Η αδιέξοδη λογική του «μικρότερου κακού»

Η αδιέξοδη λογική του «μικρότερου κακού»

Τι δείχνει η εμπειρία μισού αιώνα

Η λο­γι­κή του «μι­κρό­τε­ρου κακού», δηλ. η λο­γι­κή πως προ­κει­μέ­νου να γλι­τώ­σου­με από μια πολύ κακή κυ­βέρ­νη­ση για τους ερ­γα­ζό­με­νους και τον λαό, ας ψη­φί­σου­με μια λι­γό­τε­ρο κακή, είναι αρ­κε­τά παλιά και δο­κι­μα­σμέ­νη. Δυ­στυ­χώς έχει απο­τύ­χει πάντα σε σχέση με το στόχο της: το «λι­γό­τε­ρο κακό» με­τα­τρέ­πε­ται κι αυτό σε όλο και πε­ρισ­σό­τε­ρο κακό, το δε «χει­ρό­τε­ρο κακό» τε­λι­κά επι­κρα­τεί με τη χει­ρό­τε­ρή του μορφή.

Πέτρος Τσάγκαρης

Στην Ελ­λά­δα υπάρ­χει η εμπει­ρία του ΠΑΣΟΚ. Ει­δι­κά τις δε­κα­ε­τί­ες του ’90 και του 2000, οι ερ­γα­τι­κές και οι φτω­χές λαϊ­κές μάζες κα­λού­νταν να ψη­φί­σουν ΠΑΣΟΚ (γνω­ρί­ζο­ντας ότι πλέον αυτό το κόμμα δεν εξυ­πη­ρε­τού­σε αυ­θε­ντι­κά τα συμ­φέ­ρο­ντα των πλειο­νό­τη­τας του πλη­θυ­σμού) για να απο­τρέ­ψουν την άνοδο της ΝΔ στην κυ­βέρ­νη­ση, ει­δι­κά με τη μορφή του ακραί­ου νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρου μη­τσο­τα­κι­σμού το 1989.

Τα απο­τε­λέ­σμα­τα είναι γνω­στά: Το ΠΑΣΟΚ άρ­χι­σε να μοιά­ζει όλο και πε­ρισ­σό­τε­ρο με τη ΝΔ με τον Ση­μί­τη, το ασφα­λι­στι­κό Γιαν­νί­τση και αρ­γό­τε­ρα με τον Γ. Πα­παν­δρέ­ου και τα μνη­μό­νια. Στο με­τα­ξύ δεν είχε καν εμπο­δι­στεί η άνο­δος της Δε­ξιάς. Τόσο το 1990 όσο και το 2003 η ΝΔ επα­νήλ­θε στην εξου­σία. Το δρόμο τον έστρω­σαν αυτοί οι οποί­οι είχαν υπερ­ψη­φι­στεί για να τη στα­μα­τή­σουν δηλ. οι ηγέ­τες του ΠΑΣΟΚ, ακόμη και ο Α. Πα­παν­δρέ­ου. Η πο­λι­τι­κή τους έμοια­ζε τόσο πολύ με αυτή της μη­τσο­τα­κι­κής Δε­ξιάς που πια δεν είχε κα­νείς επι­χεί­ρη­μα γιατί να ψη­φί­σει το ΠΑΣΟΚ, που στο κά­τω-κά­τω είχε βου­λιά­ξει σε σκάν­δα­λα δια­φθο­ράς, όχι μία αλλά πολ­λές φορές.

Δεν ήταν, όμως, μόνο η ελ­λη­νι­κή σο­σιαλ­δη­μο­κρα­τία που επέ­λε­ξε το δρόμο της σο­σιαλ­φι­λε­λεύ­θε­ρης δια­χεί­ρι­σης. Στη Γερ­μα­νία η σο­σιαλ­δη­μο­κρα­τία πρω­το­στά­τη­σε στις αντι­λαϊ­κές και αντερ­γα­τι­κές πο­λι­τι­κές, ώστε η Μέρ­κελ και ο Σόι­μπλε όχι μόνον να κερ­δί­σουν τις εκλο­γές, αλλά να βρουν και στρω­μέ­νο έδα­φος.

