Καπιταλισμός: Παρόν και μέλλον

Καπιταλισμός: Παρόν και μέλλον

  • |

Η εξέλιξη του καπιταλισμού δεν υπήρξε ποτέ αρμονική. Από τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα υπήρξαν τακτικές και επαναλαμβανόμενες περίοδοι ανάπτυξης και κάμψης. Αλλά η πτώση του 2008-2009, μετά τη διεθνή τραπεζική κατάρρευση, ήταν πολύ μεγάλη.

Μάικλ Ρόμπερτς*

Η Με­γά­λη Ύφεση [ΣτΜ: Great Recession, η από­το­μη πτώση του ΑΕΠ εκεί­νη την πε­ρί­ο­δο] ήταν η με­γα­λύ­τε­ρη από τη δε­κα­ε­τία του 1930. Ως απο­τέ­λε­σμα, όλες οι με­γά­λες οι­κο­νο­μί­ες του κό­σμου είδαν μια από­το­μη πτώση των εθνι­κών ει­σο­δη­μά­των τους. Σε απά­ντη­ση, οι κυ­βερ­νή­σεις εφάρ­μο­σαν πε­ρι­κο­πές στις δομές πρό­νοιας και τις δη­μό­σιες υπη­ρε­σί­ες –η απο­κα­λού­με­νη «λι­τό­τη­τα». Δε­κά­δες εκα­τομ­μυ­ρί­ων αν­θρώ­πων είδαν τη ζωή τους να κα­τα­στρέ­φε­ται, να χά­νουν τις δου­λειές και τα σπί­τια τους. Υπήρ­ξε μια διαρ­κής απώ­λεια στο επί­πε­δο της αν­θρώ­πι­νης ευ­η­με­ρί­ας, που δεν θα μπο­ρέ­σει ποτέ να ανα­κτη­θεί.

Η ανά­καμ­ψη από αυτή τη Με­γά­λη Ύφεση (Great Recession) ήταν απί­στευ­τα αδύ­να­μη. Η πα­ρα­γω­γή, η απα­σχό­λη­ση και τα ει­σο­δή­μα­τα των αν­θρώ­πων στις πε­ρισ­σό­τε­ρες οι­κο­νο­μί­ες δεν έχουν ανα­κάμ­ψει στο επί­πε­δο του 2007. Σύμ­φω­να με μια έκ­θε­ση των συμ­βού­λων δια­χεί­ρι­σης της McKinsey, τα δύο τρίτα των νοι­κο­κυ­ριών στις εί­κο­σι έξι χώρες του ΟΟΣΑ είχαν χα­μη­λό­τε­ρο βιο­τι­κό επί­πε­δο το 2015 σε σύ­γκρι­ση με το 2005! Έτσι, αυτό δεν ήταν μια «συ­νη­θι­σμέ­νη» οι­κο­νο­μι­κή ύφεση, αλλά μια «Με­γά­λη Ύφεση» [ΣτΜ: Εδώ και στη συ­νέ­χεια του άρ­θρου, ο όρος είναι «Depression» και όχι «recession». Το δεύ­τε­ρο πε­ρι­γρά­φει τις πε­ρι­στα­σια­κές και βρα­χυ­χρό­νιες υφέ­σεις στην οι­κο­νο­μία. Το πρώτο είναι πολύ ισχυ­ρό­τε­ρος όρος, που χρη­σι­μο­ποιεί­ται για να πε­ρι­γρά­ψει μια διαρ­κέ­στε­ρη και βα­θύ­τε­ρη κρίση στην οι­κο­νο­μία και την κοι­νω­νία].

