ορ­γα­νώ­σεις, με δράση κυ­ρί­ως κατά των τουρ­κο­κυ­πρί­ων αλλά και κατά ελ­λη­νο­κυ­πρί­ων αρι­στε­ρών αγω­νι­στών. Κατά τους τουρ­κο­κύ­πριους ο Σαμ­ψών ήταν «ο χα­σά­πης της Μόρ­φου», αφού έπαι­ξε ιδιαί­τε­ρα δρα­στή­ριο ρόλο στην κα­τα­πί­ε­ση και στις διώ­ξεις των αμά­χων τουρ­κο­κυ­πρί­ων στα τρα­γι­κά γε­γο­νό­τα του 1963.

Επι­κε­φα­λής της ΕΟΚΑ Β, όπως άλ­λω­στε και της ΕΟΚΑ, ήταν ο Γ. Γρί­βας ή «Δι­γε­νής». Ο Γρί­βας υπήρ­ξε επί­σης ο επι­κε­φα­λής της φα­σι­στι­κής ορ­γά­νω­σης «Χ» κατά την πε­ρί­ο­δο της κα­το­χής στην Ελ­λά­δα. Σε στενή συ­νερ­γα­σία με τις βρε­τα­νι­κές υπη­ρε­σί­ες αλλά και τις να­ζι­στι­κές δυ­νά­μεις κα­το­χής, υπήρ­ξε ο «πρω­το­μά­στο­ρας» της δρά­σης που έβλε­πε τον «αντι­κομ­μου­νι­στι­κό αγώνα» ως πρω­ταρ­χι­κό κα­θή­κον. Το ερώ­τη­μα του πώς ένας άν­θρω­πος των Εγ­γλέ­ζων στη δε­κα­ε­τία του ’40, ανα­λαμ­βά­νει την ηγε­σία ενός «εθνι­κο­α­πε­λευ­θε­ρω­τι­κού αγώνα» κατά των Εγ­γλέ­ζων το 1955, πα­ρα­μέ­νει ένα από αυτά τα «καυτά» ζη­τή­μα­τα που οι εθνι­κι­στές αφή­νουν ανα­πά­ντη­τα.

Το 1959 οι συμ­φω­νί­ες της Ζυ­ρί­χης και του Λον­δί­νου έδω­σαν στην Κύπρο μια ελεγ­χό­με­νη «ανε­ξαρ­τη­σία» (κατά τις συ­νή­θειες της πο­λύ­πει­ρης Βρε­τα­νι­κής Αυ­το­κρα­το­ρί­ας που είχε πλέον στρα­φεί στο ρε­α­λι­σμό της «απο­α­ποι­κιο­ποί­η­σης»), όμως υπό την «εγ­γύ­η­ση» της Βρε­τα­νί­ας, της Ελ­λά­δας και της Τουρ­κί­ας. Αυτός ο συμ­βι­βα­σμός δεν γι­νό­ταν απο­δε­κτός από ένα τμήμα των πα­λιών «ενω­τι­κών» που ήλ­πι­ζαν ότι με ένο­πλη δράση κατά των τουρ­κο­κυ­πρί­ων θα μπο­ρού­σαν να τον προ­βο­κά­ρουν και να επα­να­φέ­ρουν στην επι­και­ρό­τη­τα την Ένωση. Αυτό ήταν το νόημα της ίδρυ­σης της ΕΟΚΑ Β, αλλά και των αντι­πα­ρα­θέ­σε­ων, που εξε­λί­χθη­καν σε συ­γκρού­σεις, με­τα­ξύ του Μα­κα­ρί­ου και της Χού­ντας στην Αθήνα. Γιατί ο πυ­ρή­νας της Χού­ντας θε­ω­ρού­σε ότι η Ένωση θα ήταν μια «εθνι­κή επι­τυ­χία» που θα έδινε στο χου­ντι­κό κα­θε­στώς νο­μι­μο­ποί­η­ση και προ­ο­πτι­κές μα­κροη­μέ­ρευ­σης.