Ευ­ρώ­πη

Το 2003 ο σο­σιαλ­δη­μο­κρά­της Γκ. Σρέ­ντερ ει­σή­γα­γε πρώ­τος τις βάρ­βα­ρες πο­λι­τι­κές ώστε να… μη βγει η Δεξιά και τις εφαρ­μό­σει με άπονο τρόπο. Τι προ­έ­βλε­πε, με­τα­ξύ άλλων, η πε­ρί­φη­μη Ατζέ­ντα 2010; «Συγ­χώ­νευ­ση» του επι­δό­μα­τος ανερ­γί­ας με το λε­γό­με­νο «κοι­νω­νι­κό βο­ή­θη­μα», δηλ.  δρα­μα­τι­κή μεί­ω­ση του επι­δό­μα­τος ανερ­γί­ας στο επί­πε­δο του βοη­θή­μα­τος απο­ρί­ας. Μεί­ω­ση του χρο­νι­κού δια­στή­μα­τος πα­ρο­χής τού επι­δό­μα­τος ανερ­γί­ας σε 12 αντί 32 μήνες όπως ίσχυε μέχρι τότε. Βαθ­μιαία «ελα­στι­κο­ποί­η­ση» της προ­στα­σί­ας των ερ­γα­ζο­μέ­νων από απο­λύ­σεις στις μι­κρές επι­χει­ρή­σεις. Αύ­ξη­ση της οι­κο­νο­μι­κής συμ­με­το­χής των ασφα­λι­σμέ­νων στην τιμή των φαρ­μά­κων. Πε­ριο­ρι­σμός της δυ­να­τό­τη­τας πρό­ω­ρης συ­ντα­ξιο­δό­τη­σης. Άνοιγ­μα της «συ­ζή­τη­σης» για αύ­ξη­ση του ορίου από τα 65 στα 67 έτη. Μεί­ω­ση των κον­δυ­λί­ων υγεί­ας κατά 23 δισ. ευρώ μέχρι το έτος 2007.

Αντί­στοι­χα πράγ­μα­τα έγι­ναν και στην Ιτα­λία. Τα απο­τε­λέ­σμα­τα ήταν ακόμη χει­ρό­τε­ρα. Η Αρι­στε­ρά έπαψε να είναι Αρι­στε­ρά και με­τε­ξε­λί­χθη­κε σε… Ελιά και Δη­μο­κρα­τι­κό Κόμμα. Για να ΜΗΝ βγει ο Μπερ­λου­σκό­νι, εκεί­νη η Αρι­στε­ρά εφάρ­μο­σε νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρες πο­λι­τι­κές και συμ­με­τεί­χε ενερ­γά στους ιμπε­ρια­λι­στι­κούς πο­λέ­μους. Η «Αρι­στε­ρά» του Ντ’ Αλέμα συμ­με­τεί­χε στους βομ­βαρ­δι­σμούς της Γιου­γκο­σλα­βί­ας. Κι έπει­τα από όλο αυτό το «για-να-μη- βγει-η-Δε­ξιά-και-ο-Μπερ­λου­σκό­νι», βγή­καν η Δεξιά και ο Μπερ­λου­σκό­νι. Σή­με­ρα αυτά τα απο­μει­νά­ρια της πρώην Αρι­στε­ράς έφτα­σαν στις τω­ρι­νές εκλο­γές να συμ­μα­χούν με το κόμμα του Μπερ­λου­σκό­νι για να αντι­με­τω­πί­σουν τους ακρο­δε­ξιούς του Σαλβ­νί­νι και τους… λαϊ­κι­στές. Πάλι στη λο­γι­κή του «μι­κρό­τε­ρου κακού». Μόνο που τώρα το «μι­κρό­τε­ρο κακό» πε­ρι­λαμ­βά­νει και τη δεξιά του Μπερ­λου­σκό­νι. Ποιος ξέρει ποιον θα πε­ρι­λαμ­βά­νει αύριο το «μι­κρό­τε­ρο κακό»; Τα ιτα­λι­κό βα­ρέ­λι δεν έχει πάτο.