Με­γά­λες Υφέ­σεις

Σε μια «Με­γά­λη Ύφεση», η ανά­καμ­ψη είναι τόσο αδύ­να­μη, ώστε οι οι­κο­νο­μί­ες για πολύ με­γά­λο χρο­νι­κό διά­στη­μα δεν επι­στρέ­φουν στους ίδιους ρυθ­μούς ανά­πτυ­ξης ή ακόμη και στο επί­πε­δο πα­ρα­γω­γής που υπήρ­χε προη­γου­μέ­νως. Αυτό δεν συμ­βαί­νει πολύ συχνά. Στην ιστο­ρία του κα­πι­τα­λι­σμού υπήρ­ξαν μόνο τρεις «Με­γά­λες Υφέ­σεις» –στα τέλη του 19ου αιώνα, στη δε­κα­ε­τία του ’30 και τώρα.

Η Με­γά­λη Ύφεση της δε­κα­ε­τί­ας του 1930 άρ­χι­σε με την κα­τάρ­ρευ­ση της χρη­μα­τι­στη­ρια­κής αγο­ράς στις Ηνω­μέ­νες Πο­λι­τεί­ες το 1929, πα­ρό­μοια με την κα­τάρ­ρευ­ση των στε­γα­στι­κών και πι­στω­τι­κών αγο­ρών στις Ηνω­μέ­νες Πο­λι­τεί­ες το 2007. Μετά το κραχ του 1929, υπήρ­ξε μια πα­ρα­τε­τα­μέ­νη πε­ρί­ο­δος χα­μη­λής ανά­πτυ­ξης και μα­ζι­κής ανερ­γί­ας. Αυτό αντι­στρά­φη­κε, όταν οι ΗΠΑ μπή­καν στον Δεύ­τε­ρο Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο. Οι κυ­βερ­νη­τι­κές επεν­δύ­σεις ανέ­λα­βαν δράση, πράγ­μα που τε­λι­κά οδή­γη­σε σε μια «οι­κο­νο­μία πο­λέ­μου».

Η σύ­ντο­μη πε­ρί­ο­δος από το 1945 έως τα μέσα της δε­κα­ε­τί­ας του 1960, η επο­νο­μα­ζό­με­νη «χρυσή εποχή» του κα­πι­τα­λι­σμού, ήταν μια μο­να­δι­κή εξαί­ρε­ση. Υπήρ­ξε αρ­κε­τά καλή ανά­πτυ­ξη, πε­ρισ­σό­τε­ρο ή λι­γό­τε­ρο πλή­ρης απα­σχό­λη­ση στις προηγ­μέ­νες κα­πι­τα­λι­στι­κές οι­κο­νο­μί­ες και πολ­λές χώρες ήταν σε θέση να πα­ρα­χω­ρή­σουν ένα κρά­τος πρό­νοιας, δω­ρε­άν εκ­παί­δευ­ση και υπη­ρε­σί­ες υγεί­ας, κρα­τι­κά προ­γράμ­μα­τα στέ­γα­σης, αξιο­πρε­πείς συ­ντά­ξεις κλπ.

Κρί­σεις γεν­νη­μέ­νες από φθί­νου­σα κερ­δο­φο­ρία

Η υγεία της κα­πι­τα­λι­στι­κής οι­κο­νο­μί­ας εξαρ­τά­ται από το τι συμ­βαί­νει στην κερ­δο­φο­ρία του κε­φα­λαί­ου. Στην Ευ­ρώ­πη, στο τέλος του Β΄ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου, ως απο­τέ­λε­σμα της φυ­σι­κής κα­τα­στρο­φής των πε­ρισ­σό­τε­ρων πα­λαιών μη­χα­νη­μά­των και εγκα­τα­στά­σε­ων και της δη­μιουρ­γί­ας ενός τε­ρά­στιου όγκου ερ­γα­τι­κού δυ­να­μι­κού που ήταν δια­θέ­σι­μο σε φθη­νές τιμές, η κερ­δο­φο­ρία εκτο­ξεύ­τη­κε. Ταυ­τό­χρο­να η Ευ­ρώ­πη έπαιρ­νε φτηνή (ακόμη και δω­ρε­άν) πί­στω­ση από τις ΗΠΑ.