Όμως, στο με­τα­ξύ, η κοι­νω­νι­κή βάση του ενω­τι­κού ρεύ­μα­τος στην Κύπρο είχε αλ­λά­ξει ση­μα­ντι­κά μετά την επί­τευ­ξη της ανε­ξαρ­τη­σί­ας. Η Εκ­κλη­σία, ο με­γα­λύ­τε­ρος ιδιο­κτή­της γης στην Κύπρο, δεν έβλε­πε πλέον κα­νέ­να λόγο για να βια­στεί να «ενω­θεί» με ένα κρά­τος όπου είχε συ­ντε­λε­στεί (σε ένα βαθμό) η αγρο­τι­κή με­ταρ­ρύθ­μι­ση και είχαν πε­ριο­ρι­στεί τα ελέω Θεού δι­καιώ­μα­τα των με­γα­λο­τσι­φλι­κά­δων. Η αστι­κή τάξη στην Κύπρο, έβλε­πε να ανοί­γε­ται μπρο­στά της η προ­ο­πτι­κή να κλη­ρο­νο­μή­σουν ένα ρόλο ανά­λο­γο με της Βη­ρυτ­τού, να γί­νουν οι το­κο­γλύ­φοι, οι τρα­πε­ζί­τες, οι ξε­νο­δό­χοι και οι έμπο­ροι της ανα­το­λι­κής Με­σο­γεί­ου (η εξέ­λι­ξή τους έδει­ξε ότι αυτοί οι υπο­λο­γι­σμοί είχαν βά­σεις…). Δεν είχαν πλέον λόγο να βια­στούν να γί­νουν από «πρώ­τοι στο χωριό τους» δεύ­τε­ροι σε μια με­γα­λύ­τε­ρη αλλά όχι και τε­ρά­στια νέα κρα­τι­κή οντό­τη­τα. Και ένα τμήμα της Αρι­στε­ράς συ­νει­δη­το­ποιού­σε ότι μόνο σπά­ζο­ντας τον εθνι­κό δια­χω­ρι­σμό, επι­στρέ­φο­ντας στις πα­ρα­δό­σεις του κοι­νού αγώνα με τους τουρ­κο­κύ­πριους, θα μπο­ρού­σε να υπάρ­ξει μέλ­λον για την Αρι­στε­ρά στην Κύπρο.

Έτσι, το δεύ­τε­ρο κύμα του «ενω­τι­σμού» υπήρ­ξε μειο­ψη­φι­κό, σε πλήρη εξάρ­τη­ση από το χου­ντι­κό κα­θε­στώς της Αθή­νας.

Η Χού­ντα, μετά την απο­μό­νω­σή της στα χρό­νια του ’70, που κο­ρυ­φώ­θη­κε με την εξέ­γερ­ση του Πο­λυ­τε­χνεί­ου, είχε κάθε λόγο να «επι­τα­χύ­νει» τις εξε­λί­ξεις στην Κύπρο. Αυτό ήταν το βα­σι­κό μέ­λη­μα της ομά­δας των «σκλη­ρών» της Χού­ντας, της ομά­δας Ιω­αν­νί­δη, που ανέ­λα­βε την εξου­σία μετά το Νο­έμ­βρη του 1973. Έτσι φτά­σα­με, πραγ­μα­τι­κά, στο πρα­ξι­κό­πη­μα.

Το οποίο απέ­τυ­χε λόγω της σκλη­ρής αντί­στα­σης των ελ­λη­νο­κυ­πρί­ων. Η «εθνι­κή αφή­γη­ση» θέλει να ξεχνά και να υπο­βαθ­μί­ζει τις σκλη­ρό­τα­τες μάχες με­τα­ξύ τμη­μά­των των κυ­πρια­κών ενό­πλων δυ­νά­με­ων με την υπο­στή­ρι­ξη του πλη­θυ­σμού και των πρα­ξι­κο­πη­μα­τιών που στη­ρί­ζο­νταν στις ελ­λη­νι­κές ένο­πλες δυ­νά­μεις. Ο Μα­κά­ριος σώ­θη­κε και διέ­φυ­γε προς το Λον­δί­νο με ένα βρε­τα­νι­κό (δη­λα­δή Να­τοϊ­κό) πο­λε­μι­κό αε­ρο­πλά­νο (να άλλο ένα «ανε­ξή­γη­το» ερω­τη­μα­τι­κό για όσους πε­ριο­ρί­ζουν την κρι­τι­κή τους στο πρα­ξι­κό­πη­μα, θε­ω­ρώ­ντας ότι ήταν απο­κλει­στι­κά «ξε­νο­κί­νη­το»…).