Αντί­στοι­χο είναι το πα­ρά­δειγ­μα της Βρα­ζι­λί­ας. Στη δε­κα­ε­τία του 1990 οι ερ­γα­ζό­με­νοι και ο κό­σμος της φτω­χο­λο­γιάς έφε­ραν στην κυ­βέρ­νη­ση γε­μά­τοι ελ­πί­δες, το Ερ­γα­τι­κό Κόμμα, το PT, του Λούλα. Οι ελ­πί­δες δια­ψεύ­δο­νταν στα­δια­κά χρόνο με το χρόνο καθώς το PT δια­πλε­κό­ταν όλο και πε­ρισ­σό­τε­ρο με το με­γά­λο κε­φά­λαιο, όμως, καθώς επι­κρα­τού­σε η λο­γι­κή του «μι­κρό­τε­ρου κακού» δεν μπό­ρε­σαν να ενι­σχυ­θούν εκεί­νες οι αρι­στε­ρές ορ­γα­νώ­σεις που επέ­με­ναν στα στοι­χειώ­δη που είχε αρ­χι­κά υπο­σχε­θεί ο Λούλα. Πε­ρι­κο­πές, λι­τό­τη­τα, ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σεις, έγι­ναν ανε­κτά από ευ­ρύ­τα­τες λαϊ­κές μάζες για να μην έρθει η Δεξιά και πάλι στην κυ­βέρ­νη­ση. Τε­λι­κά ο Λούλα φυ­λα­κί­στη­κε, το PT έχασε πριν από τρία χρό­νια την κυ­βέρ­νη­ση (με πρα­ξι­κο­πη­μα­τι­κό τρόπο, αλλά ο λαός δεν είχε πια τη διά­θε­ση να υπε­ρα­σπι­στεί το κόμμα που κά­πο­τε τον γέ­μι­σε ελ­πί­δες) και τώρα πια κυ­βερ­νά­ει ένας φα­σί­στας, για πρώτη φορά στη ιστο­ρία της Βρα­ζι­λί­ας.

ΗΠΑ

Στις ΗΠΑ η λο­γι­κή αυτή απέ­τυ­χε επα­νει­λημ­μέ­να: To 1964, πολ­λοί, δια­νο­ού­με­νοι και ακτι­βι­στές κα­λού­σαν τις λαϊ­κές μάζες να ψη­φί­σουν τον Δη­μο­κρα­τι­κό Λί­ντον Τζόν­σον ενά­ντια στον Ρε­που­μπλι­κα­νό Μπ. Γκόλ­ντ­γουό­τερ, ως μόνο τρόπο για να στα­μα­τή­σει ο πό­λε­μος στο Βιετ­νάμ. Ο Τζόν­σον επι­κρά­τη­σε με το ιστο­ρι­κό ρεκόρ του 61,1% (σας θυ­μί­ζει τί­πο­τα το πο­σο­στό αυτό;), όμως αντί να στα­μα­τή­σει τον πό­λε­μο, ο Τζόν­σον τον κλι­μά­κω­σε. Ακόμη χει­ρό­τε­ρα, το ιστο­ρι­κό αυτό πο­σο­στό του Τζόν­σον δεν απέ­τρε­ψε τε­λι­κά το «με­γα­λύ­τε­ρο κακό»: Τα επό­με­να χρό­νια βρέ­θη­καν στην κυ­βέρ­νη­ση τα πιο δια­βό­η­τα ονό­μα­τα της αμε­ρι­κα­νι­κής Δε­ξιάς: ο Νίξον, ο Ρί­γκαν και η οι­κο­γέ­νεια Μπους! Από την άλλη τα επό­με­να 50 χρό­νια μετά την ιστο­ρι­κή νίκη, το Δη­μο­κρα­τι­κό Κόμμα εγκα­τέ­λει­ψε το New Deal και αγκά­λια­σε τη νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρη λι­τό­τη­τα, το νε­ο­συ­ντη­ρη­τι­κό μι­λι­τα­ρι­σμό και την πε­ρι­βαλ­λο­ντι­κή κα­τα­στρο­φι­κό­τη­τα της ρε­που­μπλι­κα­νι­κής Δε­ξιάς. Υπό την προ­ε­δρία των Δη­μο­κρα­τι­κών, Τζ. Κάρ­τερ, Μπ. Κλί­ντον και Μπ. Ομπά­μα (και μά­λι­στα πολ­λές φορές με πλειο­ψη­φία Δη­μο­κρα­τι­κών και στο Κο­γκρέ­σο) αυτό που εφαρ­μό­στη­κε ήταν η ρε­που­μπλι­κα­νι­κή οι­κο­νο­μι­κή ατζέ­ντα: Αύ­ξη­ση στρα­τιω­τι­κών δα­πα­νών και πο­λε­μι­κών επεμ­βά­σε­ων σε όλον τον πλα­νή­τη. Μα­ζι­κοί και συ­στη­μα­τι­κοί βομ­βαρ­δι­σμοί αμά­χων σε Ευ­ρώ­πη, Ασία και Αφρι­κή. Προ­ώ­θη­ση της ιδιω­τι­κής ένα­ντι της δη­μό­σιας ασφά­λι­σης. Απορ­ρύθ­μι­ση των με­τα­φο­ρών, των ΜΜΕ, των τη­λε­πι­κοι­νω­νιών, της ενέρ­γειας, του πι­στω­τι­κού συ­στή­μα­τος κ.λπ. Εγκα­τά­λει­ψη των υπε­σχη­μέ­νων όσον αφορά τις φι­λερ­γα­τι­κές νο­μι­κές με­ταρ­ρυθ­μί­σεις. Βα­θιές πε­ρι­κο­πές στις δα­πά­νες για ερ­γα­τι­κές κα­τοι­κί­ες και για επι­δό­τη­ση στέ­γης. Θε­σμο­θέ­τη­ση «νόμου και τάξης» που οδή­γη­σε σε ρα­γδαία αύ­ξη­ση των φυ­λα­κι­σμέ­νων. Νο­μο­θε­σία που ενί­σχυ­σε τη δύ­να­μη των με­γά­λων επι­χει­ρή­σε­ων και που δια­σπού­σε το ερ­γα­τι­κό κί­νη­μα στη βάση της εθνι­κής κα­τα­γω­γής. Εγκα­τά­λει­ψη της νο­μο­θε­σί­ας για την αντι­με­τώ­πι­ση των φυ­λε­τι­κών δια­κρί­σε­ων στη στέ­γα­ση, στην παι­δεία, στην ερ­γα­σία. Κο­ντο­λο­γίς, τα τε­λευ­ταία 50 χρό­νια οι Δη­μο­κρα­τι­κοί υπήρ­ξαν πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κοί στην εφαρ­μο­γή της πο­λι­τι­κής των Ρε­που­μπλι­κα­νών, απ’ ό,τι οι τε­λευ­ταί­οι.