Το ίδιο ίσχυ­σε για την Ια­πω­νία. Στις ΗΠΑ, οι νέες τε­χνο­λο­γί­ες σε συν­δυα­σμό με τα υψηλά κέρδη και το ερ­γα­τι­κό δυ­να­μι­κό που επέ­στρε­φε από τον πό­λε­μο κι εντασ­σό­ταν και πάλι στην πα­ρα­γω­γή έκα­ναν δυ­να­τή την επί­τευ­ξη τα­χεί­ας ανά­πτυ­ξης. Σε συν­θή­κες πλή­ρους απα­σχό­λη­σης, το ερ­γα­τι­κό κί­νη­μα ήταν σε θέση να κερ­δί­σει κοι­νω­νι­κές πα­ρα­χω­ρή­σεις από την κα­πι­τα­λι­στι­κή τάξη, η οποία μπο­ρού­σε να τις αντέ­ξει οι­κο­νο­μι­κά.

Αλλά καθώς ο κα­πι­τα­λι­σμός συσ­σω­ρεύ­ει κε­φά­λαιο, υπάρ­χει μια τάση για πτώση της κερ­δο­φο­ρί­ας (πτω­τι­κή τάση του πο­σο­στού κέρ­δους). Οι κρί­σεις συμ­βαί­νουν πιο συχνά και με με­γα­λύ­τε­ρη έντα­ση. Αυτή είναι η θε­ω­ρία του Μαρξ για τις κρί­σεις. Στα μέσα της δε­κα­ε­τί­ας του 1960, η κερ­δο­φο­ρία άρ­χι­σε να πέ­φτει αρ­κε­τά από­το­μα και αυτή η πτώση συ­νε­χί­στη­κε μέχρι τις αρχές της δε­κα­ε­τί­ας του ’80.

Οι με­γά­λες υφέ­σεις (great recessions) στα μέσα της δε­κα­ε­τί­ας του ’70 και στις αρχές της δε­κα­ε­τί­ας του ’80 συ­νέ­θλι­ψαν την απα­σχό­λη­ση στον τομέα της με­τα­ποί­η­σης και το ερ­γα­τι­κό κί­νη­μα, το οποίο δέ­θη­κε χει­ρο­πό­δα­ρα και ητ­τή­θη­κε στους αγώ­νες του. Ο κα­πι­τα­λι­σμός ήταν στη συ­νέ­χεια σε θέση να αντι­στρέ­ψει πολ­λές από τις κα­τα­κτή­σεις της «χρυ­σής επο­χής» μέσω πε­ρι­κο­πών δη­μο­σί­ων δα­πα­νών, ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σε­ων, άρσης κάθε προ­στα­σί­ας των ερ­γα­σια­κών σχέ­σε­ων και μέσω της πα­γκο­σμιο­ποί­η­σης. Αυτή ήταν η λε­γό­με­νη νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρη πε­ρί­ο­δος.

Νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρη επέ­κτα­ση και χρη­μα­τι­στι­κο­ποί­η­ση

Ωστό­σο, η κερ­δο­φο­ρία πα­ρέ­μει­νε σχε­τι­κά χα­μη­λή στους πα­ρα­γω­γι­κούς το­μείς στις προηγ­μέ­νες οι­κο­νο­μί­ες. Έτσι, τα κε­φά­λαια με­τα­το­πί­στη­καν πε­ρισ­σό­τε­ρο στον χρη­μα­το­πι­στω­τι­κό τομέα, όπου θα μπο­ρού­σαν να απο­φέ­ρουν με­γα­λύ­τε­ρα κέρδη (ακόμα και αν αυτά τε­λι­κά απο­δεί­χθη­καν πλα­σμα­τι­κά). Οι πα­ρα­γω­γι­κές επεν­δύ­σεις ως πο­σο­στό της οι­κο­νο­μι­κής πα­ρα­γω­γής μειώ­θη­καν. Η «χρη­μα­τι­στι­κο­ποί­η­ση» ήταν ένα σύμ­πτω­μα της αδυ­να­μί­ας αύ­ξη­σης της κερ­δο­φο­ρί­ας του πα­ρα­γω­γι­κού κε­φα­λαί­ου.