Η Τουρ­κία, ανε­μί­ζο­ντας τις «προ­γραμ­μα­τι­κές δη­λώ­σεις» του Σαμ­ψών που προ­α­νήγ­γει­λαν την Ένωση, άσκη­σε τα «εγ­γυ­η­τι­κά» δι­καιώ­μα­τα και ει­σέ­βα­λε στην Κύπρο, κα­τα­λαμ­βά­νο­ντας ένα με­γά­λο τμήμα του νη­σιού. Η τρα­γω­δία του ξε­ρι­ζω­μού των προ­σφύ­γων και της πο­λυ­ε­τούς δι­χο­τό­μη­σης του νη­σιού, είχε αρ­χί­σει.

Η Χού­ντα στην Αθήνα προ­ε­τοι­μά­στη­κε για ελ­λη­νο­τουρ­κι­κό πό­λε­μο και κή­ρυ­ξε τη γε­νι­κή επι­στρά­τευ­ση. Όμως η απο­μό­νω­σή της ήταν τόσο βαθιά που η επι­στρά­τευ­ση αντί να δη­μιουρ­γή­σει πο­λε­μι­κό εν­θου­σια­σμό επέ­φε­ρε την κα­τάρ­ρευ­ση του κα­θε­στώ­τος και την αρχή της Με­τα­πο­λί­τευ­σης…

Ένας άλλος εθνι­κός μύθος είναι ότι οι «ξένοι» δεν προει­δο­ποί­η­σαν για την τουρ­κι­κή ει­σβο­λή. Σή­με­ρα είναι γνω­στό (από τα «απο­μνη­μο­νεύ­μα­τα» του Κί­σι­γκερ και τα απο­χα­ρα­κτη­ρι­σμέ­να πλέον αρ­χεία του Πε­ντα­γώ­νου) ότι οι Αμε­ρι­κα­νοί ενη­μέ­ρω­σαν τους Έλ­λη­νες αστούς πο­λι­τι­κούς της Δε­ξιάς και του Κέ­ντρου για τα σχέ­δια της Χού­ντας για πρα­ξι­κό­πη­μα, προει­δο­ποί­η­σαν ότι αυτό θα οδη­γού­σε σε τουρ­κι­κή ει­σβο­λή και δή­λω­σαν ότι σε αυτό το εν­δε­χό­με­νο οι ΗΠΑ και η Ευ­ρώ­πη θα πα­ρέ­με­ναν «ου­δέ­τε­ροι», ιε­ραρ­χώ­ντας την επι­βί­ω­ση της νο­τιο­α­να­το­λι­κής πτέ­ρυ­γας του ΝΑΤΟ πάνω από κάθε άλλη σκο­πι­μό­τη­τα. Δεν είναι γνω­στό αν η ντό­πια αστι­κή πο­λι­τι­κή ηγε­σία δεν μπό­ρε­σε να «ελέγ­ξει» τη Χού­ντα, ή αν δεν θέ­λη­σε καν να το κάνει, αφή­νο­ντας τους στρα­το­κρά­τες να δο­κι­μά­σουν την τύχη σε ένα «τολ­μη­ρό» σχε­δια­σμό.

Είναι σί­γου­ρο ότι αν οι με­γά­λες ιμπε­ρια­λι­στι­κές δυ­νά­μεις ήθε­λαν πράγ­μα­τι να εμπο­δί­σουν αυτήν την εγκλη­μα­τι­κή εξέ­λι­ξη, είχαν τη δύ­να­μη να το κά­νουν. Είναι όμως επί­σης σί­γου­ρο ότι οι εγκλη­μα­τι­κές ευ­θύ­νες βα­ρύ­νουν εξί­σου, ή και πε­ρισ­σό­τε­ρο, τις ντό­πιες πο­λι­τι­κές, στρα­τιω­τι­κές, δι­πλω­μα­τι­κές και οι­κο­νο­μι­κές ηγε­σί­ες.

Για άλλη μια φορά στην ιστο­ρία, η ανε­ξέ­λεγ­κτη δράση του εθνι­κι­σμού είχε εξε­λι­χθεί σε μια τρα­γω­δία που πλή­ρω­σαν με αίμα και συμ­φο­ρές οι απλοί λαϊ­κοί άν­θρω­ποι στην Κύπρο. Και αυτό σή­με­ρα, εν μέσω κραυ­γών για γε­ω­τρή­σεις και ΑΟΖ, δεν δι­καιού­ται να το ξεχνά κα­νείς.

rproject.gr/