Και όχι μόνον: Η υπο­χώ­ρη­ση, ο αφο­πλι­σμός και η απο­σύν­θε­ση του ερ­γα­τι­κού κι­νή­μα­τος είναι επί­σης ένα -πολύ ση­μα­ντι­κό για το σύ­στη­μα- «πα­ρα­προ­ϊ­όν» της επι­κρά­τη­σης του «λι­γό­τε­ρου κακού». Το εί­δα­με αυτό στις ΗΠΑ, όταν ενώ­πιον της επερ­χό­με­νης νίκης του Ομπά­μα, εξα­φα­νί­στη­κε ένα ρω­μα­λέο μέχρι τότε αντι­πο­λε­μι­κό κί­νη­μα.

Στο με­τα­να­στευ­τι­κό το «μι­κρό­τε­ρο κακό» επί­σης δεν υπήρ­ξε κα­θό­λου μι­κρό­τε­ρο, καθώς οι αριθ­μοί είναι αμεί­λι­κτοι: επί Ομπά­μα έγι­ναν πε­ρισ­σό­τε­ρες απε­λά­σεις απ’ ό,τι επί της προ­ε­δρί­ας όλων των άλλων προ­έ­δρων αθροι­στι­κά στον 20ό αιώνα (στο τέλος της δια­κυ­βέρ­νη­σης ΣΥ­ΡΙ­ΖΑ δυ­στυ­χώς θα έχου­με αντί­στοι­χο αρ­νη­τι­κό απο­λο­γι­σμό και στην Ελ­λά­δα)! Πώς μπό­ρε­σε να γίνει αυτό; Επί Ομπά­μα εξα­φα­νί­στη­κε ένα επί­σης λα­μπρό κί­νη­μα που μέχρι το 2008 έκανε τε­ρά­στιες δια­δη­λώ­σεις για τα δι­καιώ­μα­τα των με­τα­να­στών, όπως ακρι­βώς εξα­φα­νί­στη­καν και άλλα κι­νή­μα­τα που υπο­τά­χθη­καν και –κυ­ρί­ως– απορ­ρο­φή­θη­καν στη λο­γι­κή του «μι­κρό­τε­ρου κακού».