Σε αυτή την πε­ρί­ο­δο, οι ΗΠΑ έχα­σαν σχε­τι­κώς σε οι­κο­νο­μι­κή ισχύ. Έχα­σαν το με­ρί­διό τους στην πα­γκό­σμια με­τα­ποι­η­τι­κή πα­ρα­γω­γή πρώτα από τη Γερ­μα­νία, στη συ­νέ­χεια από την Ια­πω­νία και τέλος από την Κίνα. Ακόμη και στις υπη­ρε­σί­ες και την τε­χνο­λο­γία, οι ΗΠΑ αυτή τη στιγ­μή χά­νουν έδα­φος. Αλλά εξα­κο­λου­θούν να έχουν έναν τε­ρά­στιο χρη­μα­το­πι­στω­τι­κό τομέα, ο οποί­ος ελέγ­χει τα χρη­μα­τι­κά κε­φά­λαια σε όλο τον κόσμο. Και είναι μα­κράν η με­γα­λύ­τε­ρη στρα­τιω­τι­κή δύ­να­μη.

Αυτό εξα­σφα­λί­ζει στις ΗΠΑ τη συ­νέ­χεια της ηγε­μο­νί­ας τους. Αλλά η Με­γά­λη Ύφεση ση­μα­το­δό­τη­σε το τέλος της πε­ριό­δου του «ελεύ­θε­ρου εμπο­ρί­ου» και της πα­γκο­σμιο­ποί­η­σης του κε­φα­λαί­ου. Τώρα εντεί­νο­νται οι αντι­πα­λό­τη­τες με­τα­ξύ των με­γά­λων οι­κο­νο­μι­κών δυ­νά­με­ων, ιδίως με­τα­ξύ των ΗΠΑ και της Κίνας.

Ο κα­πι­τα­λι­σμός κά­ποια στιγ­μή τε­λι­κά θα ξε­πε­ρά­σει αυτή την τρέ­χου­σα «Με­γά­λη Ύφεση». Στο πα­ρελ­θόν, ο κα­πι­τα­λι­σμός έβρι­σκε πά­ντο­τε μια διέ­ξο­δο, αν μπο­ρού­σε να απο­κα­τα­στή­σει ένα υψη­λό­τε­ρο πο­σο­στό κέρ­δους, όπως έπρα­ξε μετά τον Δεύ­τε­ρο Πα­γκό­σμιο Πό­λε­μο και στο τέλος της «Με­γά­λης Ύφε­σης» του 19ου αιώνα. Αλλά αυτό προ­ϋ­πο­θέ­τει την κα­τα­στρο­φή ακόμα πε­ρισ­σό­τε­ρου πα­λαιό­τε­ρου κε­φα­λαί­ου, που δεν είναι πλέον κερ­δο­φό­ρο. Και το σύ­στη­μα πρέ­πει επί­σης να απαλ­λα­γεί από πολλά χρέη, που δη­μιουρ­γή­θη­καν στη διάρ­κεια της «Mα­κράς Με­γά­λης Ύφε­σης» (Long Depression). Αυτό ση­μαί­νει ότι μας πε­ρι­μέ­νουν νέες «βου­τιές» της οι­κο­νο­μί­ας στο μέλ­λον, οι οποί­ες θα είναι σε βάρος των θέ­σε­ων ερ­γα­σί­ας και των μέσων δια­βί­ω­σης.

Βγαί­νο­ντας από τη Μακρά Με­γά­λη Ύφεση

Εάν οι ερ­γα­ζό­με­νοι δεν ανα­τρέ­ψουν τον κα­πι­τα­λι­σμό και δεν τον αντι­κα­τα­στή­σουν με τον σο­σια­λι­σμό, το σύ­στη­μα θα μπο­ρού­σε να βρει  μια νέα ανάσα ζωής. Θα μπο­ρού­σε να αρ­χί­σει να χρη­σι­μο­ποιεί νέες τε­χνο­λο­γί­ες –ρο­μπότ, τε­χνη­τή νοη­μο­σύ­νη, «δια­δί­κτυο των πραγ­μά­των» κλπ.– για να αυ­ξή­σει την κερ­δο­φο­ρία. Επί­σης, θα μπο­ρού­σε να εκ­με­ταλ­λευ­τεί νέες πε­ριο­χές του κό­σμου, οι οποί­ες εξα­κο­λου­θούν να έχουν με­γά­λες πο­σό­τη­τες φθη­νού ερ­γα­τι­κού δυ­να­μι­κού.

Αλλά ακόμα και αν συμ­βεί αυτό, ο κα­πι­τα­λι­σμός δεν πρό­κει­ται να λύσει τα προ­βλή­μα­τά του επ’ αό­ρι­στον. Ο κα­πι­τα­λι­σμός έχει να αντι­με­τω­πί­σει βα­σι­κές προ­κλή­σεις κατά τα επό­με­να 20 χρό­νια. Υπάρ­χει μια δο­μι­κή και μό­νι­μη επι­βρά­δυν­ση στην αύ­ξη­ση της πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τας: ο κα­πι­τα­λι­σμός αδυ­να­τεί όλο και πε­ρισ­σό­τε­ρο να επε­κτεί­νει τις πα­ρα­γω­γι­κές δυ­νά­μεις για να πα­ρά­σχει αυτά που χρειά­ζο­νται οι άν­θρω­ποι.

Επί­σης, η ανι­σό­τη­τα στο ει­σό­δη­μα και στον πλού­το διε­θνώς έχει φτά­σει σε επί­πε­δο που δεν έχου­με δει από τότε που ο Μαρξ έγρα­ψε το «Κε­φά­λαιο». Αυτό αυ­ξά­νει ήδη τις κοι­νω­νι­κές εντά­σεις, απο­δυ­να­μώ­νει την επι­κρα­τού­σα ως σή­με­ρα μέ­θο­δο πο­λι­τι­κής δια­κυ­βέρ­νη­σης του κα­πι­τα­λι­σμού και τρέ­φει τον «λαϊ­κι­σμό». Ακόμα υπάρ­χει η κλι­μα­τι­κή αλ­λα­γή και η υπερ­θέρ­μαν­ση του πλα­νή­τη, που απει­λεί το μέλ­λον του αν­θρώ­πι­νου εί­δους και του πλα­νή­τη μέσα σε μια γενιά.

Είναι όλο και πιο δύ­σκο­λο για το κε­φά­λαιο να βρει μια νέα ανάσα ζωής. Στον κόσμο υπάρ­χουν πολύ λι­γό­τε­ρες πε­ριο­χές προς εκ­με­τάλ­λευ­ση που δεν είναι ήδη μέρος του πα­γκό­σμιου κα­πι­τα­λι­στι­κού συ­στή­μα­τος. Ταυ­τό­χρο­να, το υπο­κεί­με­νο της κοι­νω­νι­κής αλ­λα­γής και νε­κρο­θά­φτης  του κα­πι­τα­λι­σμού, η ερ­γα­τι­κή τάξη, δεν ήταν ποτέ με­γα­λύ­τε­ρη πα­γκο­σμί­ως στην ιστο­ρία. Ο κα­πι­τα­λι­σμός πλη­σιά­ζει την ημε­ρο­μη­νία λήξης του.

* Το άρθρο δη­μο­σιεύ­τη­κε στο τεύ­χος 110 του πε­ριο­δι­κού «International Socialist Review», στα πλαί­σια ενός ευ­ρύ­τε­ρου αφιε­ρώ­μα­τος με τίτλο «Πού βα­δί­ζει ο κα­πι­τα­λι­σμός;». Τη με­τά­φρα­ση έκανε ο Μπά­μπης Τσί­τσι­ρας.