Στην Ελ­λά­δα αντί­στοι­χο «αφο­πλι­σμό» απέ­να­ντι στην κυ­βέρ­νη­ση και στο κρά­τος υπέ­στη­σαν και πολ­λοί αγω­νι­στές, όχι μόνον του προ­σφυ­γι­κού, αλλά και του κι­νή­μα­τος κατά των διο­δί­ων ή των πλει­στη­ρια­σμών που πε­ρί­με­ναν πλέον τις λύ­σεις από τα πάνω (και που φυ­σι­κά έγι­ναν ακρι­βώς τα ανά­πο­δα).

Όσον αφορά το πε­ρι­βάλ­λον, η ανα­τρο­πή της οι­κο­γέ­νειας Μπους δεν σή­μαι­νε λι­γό­τε­ρους υδρο­γο­νάν­θρα­κες στις ΗΠΑ. Επί προ­ε­δρί­ας Ομπά­μα οι ΗΠΑ ξε­πέ­ρα­σαν τη Σα­ου­δι­κή Αρα­βία και έγι­ναν η πρώτη χώρα στον κόσμο σε εξο­ρύ­ξεις υδρο­γο­ναν­θρά­κων. Η δική του κυ­βέρ­νη­ση ήταν αυτή που προ­ώ­θη­σε την κα­τα­στρο­φι­κή για το πε­ρι­βάλ­λον μέ­θο­δο του hydraulic fracturing. Η σύ­γκρι­ση –και πάλι– με την Ελ­λά­δα του Τσί­πρα και των φα­ρα­ω­νι­κών και εφιαλ­τι­κών σχε­δί­ων για πλατ­φόρ­μες αντλή­σε­ων υδρο­γο­ναν­θρά­κων σε όλη την Α. Με­σό­γειο είναι προ­φα­νής.

Απο­τυ­χία

Στις ΗΠΑ, στις προη­γού­με­νες εκλο­γές το «μι­κρό­τε­ρο κακό» απέ­να­ντι στον Τραμπ, ήταν «εντε­λώς κακό», δηλ. η Χί­λα­ρι Κλί­ντον: Δια­σύν­δε­ση και υπο­στή­ρι­ξη από το με­γά­λο κε­φά­λαιο (με ό,τι ανταλ­λάγ­μα­τα ση­μαί­νει αυτό) και το βαθύ κρά­τος, ψυ­χρο­πο­λε­μι­κές κραυ­γές ενα­ντί­ον της Ρω­σί­ας, θερμή προ­ώ­θη­ση μιας πιο επι­θε­τι­κής πο­λι­τι­κής στη Λιβύη πα­λιό­τε­ρα και στη Συρία και το Ιράν μετά, βαθύ μίσος και προ­σπά­θεια κα­τα­στο­λής του κι­νή­μα­τος υπο­στή­ρι­ξης των Πα­λαι­στι­νί­ων, δια­φθο­ρά και δια­πλο­κή. Η κα­τά­ντια του «μι­κρό­τε­ρου κακού» δεν μπο­ρού­σε πια να πεί­σει. Για πολ­λούς αρι­στε­ρούς Δη­μο­κρα­τι­κούς δεν ήταν καν μι­κρό­τε­ρο κακό, γι’ αυτό και δεν πήγαν να ψη­φί­σουν.

Αυτή είναι τε­λι­κά η κα­τά­λη­ξη της λο­γι­κής του «μι­κρό­τε­ρου κακού». Ο εκά­στο­τε φο­ρέ­ας του μι­κρό­τε­ρου κακού, μπο­ρεί να ξε­κι­νά­ει να εφαρ­μό­ζει «με πόνο» την πο­λι­τι­κή που θα εφάρ­μο­ζε με «απο­νιά» το «με­γα­λύ­τε­ρο κακό». Αλλά σύ­ντο­μα ο πόνος φεύ­γει, η πο­λι­τι­κή αυτή γί­νε­ται θε­σμός. Και στο τέλος έρ­χε­ται σαν οδο­στρω­τή­ρας και το «με­γα­λύ­τε­ρο κακό».

rproject.gr/